|

مسئله‌ای به نام اهمیت یک ساختمان

چرا بنای دارالفنون یک بنای فرهنگی است؟

عمارت دارالفنون تهران، اگر چه یک بنای ثبت‌شده در فهرست میراث فرهنگی کشور است اما فراتر از آن، ساختمانی است که به‌عنوان نماد فرهنگی ایران در حوزه آموزش نیز محسوب می‌شود. اگر سردر تهران را به‌عنوان سازه‌ای شهری و نشانه‌ای از توان علمی و آموزشی کشور در عرصه آموزش‌عالی می‌شناسند، دارالفنون، با عقبه تاریخی و فرهنگی‌اش، به خودی‌خود آن‌قدر برای مردم ایران و علاقه‌مندان جهانی به این مرکز مهم هست که افتادن خشتی از آن همه را نگران کند. شاید به همین خاطر است که همیشه نگرانی‌هایی درباره وضعیت این بنای تاریخی، صرف‌نظر از جنبه میراثی آن وجود دارد. پس از تصمیم امیرکبیر به ساخت این مرکز آموزشی بی‌نظیر، ساختمان بنیاد آموزشی دارالفنون با معماری میرزارضا مهندس‌باشی در بخشی از ارگ سلطنتی و زمین‌های پیرامون آن پی‌ریزی و کار ساختن آن از 1266 قمری آغاز شد و بخش شرقی آن در کمتر از یک سال به پایان رسید و در نهایت سال 1232 شمسی، سال تولید این بنای رفیع بود که بر چهار سوی آن 50 اتاق هم‌اندازه، هر یک با چهارمتر درازا و چهارمتر پهنا، ساخته شده و بخش‌هایی از دیوار آنها را با گچ‌بری و نقش‌های زیبا آراسته بودند. در ساختمان دارالفنون برای اولین‌بار معماری کارت‌پستالی دیده می‌شود که ستون‌ها به سبک «شبه‌کورنتین»، قوس‌ها رومی و ساعت در نمای ساختمان، ساخته شده است. وحید قبادیان در کتاب «معماری در دارالخلافه ناصری؛ سنت و تجدد در معماری معاصر تهران»، درباره اهمیت و جایگاه این ساختمان به‌ظاهرآموزشی به یک نکته مهم اشاره می‌کند و آن این است که این بنا فارغ از اینکه مکانی برای آموزش‌پذیرفتن ایرانی‌ها از فرنگی‌هاست، به‌لحاظ معماری نیز کارت‌پستالی است از معماری اروپا. او می‌نویسد: «اولین مدرسه‌ای که در تهران گونه‌ای از معماری فرنگی در نمای آن مشاهده می‌شود، مدرسه دارالفنون (1268-1266 ه . ق) است. در نمای این مدرسه که اولین ساختمان مهم ساخته‌شده در عصر ناصری است، برای اولین‌بار قوس‌های نیم‌دایره رومی، ستون‌های شبه‌کورنتین، ساعت و سنتوری مشاهده می‌شود. البته پلان ساختمان‌ها همچون مدارس قدیمیه به‌صورت حیاط مرکزی است و اتاق‌ها گرداگرد حیاط قرار دارند. لذا این ساختمان نه‌تنها اولین مدرسه در تهران و ایران است که در آن یافته‌های علمی اروپائیان به شیوه مدارس اروپائی تدریس می‌شود، بلکه ساختمان این مدرسه نیز اولین بنایی است که آغاز نفوذ معماری فرنگی در پایتخت را به نمایش می‌گذارد». جایگاه این مدرسه گاه حتی فراتر از موضوعات آموزشی رفته و به پیش‌زمینه تاریخی ایرانیان معاصر در حوزه علم‌آموزی و کسب مهارت‌های زندگی نوین اشاره دارد؛ در چنین جایگاهی، ساختمان دارالفنون هم جنبه‌ای دیگر به خود گرفته و به یک «ارزش تاریخی» بدل می‌شود تا جایی که فارغ‌التحصیلان این مدرسه و نسل‌هایی که از پس آنها با روابطی چون فرزندی یا شاگردی آمده‌‌اند، این مدرسه را نماد گذشتگان و نیکان علمی و فرهنگی خود می‌دانند. یادمان نرود که دامنه وسیعی از فرهنگیان ایران؛ از فروغی تا هدایت، از اقبال آشتیانی تا جلال آل‌احمد و فردیت، خود را شاگردان این مدرسه و محصلان آن می‌دانند. بنابراین در فاصله بیش از یک‌ونیم قرن از عمر این مرکز آموزشی، نگرانی از وضعیت ساختمانی آن هرروز بیشتر از دیروز می‌شود. شاید به همین خاطر بود که هم‌زمان با روی‌کارآمدن دولت روحانی، عملیات بازسازی این مدرسه قدیمی آغاز شد و حتی احمد مسجدجامعی هم در دیدار از آن قول داد از منابع سال 93 شهرداری تهران، یک میلیارد تومان به این پروژه سنگین کمک کند. قرار است تا یک سال آینده یعنی زنگ تحصیلی مهرماه 95، مرمت و مقاوم‌سازی دارالفنون به پایان برسد اما تا پایان چنین پروژه‌ای باید منتظر ماند و دید که آیا مسئولان می‌توانند با کمترین صدمات، روح تازه‌ای به این بنای تاریخی و ماندگار بدمند؟ این اولین‌بار نیست که دارالفنون مورد مرمت و نوسازی قرار می‌گیرد؛ 80 سال پس از آغازبه‌کار این مرکز، در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، وزارت فرهنگ از مارکوف روسی خواست بنای دارالفنون را بازسازی کند. یادمان نرود که مارکوف آن زمان در ایران کاملا شناخته‌شده بود چراکه با طراحی بی‌نظیرش در یک کارخانه تولیدی و یک زندان (زندان قصر) توانسته بود خود را به‌عنوان معماری آشنا به مسائل بومی ایران، معرفی کند. مارکوف دارالفنون را براساس آمیزه‌ای از معماری عصر هخامنشی و صفوی بازسازی کرد و به‌جز چند بخش محدود مانند حیاط و آب‌نما و ایوان حیاط شمالی، همه‌ بخش‌ها را دگرگون کرد. این بنا از آن پس یکی از دبیرستان‌های پیشرو و شناخته‌شده‌ تهران شد. پس از انقلاب، آموزش‌وپرورش کاربری دارالفنون را از دبیرستان به مرکز آموزش تربیت معلم، خوابگاه و مرکز آموزش‌های ضمن‌خدمت تغییر داد و در سال ۱۳۷۵ آن را بست. دارالفنون در تاریخ 25/4/1367 به شماره‌ 1748 در فهرست آثار ملی کشور ثبت شد و در سال 1378 بنا شد جایگاه اسناد آموزش‌وپرورش ایران شود. دارالفنون با عنوان «گنجینه و مرکز اسناد آموزش‌وپرورش»، که زیرمجموعه‌ پژوهشگاه آموزش‌وپرورش به‌شمار می‌آید، کارهای فرهنگی و پژوهشی خود را آغاز کرده است. گردآوری و نگهداری سندهای آموزش‌وپرورش ایران در 150 سال گذشته، فهرست‌کردن مقاله‌ها و گزارش‌هایی که پیرامون دارالفنون در روزنامه‌های دوران قاجار چاپ شده است، تنظیم و نشر زندگی‌نامه‌ فرهیختگان دارالفنون و برگزاری همایش‌ها و سخنرانی‌هایی پیرامون دارالفنون و جایگاه آن در تاریخ معاصر ایران، از جمله‌ کارهای دارالفنون امروزی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.