|

تروریسم بدون مرز

اردشیر زارعی‌قنواتی: تروریسم بنیادگرای به عکس تصور بعضی از تحلیلگران که به صورت انتزاعی این پدیده را تنها منوط به «سنت» و بازگشت به دوران ماضی می‌کنند، ریشه در یک کنش پارادوکسیکال مدرن دارد که هم‌زمان شریعت دینی را در پیوند با سیاست روز هدف گرفته است. تفهیم و ساده‌سازی بنیادگرایی مذهبی در تبیین پدیده این نوع از تروریسم با تحولات سیاسی جهان معاصر، به همان اندازه گمراه‌کننده است که درک‌نکردن رابطه و ریشه این کنش اخلال‌گرایانه در ساخت فرهنگی جوامع و ایدئولوژی فردی- جمعی گروه‌های اجتماعی در تقابل با نقش هژمونیک روندهای موجود می‌تواند اشتباه محاسبه را به همراه داشته باشد. تمرکز بیش‌ازاندازه بر نقش مؤلفه سنت در ایجاد و زایش پدیده تروریسم مدرن و درک‌نکردن وضعیت «سلبی» آن در تقابل با «وضع موجود» و واقعیت نابرابری‌های اجتماعی در جوامع امروز، یک انحراف از اصل اساسی برای شناخت این موضوع خواهد بود. هر چند نگاه به گذشته و سنت‌های منسوخ‌شده یکی از ارکان موجودیت این پدیده را شکل می‌دهد، اما انباشت تضادهای جدید در سطح زیست اجتماعی مدرن، بستر واقعی تبدیل‌شدن آن به یک کنش بالفعل بوده است. به همین دلیل نگاه تقابل «تمدنی» بین مهاجران مسلمان با مسیحیان- یهودیان در دوسوی آتلانتیک با رجوع به برخوردهای موردی که در چنین جوامعی اتفاق افتاده است، بیش از آنچه منطق مبارزه با پدیده تروریسم را دنبال کند، به «اسلام‌هراسی» دامن می‌زند که اتفاقا بهترین بستر برای جذب نیرو و ایجاد موقعیت در غرب مسیحی و تثبیت و ارتقای اجتماعی‌- سرزمینی آن در مناطق اسلامی خاورمیانه و آفریقای شمالی بوده است. قطعات پازل این فاجعه زمانی بیشتر چیده می‌شود که بنیادگرایی دینی در حوزه سیاست به عرصه رقابت و تقابلات ژئوپلیتیک بین قدرت‌های منطقه و بین‌المللی در عرصه میدانی نبرد گره خورده و از آن به‌عنوان ابزاری برای تغییر در چینش‌های جدید ژئوپلیتیک و ژئواکونومیک استفاده شود. آنچه هم‌اکنون در جریان بحران سوریه، عراق، لیبی، یمن، افغانستان، پاکستان، مصر، نیجریه، سومالی و سودان در حال رخ‌دادن است، حاصل جمع تمامی این عوامل درونی و بیرونی است که در بستر فروپاشی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی این جوامع به وقوع پیوسته و به‌لحاظ ارتباط دیالکتیکی آن با جوامع بیرونی، ترکش‌های آن در اروپا و آمریکا هم به هدف می‌نشیند. تجربه و سوابق تاریخی به‌خوبی نشان می‌دهد سنت‌گرایی دینی به‌خودی‌خود موجد تروریسم جهادی نبوده و این پدیده یک موقعیت منحصربه‌فرد در دوران مدرن است که از میراث گذشته در معادلات جدید استفاده می‌کند. آنچه امروز در خاورمیانه و شاخ‌آفریقا در قالب جنگ‌های داخلی و فرقه‌ای می‌گذرد و تأثیر متقابل خود را بر جوامع غربی نیز گذاشته است، بیش از آنچه در چارچوب جنگ تمدن‌ها قابل ارزیابی باشد، ریشه در یک پیوند ارگانیک و دوسویه در قبال نفی «وضعیت موجود» دارد که جوامع انسانی را در دوگانه «متن» و «حاشیه» از هم تفکیک کرده و موجب بروز یک دوقطبی سیاسی- اجتماعی شده است. این دوقطبی‌های حاشیه و متن هر چند بستر اصلی خود را به‌لحاظ تثبیت‌نکردن دولت- ملت به شیوه مدرن و روندهای دموکراتیزاسیون در موقعیت فقر اقتصادی و فرهنگی در جوامع بحرانی خاورمیانه- شاخ‌آفریقا جست‌وجو می‌کند، اما به دلیل نقش آلترناتیوی قدرت‌های هژمونیک جهانی در به‌هم‌ریختن ثبات منطقه و دخالت‌های نواستعماری در چنین جوامعی در کنار شکست پروژه همگرایی فرهنگی در جوامع اروپایی- آمریکایی، پتانسیل بالقوه تخریبی خود را به ورای مرزهای این جوامع نیز گسترش داده است. وقایع تروریستی یازدهم سپتامبر 2001 میلادی و رخدادهای سریالی از این نوع در اسپانیا، بریتانیا، فرانسه، بلژیک، استرالیا و دیگر کشورهای اروپایی، از همین قاعده «نقش» و «تأثیر متقابل» تبعیت می‌کند. زمانی که ترانزیت داوطلبان جهادی از این کشورها به سوی خاورمیانه و شاخ‌آفریقا به صورت آزاد انجام می‌گرفت تا در سوریه، عراق، لیبی، افغانستان و یمن به بهانه جهاد با دشمنان اسلام و بعضا مبارزه با دیکتاتوری‌های منطقه شطی از خون روان کنند، دقیقا از همان زمان تخم بازگشت «بومرنگ» تروریسم بین‌المللی به جوامع غربی هم کاشته شد. انتشار آمارهای چند ‌هزار نفره این داوطلبان اروپایی برای جهاد در خاورمیانه که تاکنون صدها نفر از آنان در عملیات‌های انتحاری و اقدامات فجیع تروریستی دست داشته‌اند، به‌خوبی نشان می‌داد در آینده فاجعه به پشت درهای اروپا می‌رسد و به‌زودی طبق الگوی جنگ‌های افغانستان، بازمانده این تروریست‌ها به خانه بازگشته و تجربیات خود را در این جوامع به آزمون می‌گذارند. تسامح و حتی همدستی دولت‌های اروپایی و آمریکا با این خیل عظیم داوطلبان جهادی و کاروان‌های مرگ به بهانه مبارزه با رهبرانی مانند «معمر قذافی» و «بشار اسد»، همچون آتشی بود که مدام بر انبار باروت ریخته می‌شد بدون اینکه به این واقعیت توجه شود که لهیب «آتش در خانه همسایه» به خانمان آنان نیز سرایت می‌کند. حادثه تروریستی روز شنبه 22 آگوست در قطار مسافربری مسیر آمستردام - پاریس که توسط یک تروریست مراکشی‌تبار تبعه اسپانیا انجام گرفت و با خوش‌اقبالی به جهت دخالت چند مسافر آمریکایی که سابقه نظامی داشتند مهار شد، بار دیگر تمام نگاه‌های و تیتر خبرهای بین‌المللی را نسبت به این موضوع حساس کرد. طبق گفته «برنارد کازنوف»، وزیر کشور فرانسه، «سرویس امنیتی اسپانیا پیش‌تر درباره عضویت «ایوب الخزانی» در گروه‌های رادیکال اسلام‌گرا به پاریس هشدار داده بود». طبق این اطلاعات، ایوب الخزانی، عامل این حمله تروریستی، از سال 2014 در اسپانیا زندگی کرده بود و حتی از طریق فرانسه برای جهاد و پیوستن به گروه‌های تروریستی به سوریه سفر می‌کند. یک روز بعد از این حمله تروریستی «توماس دمزیر»، وزیر کشور آلمان، در گفت‌وگو با خبرنگار روزنامه آلمانی «بیلد‌ام زونتاگ» به صراحت اظهار کرد: «تاکنون بیش از 700 نفر از این کشور برای پیوستن به گروه داعش به سوریه و عراق رفته‌ و حدود صد نفر از آنان در حملات تروریستی و انتحاری کشته شده‌اند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.