تأکید مسعود دانشمند بر جذب سرمایه خارجی توسط بانکها
با چمدان نمیتوانیم پول وارد کنیم
شرق: بانکها دوباره به چشم میآیند اینبار در پساتحریم. باز هم نگاهها به نظام بانکی دوخته میشود و اینبار با رفع تحریمها در دوران پساتحریم، همگان بر این انتظارند که بانکها نقش خود را بهعنوان سوپراستار اصلی اقتصاد ایران به بهترین نحو ممکن بازی کنند. دیگر خطا نکنند و خطای خود را هم به گردنِ دیگران نیندازند. نزدیک به نیمی از منابع نظام بانکی کشور قفل شده؛ معوقات تلنبار شده 100هزارمیلیاردی و بدهی 84هزارمیلیاردی آنچنان بر دوش بانکها سنگینی میکند که دیگر توان پرداخت تسهیلات به تولید را هم ندارند. بخش تولید و تولیدگران همواره از نظام بانکی در ناله هستند، از بهرههای بالای بانکی مینالند و از اختصاص نیافتن وجوه به بخش تولید هم گلایهمند هستند. دراینمیان بانکها همواره مدعی هستند هرچه در توان داشتند و هرچه در اختیار، در طبق اخلاص برای تولید این مملکت گذاشتند اما رکودی که گریبان اقتصاد ایران را گرفت، بخش تولید را در پیش چشمان بانکداران ایرانی، رو سیه کرده و حالا بانکهای ایرانی شکلگیری معوقاتشان را از چشم بخش تولید میبینند اما بخش تولید چندان این ادعا را قبول ندارد و نارساییها و ضعفهای موجود نظام بانکی را عامل انباشت معوقات میداند و در یک کلام معتقدند که هر آنچه به سر بانک و بانکیها میآید، تقصیر خودشان است. در حساب و کتابها فقط به سود خود فکر میکنند و دیگر به مابقی ماجرا کاری ندارند؛ نه بر پروژههایی که تسهیلات میلیاردی به آن اختصاص میدهند، نظارت دارند و نه اعتبارات فردی را که تسهیلات میلیاردی برایش باز میکنند، به سنجش درمیآورند؛ پس تقصیرات متوجه نظام بانکی است که دلی برای حساب و کتاب خود نمیسوزاند و همه چیز را حواله سود و وثایق میکند. مسعود دانشمند رئیس اتاق بازرگانی ایران و امارات است که دلِ خوشی از نحوه عملکرد نظام بانکی ندارد؛ اما حالا پیشنهاداتی برای نظام بانکی آن هم در دوران پسا تحریم دارد.
آقای دانشمند، به عقیده شما وظیفه بانکها بعد از رفع تحریمها چیست؟ بانکها بهعنوان محور اصلی بازار پول و تأمین سرمایه برای واحدهای تولیدی، خدماتی و بازرگانی نقش بسیار اساسی و تأثیرگذار در دوران پساتحریم دارند. بخش صنعتی ما به دو بخش صنایع بزرگ و صنایع کوچک و متوسط تبدیل میشود که این صنایع به شدت نیازمند حمایت نظام بانکی هستند. هماینک سرمایه واحدهای تولیدی با 30 درصد نرخ بهره تامین میشود؛ معلوم است که واحدهای تولیدی با 30 درصد نرخ بهره نمیتوانند تولید رقابتی داشته باشند. در نتیجه با این سرمایه در گردش و نرخ بهره بالا، کیفیت کالا پایین میآید و صنایع و واحدهای تولیدی بازارها را از دست میدهند. در دوران پساتحریم، صنایع و واحدهای تولیدی ما باید هم برای بازار داخلی تولید داشته باشند و هم برای بازار جهانی. برای اینکه قیمت کالاها را رقابتپذیر کنیم، به ناچار باید قیمت تأمین مالی رقابتپذیر باشد. برای این منظور هم باید نرخ بهره بانکی کاهش پیدا کند. اما موضوع نرخ بهره بانکی همیشه از موضوعات جدالبرانگیز بین واحدهای تولیدی و بانکهاست. بانکها هماکنون 22 درصد سود به صاحبان سپرده پرداخت میکنند، البته من شنیدم که بعضا برخی دیگر از بانکها تا 25.5 درصد هم سود به صاحبان سپرده میدهند. حالا اگر هزینههای بانکها را هم لحاظ کنیم، تسهیلاتی که به متقاضیان خواهند داد تا 30 درصد خواهد بود و همین سلسله شرایط است که بازار غیررسمی پولی را هم توسعه میدهد. پیشنهاد مشخص شما برای نظام بانکی در دوران پساتحریم آنهم در جهت حمایت از بخش تولید چیست؟ آنچه میتواند برای بانکها در تأمین مواد اولیه و قطعات واحدهای تولیدی نقش اساسی داشته باشد، استفاده از تسهیلات بانکداری بینالمللی است. به محض اینکه بانک مرکزی، نظام بانکی و سوییفت از تحریمها خارج شدند، جذب سرمایه به صورت مدتدار و 180 روزه از بازار جهانی صورت گیرد که نرخ بهره آن شش درصد در سال است. به این صورت که برای اعتبار، اسنادی مدتدار بین 10 تا 15درصد پیشپرداخت بدهند و وقتی کالا حمل شد و به ایران رسید، با پرداخت 10 تا 15درصد دیگر آن را از گمرک خارج کنند. به این صورت با پرداخت حداکثر 30 درصد این امور انجام میشود و آنوقت واحد تولیدی میتواند تولید کند، بفروشد و پول بانک را بدهد. پس بانک ایرانی به بانک خارجی طرف خود تعهد میدهد در سررسید 180 روزه پول کالا را بپردازد. بهدلیل آنکه پشتوانه این تضمین، بانک مرکزی ایران است، فروشنده و طرف خارجی نیز به این اعتبار پاسخ میدهند. خریدار ایرانی هم در 180 روز دیگر این پرداخت را انجام میدهد و شرایط تولید با حداکثر ظرفیت فراهم میشود. در اینجا اگر واحدهای تولید با حداکثر ظرفیت کار کنند، نرخ بهره پایین میآید و نرخ رشد اشتغال در کشور نیز افزایش پیدا میکند و یکی از معضلات دولت نیز حلوفصل میشود. هماکنون 75 هزار واحد تولیدی ناتمام داریم که برای این واحدهای تولیدی هزینه کردیم اما متأسفانه اینها به تولید نرسیدهاند؛ این نظام بانکی کشور است که باید کمک کند تا برای این واحدهای تولیدی تأمین مالی انجام شود. البته همانطور که گفتم، این تأمین مالی هم میتواند از خارج از کشور انجام شود. چرا اینقدر باید به بانکها برای تأمین مالی متکی باشیم؟ چون چاره دیگری نیست، سرمایه فقط از طریق نظام بانکی قابلیت ورود به کشور را دارد، با چمدان که نمیتوانیم پول وارد کنیم. یکی از نقشهای اصلی نظام بانکی در دوران پساتحریم هم جذب سرمایه خارجی است. مقداری پول بلوکهشده هم داریم که بناست آزاد شود و به کشور برگردد که شاید بتوانیم از محل سپردهگذاری آنها سرمایه جذب کنیم. ما با پولهای بلوکهشده کاری نداریم؛ حرف ما این است که در شرایط فعلی باید از خارج کشور سرمایهها را جذب و به واحدهای تولیدی تزریق کنیم. اما همه اینها به این شرط است که نظام بانکی ما بتواند بهخوبی نقش خود را بازی کند. بانکها در قالب همین بانکداری اسلامی هم نمیتوانند بهدرستی نقش خود را ایفا کنند. در عقد مضاربه، مشارکت، فروش اقساطی باید بهدرستی عمل کنند و عاملین تخصصی را بهکار بگیرند درحالیکه اینطور نیست. بانکها باید در پروژه شریک باشند. اگر بانک با شخصی در قالب عقود بانکداری اسلامی قراردادی بست، باید در سود و زیان شریک باشد، درحالیکه هماکنون بانکها تنها در سود شریکاند. این نوع تفکر بانکداران باید تغییر پیدا کند. اگر پروژه به زیان خورد، بانک باید به اندازه سهم خود زیان را پذیرا باشد، درحالیکه بانکها میگویند ما اصلا کاری به سود و زیان شما نداریم، باید درصد سود بانک را در سررسید بپردازید. منصفانه نیست؟ بیانصافی است. بانکی که با شخصی قرارداد مشارکت مدنی منعقد میکند، شریک است؛ به این معنا که در سود و زیان شریک است. بانکها باید چشم خود را باز کنند و فرد متخصص برای پروژه تعیین و در انتها سود و زیان خود را محاسبه کنند. بانکداری اسلامی با این نحوه اجرا از عقود اسلامی، سر پا نمیایستد مگر اینکه بانکها هم در سود و هم در زیان شریک باشند. هماکنون بانکها کاری به پروژهها ندارند، درحالیکه نوع رفتار بانک بر حسب سود تعیینشده و مشارکت باید متفاوت باشد. پس بانکها در دوران پساتحریم باید دستی به سر و روی تفکر و رویههای غلط خود بکشند؟ بله، اگر بانکها تغییر رویه بدهند و در پروژهها شریک باشند، نگاهها متفاوت خواهد شد. الان تکلیف ما معلوم نیست؛ اگر بر مبنای بانکداری غربی عمل میکنیم؛ که فرد تسهیلات میگیرد و خودش میداند که با این پول چه میکند اما اگر روال ما بر مبنای بانکداری غیرربوی است که دیگر باید از چهره بهره ثابت بیرون بیاییم و در سود و زیان شریک باشیم. این وسط، حرفِ حساب بانکیها چیست؟ بانکها میگویند ما متخصص نداریم که وارد پروژه شود و سود و زیان و پیشرفت پروژهها را محاسبه کند اما اینکه سود را هم در پیشقرارداد بدون احتساب زیان پروژه برای خود محاسبه کنند، خلاف مفهوم اصلی بانکداری غیرربوی بوده و نوعی پارادوکس است. یعنی میخواهید بگویید سودی که بانکیها در قالب قراردادهای مشارکت میگیرند، چندان حلال نیست؟ من نمیخواهم فتوا دهم اما معنای بانکداری اسلامی هم این نیست. قاعدتا اگر فرد در عملیات بیشتر سود کرد، سود اضافه محاسبه و به بانک پرداخت میشود اما اگر در جریان پروژه زیان کرد، منطق حکم میکند بانک هم در این زیان شریک باشد نه اینکه بانک خودش را از زیان کنار بکشد و فقط سود خود را مطالبه کند. یک پیشنهاد برای بانکها این است بانکها تسهیلاتی را که به مشتریان خود میدهند، بیمه کنند. در این صورت اگر شرایط بازار به هر نحوی تغییر کند، بانکها خیالشان راحت است چون ریسک خود را در مقابل تسهیلات و مشارکتها بیمه کردهاند. از بانکها انتظار میرود بنگاههای اقتصادی باهوشی باشند. چرا تاکنون تسهیلات و عقود مشارکتی خود را به پوشش بیمهای متصل نکردهاند که حالا این همه معوقه هم نداشته باشند؟ بانکها ریسک خود را بیمه نمیکنند، چون بانک براساس قرارداد بهطور ثابت سود خود را میگیرد یا که وثایق را تملک میکند. ضمن اینکه در چنین حالتی بانک ریسکی ندارد که بیمه کند. در شرایط فعلی، بانکها باید نقش خودشان را با مدیریت بانک مرکزی بهعنوان نهاد ناظر بر عملیات آنها بهخوبی بازی کنند تا بتوانیم ارزش پول را حفظ و نقدینگی را کاهش دهیم و آثار نقدینگی را هم در اقتصاد کلان به حد قابل قبول برسانیم. علاوه بر اینها، میتوانیم از ابزارهای بازار پول و اوراق مشارکت نیز استفاده کنیم. یعنی شما فکر میکنید انتشار اوراق مشارکت به تشدید رکود اقتصادی منجر نخواهد شد؟ اوراق مشارکت رکود را تشدید نمیکند، بلکه اتفاقا رکود را از اقتصاد خارج هم میکند. علاوه بر اینها، اوراق مشارکت نقدینگی خرد در دست مردم را جمع میکند که میتوانیم با استفاده از این نقدینگیها، به تکمیل پروژههای نیمهتمام و انجام سرمایهگذاریها بپردازیم. هماکنون صد هزار میلیارد تومان معوقه بانکی روی دست بانکها مانده و در کنار بدهیهای کلان و برداشتهای بسیار از بانک مرکزی طبق گفتههای مسئولان مربوطه، 40 درصد منابع نظام بانکی قفل شده است. بانکها عنوان میکنند بخش عمده تسهیلات آنها که حالا به معوقه تبدیل شده، به بخشهای تولیدی اختصاص پیدا کرده است. نظر شما در اینباره چیست؟ اگر بانکها در سود و زیان شریک بودند و نظارت درستی بر تسهیلات اعطایی و نحوه مصرف آنها اعمال کرده بودند، الان این مقدار معوقات هم حادث نمیشد. پس ایجاد معوقات صد هزار میلیاردی تقصیر خود نظام بانکی است. نظارت میکردند تا این معوقات به وجود نیاید. بانکها حتی روی نحوه مصرف تسهیلاتی که میدهند، نظارت ندارند، در حالیکه بانک باید مرحلهبهمرحله در هزینهکرد تسهیلات اعطایی نظارت داشته باشد تا معوقه حادث نشود. اگر روی تسهیلات اعطایی نظارت داشت، آن وقت عدهای پولهای بانک را در جاهای دیگر هزینه نمیکردند. پس در شکلگیری عمده معوقات، این خود نظام بانکی است که مقصر است. بانکها خودشان را متکی به سود و وثایق کردند و همین نوع رفتار به معوقه منجر شد. درست است شرایط اقتصادی مملکت موجب شد تا واحدهای تولید نتوانند تولیدات خود را بفروشند و تسهیلات و پول بانک را پرداخت کنند، اما بین تسهیلاتی که به این روز افتادند با تسهیلاتی که در محلهای دیگری هزینه شدند، باید تفاوت قائل شویم. معوقه ناشی از شرایط اقتصادی با معوقه ناشی از نظارت نکردن بر نحوه هزینهکرد تسهیلات فرق دارد. البته به گفته حسابرسان، بانکها بخش عمدهای از تسهیلات خود را به صاحبنفوذان و متشخصانی اعطا کردند که حتی نمیتوانند در صورتهای مالی خود به افشای اینگونه اطلاعات بپردازند. پس تقصیرات متوجه خودشان است چون نظارت نکردند. من میتوانم بگویم متأسفانه بانکها هیچ نوع نظارتی روی تسهیلات اعطایی ندارند و این مشکل عمده بانکهاست. بانکداری در کشور ما آنچنان در چرخه معیوب گرفتار شده که حتی تسهیلات پرداختشده به مشتریان نیز به سیستم بانکی بازنمیگردد. در دنیا آنچه به معوقه تبدیل میشود، بسیار کم است. معوقه بانکها در خارج از ایران زیر پنج درصد است، اما در ایران معوقات بانکها بالای 40 درصد است، چون بانکهای دنیا مشتریان را زیر ذرهبین دارند. فکر میکنید در صورت ورود بانکهای خارجی به ایران، بانکهای ایرانی بتوانند در رقابت با آنها به اصلاح رویههای رفتاری خود بپردازند؟ امیدواریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.