|

به بهانه حضور ایران در نمایشگاه کتاب مسکو

روسیه و ادبیات داستانی ایران

در سال 1323 هجری قمری که می‌شود 1281 خورشیدی، همان سالی که هدایت زاده شد، ترجمه‌ای از داستان‌های شرلوک هولمز منتشر شد با عنوان «کتاب شرلوک خومس». کریم امامی در مقدمه ترجمه‌اش از ماجراهای شرلوک هولمز که سال‌ها پیش در مجموعه «کتاب‌های سیاه» انتشارات طرح نو منتشر شد، مشخصات این کتاب را چنین آورده است: «کتاب شرلوک خومس، جلد اول. از مصنفات کونان دویل. «مفتش غیررسمی در لندن». مترجم: میراسماعیل [موسوی] عبدالله‌زاده. تهران، 1323 هجری قمری. 75 ص، چاپ حروفی در مطبعه خورشید. مزین به عکس مترجم». این ترجمه به گفته کریم امامی «از روی ترجمه روسی داستان‌های شرلوک هولمز انجام شده بوده و امامی می‌گوید که ««خ» خومس (هولمز) سوغات زبان روسی است». روسیه یکی از نخستین کشورهایی است که با اوج‌گیری نهضت ترجمه و پاگرفتن رمان و داستان کوتاه در ایران، با میراث پربارش در این عرصه، به ادبیات جدید ایران راه باز کرد و در این میان گویا بخت آنتوان چخوف بلندتر بود و با ترجمه‌های صادق هدایت و بزرگ علوی از داستان «تمشک تیغ‌دار» و نمایش‌نامه «باغ آلبالو» زودتر از دیگر غول‌های ادبیات روسیه که همه هم از چخوف قدیمی‌تر بودند به ادبیات ایران که داشت برای نوشدن دست‌وپا می‌زد راه گشود. کمی بعد ابراهیم گلستان نیز در مجموعه «کشتی‌شکسته‌ها»، داستانی از چخوف را با عنوان «در تبعید» ترجمه کرد، اما در این میان از یک مترجم دیگر نیز باید به‌عنوان طلایه‌دار معرفی ادبیات جدی روسیه به خواننده فارسی‌زبان نام برد. مترجمی که امروزه کمتر از او یاد می‌شود و نامش رحمت الهی است. الهی از دوستان صادق هدایت بود و یکی از نخستین کسانی که از داستایفسکی ترجمه کرد و ترجمه‌هایش از «یادداشت‌های زیرزمینی» و «نازنین و بوبوک» داستایفسکی همچنان تجدید چاپ می‌شود. عشق رحمت الهی به داستایفسکی را از یکی از نامه‌های هدایت به دکتر حسن شهیدنورایی می‌توان دریافت. هدایت جایی از این نامه با شوخ‌طبعی معمول خود می‌نویسد: «چیز مضحک‌تر اینکه رحمت الهی بعد از آنکه چندین سال آرزوی مسافرت به آمریکا را داشت و اقدامات کرد و رفت، مدتی است که برگشته و چند روزی که در آمریکا اقامت داشته در کتابخانه به ترجمه یکی از داستان‌های دوستویوسکی گذرانیده است». اما داستان ترجمه ادبیات کلاسیک روسیه به فارسی داستانی است درازدامن که نقل‌اش در این مجال کم نمی‌گنجد و مقاله‌ای جداگانه طلب می‌کند. این داستان تا به امروز ادامه دارد و در سال‌های اخیر ترجمه‌های دقیق سروش حبیبی از آثار نویسندگان کلاسیک روس نه فقط خواندن این آثار را به فارسی به تجربه‌ای شیرین‌تر بدل کرده که به میراث زبان فارسی نیز افزوده است. وجه دیگر این حکایت اما حضور روسیه به صورت‌های مختلف در داستان‌ها و رمان‌های ایرانی است. باز باید به یکی از طلایه‌داران ترجمه ادبیات روسیه، یعنی بزرگ علوی، بازگردیم که در داستانی با عنوان «رقص مرگ»، خودِ زبان روسی را نقطه شروع حوادث داستان‌اش قرار داده است. مرتضی، شخصیت اصلی این داستان، می‌خواهد زبان روسی یاد بگیرد و مردی به نام رجبوف دختری به نام مارگریتا را که روسی خوب می‌داند به او معرفی می‌کند و آشنایی مرتضی و مارگریتا حوادث اصلی این داستان کوتاه بزرگ علوی را رقم می‌زند.، اما اگر در این داستان خود زبان روسی و شوق یادگیری آن منجر به ماجراهای بعدی می‌شود، در «همسایه‌ها»ی احمد محمود، رمان روسی است که چنین نقشی ایفا می‌کند. خالد، قهرمان رمان همسایه‌ها، با خواندن یک رمان روسی است که متحول می‌شود. از این نمونه‌ها که بگذریم به نویسندگان جدیدتر می‌رسیم از جمله به داستان «جامه به خوناب» رضا جولایی که زمینه حوادث آن جنگ‌های ایران و روس است و همچنین به رمان «سوءقصد به ذات همایونی» او و نیز دو رمان «مهرگیاه» و «سپیده‌دم ایرانی» از امیرحسن چهلتن. در این هر سه رمان، روسیه نه دیگر به‌عنوان یک زبان یا متن مکتوب که به‌عنوان یک مکان در داستان ایرانی حضور دارد. بخشی از حوادث هر سه این رمان‌‌ها در روسیه می‌گذرد. زینال، یکی از شخصیت‌های اصلی «سوءقصد به ذات همایونی» رضا جولایی، برای تحصیل در دانشگاه علوم سیاسی مسکو به این شهر می‌رود و این هم‌زمان است با فعالیت‌های مخفی انقلابی علیه حکومت تزاری. صفحات زیادی از این رمان به توصیف مسکو و پرسه‌زدن‌های زینال در این شهر اختصاص دارد. حین این پرسه‌زنی‌ها، زینال یک‌بار هم از کنار خانه چخوف عبور می‌کند. آن هم درست در لحظه‌ای که چخوف دارد روی آخرین نمایش‌نامه‌اش کار می‌کند. زینال از مسکو به پطرزبورگ می‌رود و بخشی از رمان هم به ماجراهای او در این شهر مهم روسیه اختصاص دارد. پطرزبورگ شهری است که بخشی از ماجراهای رمان «مهرگیاه» امیرحسن چهلتن نیز در آن می‌گذرد. چهلتن بعدها در رمان «سپیده‌دم ایرانی» بار دیگر به روسیه گریز می‌زند، اما این‌بار به یکی از اردوگاه‌های کار اجباری که ایرج بیرشگ، شخصیت اصلی این رمان، 28 سال در آن گرفتار شده است. ایرج در بحبوحه بگیروببندهای پس از ترور شاه، از ایران می‌گریزد، با این امید که در روسیه کمونیستی در باغ سبز به رویش گشوده شود، اما روس‌ها او را در مرز دستگیر و روانه اردوگاه می‌کنند و این اتفاق مسیر زندگی او را تغییر می‌دهد. اما اگر در نمونه‌های ذکرشده، روسیه فقط یکی از مکان‌های رخدادهای داستانی است و تمام رمان را دربر نمی‌گیرد، غزاله علیزاده در رمان «خانه ادریسی‌ها» کل حوادث داستان را در جایی از روسیه قرار می‌دهد. علیزاده در این رمان روایتگر توفانی است که با انقلاب روسیه، اشخاص ساکن در یک خانه اشرافی را زیر و زبر می‌کند و آنها را از زمینه‌هایی که به آن متصل‌اند جاکن می‌کند. حضور روسیه در ادبیات ایران، چه به‌عنوان یک مکان و جغرافیا، چه از طریق ادبیات‌اش و چه به صورت‌های گوناگون، موضوعی است که می‌توان بسیار مفصل‌تر به آن پرداخت. امسال کشور ایران به‌عنوان میهمان ویژه در نمایشگاه کتاب مسکو حضور دارد و گویا موضوع یکی از نشست‌های ادبی در این نمایشگاه، «بازتاب آثار روسی در ایران» است و این می‌تواند محملی باشد برای پرداخت بیشتر به این موضوع یا دست کم وجوهی از آن‌که به پیشینه ترجمه آثار روسی به فارسی و تأثیر این ترجمه‌ها مربوط است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.