واکاوی مبانی فلسفی یک نظریه علمی
میراث ناتمام یک ذهن زیبا
احسان سناییاردکانی
معروف است در طول تاریخ، انسان سه بار از جایگاه سنتیای که برای خود قائل میشد، به زیر کشیده شد: سه انقلابی که «کوپرنیک»، «داروین» و «فروید» عاملاش بودند و جایگاه انسان را به ترتیب در گستره کیهان، در پهنه پویای حیات و حتی در ضمیر خودآگاهش متزلزل کردند، اما حتی هم اگر کارنامه پرحرفوحدیث «فروید» را با مسامحه در ردیف «انقلابهای علمی» بهشمار آوریم و از آن چونان نقطه اوج آونگ اسطورهزدایی تدریجی از انسان یاد کنیم، آن نیمه دیگر داستان تاریخ علم همواره در این روایت فراموش میشود: اینکه همین آونگ، بازگشتی هم داشته که در طول قرون 19 و 20، به احیای مرکزیت انسان (اگرچه اینبار در مقام «سوژه») در منظومه معرفتیاش منجر شد. احتمالا این فراموشی همهگیر در روایت رخدادهای تاریخ علم از آنجایی ناشی میشود که شروع این روال بازگشتی، ابتدا در ساحت فلسفه رقم خورد و به جای آنکه مستقیما علم را متأثر از خود کند، از طریق «حیاطخلوت» علم، به تصورات مدرنمان از مفهوم «واقعیت فیزیکی» شکل بخشید. آنچه هماینک نزد روایتهای مدرن علم «واقعیت» دارد، دیگر امری جزمی و برحذر از حضور فرد ناظر نیست.
شروع این روال بازگشتی، به اصلاحات بنیادی «کانت» برمیگردد که برای نخستینبار، چیدمان متافیزیکی سادهای را که در آن صرفا یک «شیء» [=ابژه] و یک «ناظر» [=سوژه] در صورتبندی مفهوم «عینیت»، ایفای نقش میکردند؛ به معادله پیچیدهای با نقشآفرینی چندین مؤلفه متافیزیکی بدل کرد. هرچند نیاز به اصلاح چیدمان پیشنهادیِ «کانت» هم بعدها تا حد زیادی به خطمشی مدرن فلسفه شکل بخشید، اما دستکم یکبار برای همیشه جایگاه «ناظر» را از بند این تصور جزمی رهاند که ما چونان لوح سفیدی، صرفا به «نظاره» واقعیت نشستهایم و هیچ نقش فعالانهای در صورتبندی آن ایفا نمیکنیم. اما تصور امکانپذیری این حضور فعالانه، با صِرف نگریستن به جهان پیرامون میسر نبود و یافتن یک مصداق «علمی» برای آن، همچنان معطل وقوع تحولات علمیای بود شبیه به همانها که در ساحت فلسفه به ظهور منتقدی مانند «کانت» انجامیدند و چنین تحولات علمیای، با پاگرفتن پرسشهایی ساده راجع به مکانیسم انتشار «نور» آغاز شدند. باور دیرینه فیزیکدانان به ضرورتداشتن وجود محیطی که امواج نور بر آن «سوار» و به این وسیله پراکنده شوند و از آن با عنوان «اتر» یاد میشد، رفتهرفته در اواخر قرن 19 به ظهور معماهایی انجامید که به مکانیسم انتشار نور از منابع نوری «در حال حرکت» مربوط میشد: از آنجاکه نور موج است، با حرکت منبع نور، سرعت نور هم باید به همان میزان افزایش یابد، اما ناکامی فیزیکدانان از تشخیص چنین تغییر سرعتی (بهویژه در چارچوب آزمایشهای معروف مایکلسون-مورلی)، رفتهرفته به طرح تئوری الکترونی لورنتس در 1892 انجامید که مطابق آن، اتر محیطی کاملا ایستا و خنثاست که هیچگونه واکنشی به حتی کوچکترین ذرات سازنده ماده (که در آن مقطع، کوچکترینشان الکترون پنداشته میشد)، نشان نمیدهد، بنابراین حرکت منابع نورانی، بر سرعت نور خروجی از آنها مؤثر نخواهد بود. اما برای آنکه مقدار سرعت نور، از دید کلیه ناظران (چه آنها که نسبت به منبع نور ساکناند و چه آنها که نیستند)، همواره عددی ثابت به دست آید، لازم بود تا مجموعه تبدیلات خطیای بین معادلههای ناظر بر حرکت نسبی منبع نور از دید ناظران مختلف صورت بپذیرد که این تبدیلات، سه سال بعد توسط لورنتس معرفی و به «تبدیلات لورنتس» معروف شدند. با تبدیلات لورنتس میشد هرآنچه را که بعدها در چارچوب تئوری نسبیت خاصِ اینشتین، عینیتشان به رسمیت شناخته شد، پیشبینی کرد، ازجمله آنکه زمان، نزد یک ناظر ساکن، از دید ناظر متحرکی که با سرعت ثابت حرکت میکند، کندتر میگذرد و همچنین طول جسم متحرکی که با سرعت ثابت حرکت میکند، از دید ناظر ساکن، در راستای حرکت آن کوتاهتر خواهد بود. (این پدیده از آن پس به «انقباض لورنتس-فیتزجرالد» معروف شد). پس این سؤال مطرح میشود که «اینشتین» مگر چه دستاورد تازهای را در آن مقطع به ارمغان آورد که او را به چنین چهره شاخصی در علم قرن بیستم (و بلکه تمام اعصار) مبدل کرد؟ مقاله نسبیت خاص (در 1905) آن دستاورد ویژهای نبود که بهتنهایی «اینشتین» را مطرح کند، کمااینکه 16 سال بعد، او جایزه نوبل فیزیک را به خاطر مقاله دیگرش که در سال 1905 نوشته بود (که به تبیین اثر فوتوالکتریک اهتمام داشت)، از آن خود کرد. نسبیت خاص اصالتا یک «تصمیم» فلسفی بود که «اینشتین» به تأسی از آموزههای فیلسوف آلمانی «ارنست ماخ» گرفت، مبنی بر اینکه نه فقط سرعت نور، بلکه کلیه قوانین فیزیک هم از دید ناظرانی که نسبت به یکدیگر حرکتی غیرشتابناک داشته باشند، یکسان است. این تصمیم جسورانه، هرگونه احتیاجی به فرض وجود اتر را منتفی میکرد و نشان میداد هیچگونه چارچوب مطلقی را نمیتوان متصور بود تا بتوان آن را مرجع صدق قوانین فیزیک پنداشت. «مشاهدات» ناظر، تنها مرجع صدق قوانین فیزیک است. اما نسبیت خاص از دید «اینشتین» حرکتی ناتمام بود که باید به یک «نسبیت عام» ارتقا مییافت تا مشاهدات ناظرانی که نسبت به یکدیگر حرکتی نهفقط غیرشتابناک، بلکه شتابناک دارند را هم درنظر بگیرد. این تعمیم، 10 سال بعد به ثمر نشست و او موفق شد از رهگذر باریکهراه بکر نسبیت خاص (که به یمن بصیرتهای فلسفی خود گشوده بود)، یکتنه به تفسیری عینی از نیروی جاذبه بر مبنای یک توصیف هندسی از «فضا» دست پیدا کند، اما روند منتهی به طرح و تأیید تئوری نسبیت عام، با پیشرویهای پراکنده سایر فیزیکدانان در جبهه دیگری نیز همزمان شده بود که در ادامه میتوانست لرزه دیگری بر اندام فیزیک کلاسیک وارد کند؛ تحولاتی که «اینشتین»، باوجود حضور فعالانهای که در آنها داشت، هرگز از دستاورد نهاییشان طرْفی نبست: تئوری نوپای کوانتوم هماینک به همان نتیجه نسبیت خاص، اما ژرفتر رسیده بود، مبنی بر اینکه مشاهدات ناظر، تنها مرجع صدق امور مرتبط با «واقعیت فیزیکی» هستند. از دید «اینشتین»، این بدانمعنا بود که مکانیک کوانتومی اساسا شکل خاص تئوری عامتری است که در آینده کشف خواهد شد و خواهد توانست توصیفی کاملا عینی از واقعیت کوانتومی ارائه کند، اما معلوم شد که برخلاف نظریات نسبیت، دیگر شکل عامتری از مکانیک کوانتومی را نمیتوان متصور بود و باید به همان روایت موجود از واقعیت کوانتومی بسنده کرد. امسال نهفقط صدسالگی انتشار تئوری نسبیت عام، بلکه 90سالگی تدوین همزمان مکانیک ماتریسی (توسط فیزیکدانان آلمانی، ورنر هایزنبرگ، ماکس بورن و پاسکال یوردان) و مکانیک موجی (توسط فیزیکدان اتریشی، اروین شرودینگر) نیز هست که کمتر از دو سال بعد، به هیأت «مکانیک کوانتومی» واحد، در هم تنیده شدند. تحولات صدساله این شاخه کاملا نوپای فیزیک، حکایت از این داشته و دارند که تصمیمات سخت فلسفی، دیگر مانند مورد نسبیت خاص، راهکاری موقت برایگذار به یک تصویر «دقیقتر» از واقعیت فیزیکی نیستند، بلکه خود در صورتبندی معنای واقعیت، ایفای نقش میکنند. دلکندن از یک جهان کلاسیک هنگامی آسان میشود که به تصمیمات فلسفی نیز همان بهای تحقیقات علمی را بدهیم؛ بهویژه اینکه فلسفه نیز از زمان «کانت» پیشرفتهای چشمگیری را پشت سر گذاشته است. ای کاش «اینشتین» هم در مواجهه خود با مکانیک کوانتومی، این گام واپسین را برمیداشت. «چهبسا در اینصورت امروز، صد سال پس از طرح تئوری نسبیت عام، دستکم یک گام به تحقق آشتی بین این تئوری زیبا و مکانیک کوانتومی، نزدیکتر میبودیم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.