زمینهها و پیامدهای نظریه نسبیت عام در گفتوگو با دکتر «سپهر اربابی»
اعتبار نظریه در گرو آزمایش است
گروه علم: بیش از صد سال از زلزله بزرگ در دنیای فیزیک میگذرد. سال 1905 در سالنامه فیزیک چند مقاله منتشر شد که یکی از یکی دیگر مهمتر و تأثیرگذارتر بودند. جالب اما این بود که نویسنده این مقالهها نه استاد برجسته یکی از دانشگاهها و پژوهشگاههای مهم و معتبر که جوانی گمنام بود؛ جوانی که چهرهاش بعدها با آن چشم و ابرو و بهویژه موهای آشفته، به نماد هوش و ذکاوت بشر تبدیل شد. کسی که ما امروز او را بهعنوان بزرگترین دانشمند تمام اعصار و دورانها میشناسیم، فرد موفق و محترمی نبود، او نتوانست کاری درخور شأن خود بیابد و هیچ دانشگاهی او را به همکاری دعوت نکرد، درنهایت هم با پادرمیانی پدر و دوستانش، بهعنوان کارمند دفتری شرکت ثبت اختراعات استخدام شد. اما این همه ماجرا نبود. نظریه نسبیت در آن زمان با مخالفتهای گسترده مواجه شد، نه گمان کنیم فقط افراد عادی و نهچندان برجسته مخالفش بودند، بلکه در بین مخالفان او، میشد چند برنده جایزه نوبل را هم دید. پس بیدلیل نیست کمیته نوبل جایزه نوبل فیزیک را نه به دلیل آنچه ما گمان میکنیم (یعنی ارائه نظریه نسبیت)، بلکه به دلیل نظریه فتوالکتریک به او اهدا کرد. مدتها گذشت تا «آلبرت اینشتین» به صفحه اول روزنامهها راه یابد و تیتر روزنامهها شود. نامهنگاری به رئیسجمهور آمریکا برای احساس خطر قریبالوقوع نازیها در زمینه دستیابی به بمب اتم و فعالیتهای صلحدوستانه او برای ممانعت از استفاده از سلاحهای هستهای، ازجمله موارد دیگری بود که باعث شد «اینشتین» به چهرهای خبرساز بدل شود. به مناسبت یکصدسالگی ارائه نظریه نسبیت عام، با دکتر «سپهر اربابی»، استاد فیزیک دانشگاه صنعتی قم، گفتوگو کردیم تا هم نظریه نسبیت را با بیانی ساده برایمان تشریح کند و هم توضیح دهد چرا با آنکه صد سال از ارائه این نظریه گذشته است، باز هم هر از چند گاهی اخباری در این زمینه در رسانهها منتشر میشود.
برای شروع صحبت، خوب است خلاصهای از نظریه نسبیت را بیان کنید. نظریه نسبیت که در دو بخش نسبیت خاص و عام شناخته میشود، نظریهای است برای فضا و زمان و گرانش. در زمان «نیوتن» فضا و زمان را مطلق میپنداشتند و گرانش بهعنوان نیرویی شناخته میشد که مستقل از چارچوب فضا و زمان بین اجسام عمل میکند. با آمدن نسبیت، هم فضا و زمان جایگاه مطلق خود را از دست داد و هم گرانش به صورت خاصیتی از فضا و زمان بیان شد. مطرحکننده نسبیت هم «آلبرت اینشتین»، فیزیکدانی است که نامش برای همگان آشناست، حتی برای افرادی که با محتوای این نظریه آشنایی ندارند. علت نامگذاری نظریه نسبیت این بود که فضا و زمان وابسته به ناظر هستند. گفتید نسبیت را در دو بخش نسبیت خاص و عام میشناسند. معنی نسبیت خاص و عام چیست؟ این دو چه تفاوتهایی دارند؟ در نسبیت خاص که ابتدا در سال 1905 میلادی (1284 شمسی) مطرح شد، فضا و زمان که تا آن موقع، مستقل از یکدیگر توصیف میشدند، به صورت یک پدیده واحد دیده شدند، به این معنی که حرکت جسم در فضا بین زمانی که ساعت متصل به آن جسم، میسنجد و ساعتی که ناظری که آن جسم را از بیرون مشاهده میکند، تفاوت ایجاد میکند. بهاینترتیب زمان اندازهگیریشده یک ناظر در مقایسه با ناظر دیگر، وابسته است به اینکه این دو ناظر نسبت به یکدیگر در حال حرکت باشند یا خیر. این وابستهشدن زمان، حتی میتواند بر این موضوع اثر بگذارد که دو ناظر یادشده دو رویداد مختلف را که میتوانیم الف و ب بنامیم، همزمان دریافت کنند یا با ترتیب زمانی متفاوت. ممکن است از دید ناظر اولی ابتدا الف رخ دهد سپس ب و از دید ناظر دوم برعکس و حتی میتوان ناظر سومی را در نظر گرفت که رویدادهای الف و ب را همزمان ببیند. پس نسبیت خاص، حرکت اجسام را نسبت به یکدیگر در نظر میگیرد و تأثیر آن را بر زمانهایی که از دید آنها، بین رویدادها سپری میشود، بررسی میکند. اما در نسبیت خاص، هم سرعتها ثابت پنداشته میشود و هم اینکه گرانش نقشی ندارد. یکی از مهمترین تبعاتی که دیدگاه جدید نسبیت خاص در مقایسه با فیزیک کلاسیک در پی دارد، همارز بودن ماده و انرژی است که در رابطه مشهور «اینشتین» E=mc2 بیان میشود. در نسبیت عام، گرانش نیز بهعنوان عاملی تأثیرگذار بر فضا و زمان اضافه میشود. در محیطی که ماده و انرژی وجود دارد، فضا و زمان تغییر مییابد و دچار خمیدگی میشود؛ موضوعی که گاهی با استفاده از تشبیه گلولههای فلزی روی سطح لاستیکی کشدار توضیح داده میشود. علت عمیقتر این پدیده را میتوان همارزی گرانش و شتاب دانست که به صورت رایج با یک آزمایش فکری توضیح داده میشود. فرض کنیم دو ناظر را در اتاقی دربسته قرار دهیم و یکی از آنها را با شتاب به حرکت درآوریم و دیگری را در میدان گرانشی قرار دهیم، هرگونه آزمایشی که این دو ناظر انجام دهند، نتیجه یکسانی خواهد داشت، بنابراین این دو ناظر نمیتوانند تشخیص دهند در کدام یک از موقعیتهای فوق قرار دارند. چرا زمانی که این نظریه ارائه شد، بسیاری از دانشمندان از این نظریه استقبال نکردند؟ وابستهشدن فضا و زمان به یکدیگر و ازبینرفتن حق مطلق فضا و زمان که چند سده، اصلی ثابت پنداشته میشد، باعث مقاومت میشد. اما رفتهرفته «اینشتین» جایگاه خود را در میان فیزیکدانان بنام عصر خود یافت. او توانست با نظریه نسبیت خود، پدیدههایی را توضیح دهد که تا آن هنگام بیپاسخ مانده بودند، مانند گردش حضیض مدار سیاره تیر، و علاوه بر آن پدیدههایی را پیشبینی کند که تا آنزمان از وجود آن صحبتی در میان نبود، مانند جابهجایی مسیر نور ستارهها هنگام عبور از نزدیکی خورشید. پس از روی کارآمدن «هیتلر» در آلمان و قدرتگرفتن نظام نازیها (که به شدت ضدیهود بود)، مخالفت با «اینشتین» رواج یافت، اما با نابودشدن آن نظام در جنگ جهانی دوم، این مخالفت نیز به تاریخ پیوست. پس چرا هنوز هم دانشمندان هرچند وقت یک بار میگویند آزمایش کنیم تا درستی این نظریه را بسنجیم؟ مگر در این صد سال مشخص نشده که این نظریه درست است یا نه؟ اعتبار هر نظریه فیزیکی به تأیید یا رد پیشبینیهای آن در آزمایش است. هنوز برخی از جوانب و پیشبینیهای نسبیت عام تأیید نشده است. از مشهورترین این پیشبینیها امواج گرانشی هستند که تاکنون فقط اثر آن به صورت غیرمستقیم در اتلاف انرژی در دستگاههای دوتایی تپاخترها دیده شده است. علاوه بر این، نظریههای بسیاری در تعمیم و گسترش نسبیت عام مطرح شده است که رد یا تأیید آن نیاز به اندازهگیریهای دقیق دارد. از سوی دیگر تلاش برای ارائه نظریهای برای گرانش که مبتنی بر ساختار ریز و درونی ماده باشد، تاکنون به نتیجه نرسیده و از این رو گرانش متفاوت از سایر اندرکنشهایی است که بین ذرات ماده مشاهده شده است. از این رو مطالعه گرانش، که یکی از بنیادیترین پدیدههای فیزیک است، اهمیت خاصی دارد. در چند دهه گذشته آزمایشهای فراوانی برای شناخت بیشتر گرانش انجام شده است و این آزمایشها سالهای طولانی نیز ادامه خواهد داشت. بسیاری از بخشهای نظریه نسبیت (و تا حدود بیشتری نظریه کوآنتوم) با عقل سلیم (یا دستکم تجربه ما از دنیای اطراف) متفاوت است. ما کی باید به تجربه اهمیت دهیم و کی باید به تجربه شخصی یا احساس خود بیاعتنا باشیم و ادعاهای یک نظریه علمی را بپذیریم؟ در فیزیک، آزمایش را تمدید و گسترش تجربه به وسیله حواس طبیعی خود میدانیم. اگر منظرهای زیبا را از دور با دوربین دوچشمی مشاهده کنیم، معمولا به آنچه میبینیم، شک نمیکنیم. ابزارهای اندازهگیری، حسگرهایی هستند که توانایی انسان را برای دریافت دادهها از طبیعت و آزمایش تقویت میکنند. در دنیای تجارب روزمره ما اتفاقاتی که در دنیای ذرات بسیار کوچک یا مقیاسهای بسیار بزرگ کیهانی میافتد، ناشناخته است. همینطور سرعتهای بسیار بالا، نزدیک به سرعت نور که هنگام حرکت ذرات کوچک طبیعی است و در برخی اجرام آسمانی نیز مشاهده میشود، دور از دسترس ادراک حس بینایی و شنوایی ماست. بنابراین طبیعیتر این است که به ابزارهای اندازهگیری، آشکارسازهای پیشرفته، دوربینهای بسیار دقیق و مانند آنها اعتماد داشته باشیم که همواره با استفاده از آخرین فناوری روز طراحی و ساخته میشوند. پیشبینیهای نظریههای علمی بهطور مرتب و با استفاده از روشها و ابزارهای مختلف در آزمایشهای مختلف و به دست فیزیکدانانی که مستقل از یکدیگر کار میکنند، مورد آزمایش قرار میگیرند. همینطور نتایجی که از آزمایشها به دست میآید، پیش از گزارششدن، مورد بررسیها و آزمونهای متعددی قرار میگیرند. هر جواب و نتیجهای نیز مجددا با آزمایشهای بیشتر، مورد بازبینی قرار میگیرد تا درنهایت تأیید یا رد شود. همزمان با بررسی نتایج آزمایش، دقت و حساسیت دستگاههایی که استفاده شده و آمار آن نیز گزارش میشود تا بتوان با روشهای ریاضی و محاسبه احتمالات، میزان اعتماد به نتیجه بهدستآمده را نیز برآورد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.