۱۲ چیزی که خوب است درباره نسبیت بدانیم
مبانی فلسفی یک نظریه فیزیکی
ترجمه: محمدرضا دستورانی
نظریههای نسبیت «اینشتین» طرز تفکر مردم دنیا را درباره فضا، زمان، جرم، انرژی و گرانش تغییر داد.
1 پیش از «اینشتین»، از قانونهای «ایزاک نیوتن» برای درک فیزیک حرکت استفاده میکردند. «نیوتن» در سال1687 نوشت که گرانش بر همه چیزها در کیهان تأثیر میگذارد. به نظر وی، همان نیروی گرانشی که باعث میشود سیب از درخت کنده شود و به زمین بیفتد، باعث حرکت مداوم زمین به دور خورشید میشود. البته «نیوتن» هیچگاه نتوانست معمای منشأ نیروی گرانش را حل کند. 2 کتاب «بحثی در باب ماهیت انسان» اثر «دیوید هیوم» فیلسوف (که در سال1738 منتشر شد)، تأثیر زیادی در تفکرات «اینشتین» درباره فضا و زمان داشت. «هیوم» تجربهگرا و شکاک بود. او بر این باور بود که مفاهیم علمی باید مبتنی بر تجربه و شواهد باشد و نه صرفا استدلال. او همچنین بر این باور بود که زمان، مستقل از حرکت اجسام وجود ندارد. «اینشتین» نوشت: «بسیار محتمل بود که بدون درنظرداشتن این بررسیهای فلسفی، من به راهحلهای خود نرسم». 3 جرم و انرژی نمادهای متفاوتی از یک چیز هستند. رابطه معروف «اینشتین» (E= mc2) یعنی «یک مقدار مشخص انرژی معادل است با مقداری مشخصی از جرم ضرب در توان دوم سرعت نور». همین موضوع است که باعث میشود در انفجارهای هستهای، مقدار بسیار زیادی انرژی آزاد شود. 4 «اینشتین» در سال 1905، نظریه جدیدی را بر مبنای دو اصل پیریزی کرد: اول اینکه قانونهای فیزیک برای همه ناظران یکسان است. دوم اینکه او با محاسبه نشان داد سرعت نور (186 هزارمایل در ثانیه یا 299هزار و 338 کیلومتردرثانیه) ثابت و بدون تغییر است. پیش از «اینشتین» دانشمندان بر این باور بودند که جهان انباشته از اتر نورافشان است. وجود این اتر باعث میشود سرعت نور بسته به سرعت نسبی منبع نور و ناظر، تغییر کند. 5 «اینشتین» بر مبنای این اصول نتیجه گرفت که چارچوب مرجع ثابتی در جهان وجود ندارد. هر چیزی نسبت به همه چیزهای دیگر حرکت میکند، این است خلاصه نظریه نسبیت. این نظریه را با نام نظریه نسبیت خاص میشناسیم، زیرا فقط در موارد خاص بهکار میرود: چارچوب مرجع ثابت است و حرکت بدون تغییری دارد. «اینشتین» در سال 1915 نظریه نسبیت عام را منتشر کرد که در مورد چارچوبهای شتابدار نسبت به یکدیگر بهکار میرود. 6 دلیل اینکه «اینشتین» میگفت ماده نمیتواند سریعتر از نور حر کت کند، همین موضوع افزایش جرم بود. با افزایش سرعت، جرم هم زیاد میشود تا جایی که وقتی به سرعت نور میرسد، جرمش هم بینهایت میشود. برای حرکتدادن جرم بینهایت هم به انرژی بینهایت نیاز داریم که ناممکن است. 7 سرعت گذشت زمان برای همه افراد یکسان نیست. ناظری که با سرعت زیاد حرکت میکند، در مقایسه با ناظری که (نسبت به آن) ساکن است، سرعت گذشت زمان را بسیار کند اندازه میگیرد. این پدیده را با عنوان انبساط زمان میشناسند. در این تصویرسازی نشان داده شده است که ساعت در حال حرکت، بسیار کندتر از ساعت ساکن و ایستا، کار میکند. 8 به نظر میرسد طول جسمی که با سرعت زیاد حرکت میکند (نسبت به جسمی که با سرعت کمتر حرکت میکند)، در راستای حرکتش، کوتاهتر شده است. این اثر بسیار ناچیز است و فقط در سرعتهای نزدیک به نور چشمگیر میشود. 9 فضا و زمان بخشهایی از یک ساختار بههمپیوسته به نام فضا- زمان هستند. در ریاضیات «اینشتین»، فضا سه بعد دارد و زمان، بعد چهارم است. نظریههای جدیدتر فیزیک، ابعاد دیگری را فرض میکنند که ما نمیتوانیم به وجود آنها پی ببریم. فضا-زمان را میتوان بهصورت یک ساختار شبکهای در نظر گرفت. وجود جرم باعث میشود فضا-زمان، تغییر شکل دهد. در بسیاری از موارد برای تصویرسازی این مفهوم، از مثال یک صفحه لاستیکی استفاده میکنند. 10 یکی از نتایج E= mc2 این است: جسمی که با سرعت زیاد حرکت میکند، نسبت به جسمی که کندتر حرکت میکند، جرم بیشتری دارد. دلیل این موضوع این است که با افزایش سرعت جسم، انرژی جنبشی آن زیاد میشود و با افزایش انرژی جنبشی، جرمش هم زیاد میشود (چون انرژی و جرم همارزند.) 11 نسبیت توضیح میدهد که منشأ گرانش چیست. مدل صفحه لاستیکی نشان میدهد که وجود اجسام پرجرم باعث تغییر شکل فضا- زمان میشود. این تاب برداشتن یا شکمدادن صفحه لاستیکی، چاه گرانشی نام دارد. اجسام گردنده، در مسیری حرکت میکنند که کوتاهتر باشد و به انرژی کمتری نیاز داشته باشد. سیارات در مداری بیضی حرکت میکنند، چراکه مسیری با بیشترین بازدهی در چاه گرانشی خورشید است. 12 گرانش، نور را خمیده میکند. این پدیده را با نام عدسی گرانشی میشناسند. وقتی ما به یک کهکشان دوردست نگاه میکنیم، گرانش جرم بین زمین و کهکشان باعث میشود پرتوهای نور در مسیرهای مختلفی خمیده شوند. وقتی این نور به تلسکوپ میرسد، ما چند تصویر را از یک کهکشان واحد میبینیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.