تأثیر ادبیات روس از شاهنامه در گفتوگو با دکتر میر جلالالدین کزازی
همچون آوندهای درپیوند
علی شروقی
میگوید «نام من با نام شاهنامه پیوند گرفته است» و این حرف درستی است. دکتر میرجلالالدین کزازی نامی است که با شنیدن آن نخستین چیزی که به یادمان میآید شاهنامه فردوسی است و البته تاکید بر بهکار گیری واژگان پارسی در گفتار و نوشتار. او در گفتار و نوشتار شیوه خاص خود را دارد که مبتنی است بر واژگان خالص پارسی؛ واژگانی سترده از هر واژهای که غیرپارسی است، البته تا جای ممکن. کزازی علاوه بر شاهنامه بر دیگر متون حماسی ادبیات جهان نیز اشراف دارد که گواه آن ترجمههای او از «ایلیاد» و «ادیسه» هومر و «انهاید» ویرژیل است، گرچه او شاهنامه را از این هر سه اثر برتر میداند و در گفتوگوی پیش رو نیز بر این باور خود تاکید کرده است. امسال در نمایشگاه کتاب مسکو که ایران مهمان ویژه آن است، دکتر میر جلالالدین کزازی نیز حضور خواهد داشت و قرار است درباره شاهنامه سخن بگوید. همین موضوع دلیلی شد تا با او درباره تأثیر شاهنامه بر ادبیات روس و شاهنامه چاپ مسکو که یکی از ویرایشهای معروف و معتبر از شاهنامه بهشمار میآید گفتوگو کنیم. گفتوگویی که البته در این حد نماند و از شاهنامه به میزان توجه به ادبیات کهن در ادبیات معاصر ایران کشیده شد. البته همانطور که شاهنامه بر ادب کلاسیک روس تاثیر گذاشته روسیه به عنوان یک مکان و نیز ادبیات داستانی روسیه بر داستان معاصر ایرانی تاثیر داشته که در ستون روبهرو با عنوان «روسیه و ادبیات داستانی ایران» به آن پرداختهام. کزازی درباره ضرورت توجه به ادب کهن و بهرهگیری از آن در ادبیات معاصر میگوید: «بیبهرِگی از آن گنجینه گرانسنگ مایه آن شده است که ادب امروز ما آنچنانکه سرزمینی کهن و پهناور و فرهنگی و هنری و مینوی مانند ایران را میسزد مایهور و پایهور نباشد و مانند ادب کهن ایران به پدیدهای جهانی دگرگونی نیابد و فرا نرود.» گفتوگو با دکتر میرجلالالدین کزازی را میخوانید.
امسال که ایران مهمان ویژه نمایشگاه کتاب مسکو است گویا شما هم به عنوان مهمان در این نمایشگاه حضور دارید. نام شما گره خورده است با شاهنامه و بهطور کلی متون حماسی جهان. از طرفی روسیه یکی از کشورهایی است که با شاهنامه پیوندی دیرین دارد و یکی از بهترین تصحیحهای شاهنامه هم شاهنامه چاپ مسکو است. اگر ممکن است به عنوان شروع قدری درباره پیشینه آشنایی روسها با شاهنامه و دلیل توجه ویژه روسها به آن صحبت کنید؟ با سنجش شاهنامه با دیگر رزمنامههای جهان میتوان از نگاهی بسیار فراخ، بیهیچ یکسونگری و پیشداوری و خشکاندیشی، بر آن بود که این رزمنامه، برترین و مایهورترین رزمنامه جهان است و هم در چونی و هم در چندی بیش از رزمنامههای دیگر در سرزمینهای نیرانی یا غیر ایرانی کارساز افتاده است. این سرزمینها از دیرزمان به یاری برگردانهایی که از شاهنامه بهدست داده شده است با آن آشنایی یافتهاند. برای نمونه ترنر ماکان این رزمنامه را به زبان انگلیسی برگردانیده است، ژول مول به زبان فرانسوی و به دیگر زبانهای اروپایی هم یا به یکبارگی از آغاز تا انجام یا داستانهایی از شاهنامه، برگردانیده آمده است و حتی آنچنان دلپسند دیگران افتاده است که در سرودن، از آن مایه و بهره گرفتهاند؛ مانند متیو آرنولد که سرودهای بلند برپایه داستان رستم و سهراب به زبان انگلیسی پدید آورده است. شاهنامه در روسیه نیز کارکردی از اینگونه داشته است، اما آشنایی روسها با آن بیشتر از کشورهای دیگر یا روشنتر بگویم دیگر کشورهای باخترینه و اروپایی بوده است زیرا که در روسیه زمینه برای این آشنایی بیش از دیگر سرزمینها فراهم بوده است. یعنی روسها قبل از کشورهای اروپایی و زودتر از آنها با شاهنامه آشنا بودهاند؟ نه، من نگفتم که آشناییشان با شاهنامه دیرینهتر است، گفتم که بیشتر است زیرا پارهای از سرزمینهای روس بخشی از ایران بزرگ فرهنگی بودهاند و شاهنامه یکی از ارجمندترین و بنیادینترین شاهکارهای ادبی این سرزمینها شمرده میشده و هنوز نیز چنین است. حتی شاهنامه در زندگانی مردم این بخشها از روسیه کارکردی در دم و همواره داشته است و هنوز کمابیش دارد؛ من تنها نمونهای را یاد میکنم که دوستی تاجیک به من گفت. او میگفت که در تاجیکستان، حتی در مغولستان، برترین کابینی که به عروس داده میشود نسخهای از شاهنامه بوده است، به همانسان که ما در بخشهایی از ایران کنونی هم میبینیم که عروس هنگامی که به خانه بخت میرود به نشانه شگون و نیکبختی شاهنامهای را به همراه میبرد. از اینروی دانشوران روسیه یا در روزگاری از تاریخ این سرزمین، شوروی، زمینهای آمادهتر داشتهاند که با ادب ایرانی و پارسی و از آن میان به ویژه با شاهنامه بیش از دیگر مردمان آشنایی بجویند. از همینروی شاهنامه به زبان روسی هم برگردانیده شده است. بهترین برگردان شاهنامه به روسی هم همان است که بانوی ابوالقاسم لاهوتی، سخنور نامدار ایرانی، که زنی روس بوده است به یاری و همکاری شوی خویش به دست داده است. دیگر این است که یکی از بنیادینترین و نامدارترین ویرایشهای شاهنامه که سالیانی بسیار برترین پایگاه پژوهشهای شاهنامهشناختی در ایران بوده است همان است که دانشوران روس به دست دادهاند به تلاش پیگیر برتلس، دانشمند و ادبدان شوروی، که گروهی را راه مینموده است در این کار باریک و دشوار. در این روزگار ویرایشهایی دیگر، دانشورانه و سنجیده از شاهنامه در دسترس پژوهندگان نهاده آمده است اما سالیانی بسیار تنها پایگاه و آبشخور در پژوهشهای شاهنامهای همین چاپ و ویرایشی است از شاهنامه که در مسکو انجام گرفته است و به شاهنامه چاپ مسکو آوازه یافته است. این شاهنامه با تلاش انستیتوی خاورشناسی شوروی که وابسته به آکادمی علوم اتحاد شوروی بوده است سامان و سرانجام گرفته است. چرا بین ویرایشهای مختلف شاهنامه، چاپ مسکو بیش از بقیه معروف شد و به عنوان یکی از بهترین ویرایشهای شاهنامه از آن نام میبرند؟ شاهنامه چاپ مسکو برپایه چند برنوشته کهن و نژاده که تا آن زمان یافته شده بوده است ویرایش و چاپ شده است. این ویرایش، نخستین ویرایش سنجیده و دانشورانه است که از شاهنامه به دست داده شده است. آیا شاهنامه چاپ مسکو همچنان جزو بهترین ویرایشها از شاهنامه است؟ شاهنامه چاپ مسکو همچنان یکی از آبشخورهاست، هم در متنشناسی شاهنامه و هم در ویرایشی که کسی میخواهد دیگربار از شاهنامه به انجام برساند. اما چندی است که آن ارج و ارزش بسیار و بیمانندی را که روزگاری داشته، از دست داده است زیراکه ویرایشهای سنجیدهتری بر پایه برنوشتههای نویافته، از شاهنامه انجام گرفته است؛ اما این بدان معنا نیست که ویرایشگر یا پژوهنده شاهنامه یکسره از شاهنامه چاپ مسکو بینیاز شده است و آن را میباید به کناری نهاد. شاهنامه چاپ مسکو هنوز هم یکی از پایگاهها و آبشخورهاست در هر پژوهشی که به هر شیوه درباره شاهنامه انجام میگیرد. به شعری اشاره کردید که متیو آرنولد بر اساس رستم و سهراب سروده است. در ادبیات روسیه هم آیا نمونههایی از چنین تأثیرهایی از شاهنامه وجود دارد؟ کارکرد و اثر شاهنامه در ادب روسی در زمانهای کهنتر در آنچه از دید جغرافیایی و تاریخی کشور روسیه نامیده میشود یا اگر بخواهم روشنتر و باریکتر بگویم کشور مردمان روس، بیشتر به شیوهای درونی و نهادین بوده است تا به گونهای آشکار. برای نمونه، سخنور نامدار روس، الکساندر پوشکین، درپیوستهای حماسهگونه سروده است بهنام «روسلان و لودمیلا». در این درپیوسته که از نخستین سرودههای این سخنور است، نشانههایی از جهان شاهنامه را میتوانیم یافت. اثر آشکار شاهنامه بر تیرهها و تبارهایی که روزگاری به جهانشاهی روسی پیوستهاند از دیرزمان دیده میشود و یافتنی است. من برای شما تنها یک نمونه میآورم: شاهکاری رزمی در زبان و ادب گرجی پدید آمده است که آن را «داستان پلنگینهپوش» مینامند. پلنگینه پوش پهلوان و چهره بنیادین این رزمنامه است. این رزمنامه گرجی بهرهای بسیار از شاهنامه ستانده است و پلنگینهپوش میتوان گفت که بر پایه جهانپهلوان بزرگ شاهنامه، رستم، پدید آمده است. این اثر ستانی و بهرهبردن نمودی آشکار دارد در این رزمنامه گرجی. من همچنان به یک نمونه بسنده میکنم: نام دلدار این پهلوان گرجی «نیستاریجان» است. این نام ریخت دگرگون شده آمیغ یا ترکیبی در زبان پارسی است به نام «نیست در جهان» که نامی بوده که بر دختران مینهادهاند و در گرجی شده نیستاریجان که از نیست در جهان برآمده است. نیست در جهان هم اگر نامی شده است برای دختران از آنجاست که میخواستهاند دختر خویش را به نامی بنامند که برازنده او باشد. دختری که در زیبایی، در روی و موی و در خیم و خوی همتایی در جهان ندارد. نیز در دیگر سرودههای ادبی و رزمیِ تیرههایی که از دید گوهر و نژاد روس نیستند بازتاب و کارکرد شاهنامه را میبینیم. نزد ازبکان، نزد ترکمانان، نزد ارمنیان. آیا دیگر آثار کلاسیک ما هم در روسیه به اندازه شاهنامه مطرح بودهاند و اگرنه، دلیل این جایگاه ویژه شاهنامه در روسیه چیست؟ اگر بخواهم پاسخی فراگیر به پرسش شما بدهم آن پاسخ این است که فراگیری شاهنامه در روسیه بیش از دیگر متنهای پارسی بوده است، آن هم شاید برمیگردد به همین نکتهای که یادی از آن رفت؛ تیرههای گونهگون در روسیه میزیند. بخشهایی گسترده از این کشور از ایران گسستهاند و هرچند از دید سیاسی، امروز پارهای از ایران زمین شمرده نمیشوند از دید تاریخی و فرهنگی بخشهایی از جغرافیایی پهناور هستند که بسیار فراختر و دور مرزتر از جغرافیای سیاسی کنونی ایران است. چه آن سرزمینهایی که زبانشان پارسی مانده است همچون تاجیکستان، چه سرزمینهایی که زبانشان دیگر شده است. در آغاز گفتوگو گفتید که شاهنامه برترین رزمنامه جهان است. با توجه به اینکه شما «ایلیاد» و «ادیسه» و «انهاید» را هم ترجمه کردهاید، آیا شاهنامه را از تمام این آثار برتر میدانید و اگر برتر میدانید دلیلش چیست؟ چنانکه گفتم شاهنامه برترین رزمنامه جهان است و شما اگر شاهنامه را با آن سهگانه پهلوانی در ادب اروپایی بسنجید، حتی اگر والاییها و برازندگیهای ادبی و زیباشناختی شاهنامه را هم به کناری بنهیم و ژرفای اندیشه فردوسی را که گهگاه در دل داستانهایی که باز میسراید رخ بر میافروزد و با ما سخن میگوید و اندیشههای فرزانهوار و جهانشناسانه خود را با ما در میان مینهد، بر پایه پیکره و چندی هم شاهنامه بسیار فزونتر و فراتر از آن سه رزمنامه پرآوازه است زیرا آن هر سه رزمنامه، «ایلیاد» و «ادیسه» که بازخوانده به هومر است و «انهاید» که ویرژیل، سخنسرای رومی، آن را در پیوسته است، بر گرد رخدادی یگانه در تنیده شدهاند که آن هم نبرد تروا است اما شاهنامه سرگذشت تیرههای ایرانی را از نخستین مرد ایرانی، نخستین انسان ایرانی، که کیومرث است تا فروپاشی جهانشاهی ساسانی در بر دارد. پس پیداست که شاهنامه را نمیتوان با آن سهگانه پهلوانی در یک تراز و ترازو نهاد. اگر آن سه آوازهای بلندتر یافتهاند این آوازه به چونی و چندی آنها باز نمیگردد و انگیزه پرآوازگی آنها بهرهای است که مردمان باختر زمین از این رزمنامهها بردهاند. آوازه افکنی بسیار درباره آنها کردهاند، آنها را به رسانهها آوردهاند و به شیوههای گوناگون از آنها فیلمهای سینمایی ساختهاند، آنها را به صحنه بردهاند و داستانهای این رزمنامهها را به شیوه پویانمایی یا داستانهای نگارین و مصور و هر امکان و توانشی دیگر از سالهای خردی کسان تا روزگار برنایی و برومندی و بالیدگیشان فراپیش آنها نهادهاند. ما اما آن بهره را به هیچ روی از شاهنامه نبردهایم و اگر آن تلاش که در شناسانیدن آن سه رزمنامه، به ویژه «ایلیاد» و «ادیسه»، به جهانیان انجام گرفته است برای شاهنامه انجام میگرفت یا یک دهم آن تلاش نیز، شاهنامه امروز آوازهای بسیار فراگیرتر و جهانیتر از آن سهگانه پهلوانی میتوانست داشت. در سالهای اخیر وضعیت شاهنامه پژوهی و بهطور کلی پرداختن به شاهنامه را در ایران چهطور میبینید و کارهای درخور در این زمینه چه اندازه بوده است؟ آنچه در پاسخ به پرسش شما میتوانم گفت این است که رویکرد به شاهنامه و تلاش در شناختن و شناسانیدن آن، دست کم در چندی، در این سالیان فزونی گرفته است. برای اینکه ما چونی را بررسیم نیاز به بررسی و کند و کاوی باریک و دیریاز خواهیم داشت اما اگر شما شمار کتابهایی را که در این سالیان در زمینه شاهنامه چاپ شده است یا چاپهایی که از شاهنامه به شیوههای گوناگون در دسترس نهاده آمده است پایه بگیرید پرداختن به شاهنامه شتاب و گسترشی افزونتر از گذشته داشته است. به «ایلیاد» و «ادیسه» اشاره کردید. ادب کهن غرب حضوری پررنگتر در ادب و هنر امروزشان دارد و همانطور که شما گفتید علاوه بر اینکه به ادبیات امروزشان راه یافته مورد اقتباسهای سینمایی و نمایشی و ... هم قرار گرفته. البته این اقتباسها با دیدهای امروزی انجام شده اما در مورد متون کهن ما و از جمله شاهنامه، در ایران کمتر چنین اتفاقهایی افتاده است و اگر هم بوده کمتر با نگاه امروزی و نو بوده است. فکر میکنید دلیلش چیست؟ من به این پرسش یا پرسشهایی همانند آن چندبار تاکنون در گفت و شنودهایی که انجام گرفته است یا در آنچه نوشتهام پاسخ دادهام. پاسخی گوهرگرایانه، پدیدار شناختی و ژرفکاوانه بدین پرسش از دید من این است: این پدیده فرهنگیِ آسیبشناختی باز میگردد به گسلی که ادب کهن ایران را از ادب امروزینه آن جدا میدارد. بیشینه گونهها و روندهای ادبی در ایران نو، خواست من از ایران نو ایران پس از خیزش مشروطیت است، از پیشینه گرانسنگ فرهنگی و ادبی ایران گسسته است و ادب نو در ایران به پیروی از اروپاییان پدید آمده است. این بیبهرِگی از آن گنجینه گرانسنگ مایه آن شده است که ادب امروز ما آنچنانکه سرزمینی کهن و پهناور و فرهنگی و هنری و مینوی مانند ایران را میسزد مایهور و پایهور نباشد و مانند ادب کهن ایران به پدیدهای جهانی دگرگونی نیابد و فرا نرود، همان ادب کهن که بر روندها و خیزشهای ادبی در جهان کارساز میافتاده است و سخنوران بزرگ را وا میداشته است که از این ادب بهره ببرند یا به پاس سالاران سخن پارسی دیوانهای ستبر بسرایند. برای نمونه چارانههای خیام آنچنان در ادب انگلیسی کارساز میافتد که خیزش و شیوهای نو آیین را در سرودههای این زبان پدید میآورد که به نام کهین خیام آن را عمرگرایی یا omarism مینامند. هنوز هم با همه آنکه ما آنچنانکه میشاید نکوشیدهایم شاهکارهای ادب ایران را به جهانیان بشناسانیم شما میبینید که چگونه برگردانهایی خام و ناکام از سرودههای مولانا هنگامهای فرهنگی در آمریکا و در پی آن در دیگر کشورهای باخترینه برمیانگیزد. دهها نمونه از این دست میتوانم آورد. این پدیده آسیبشناختی برمیگردد به آن گسل. به آن بیگانگی که نمودها و نشانههای آن را ما در همه هنجارها و پدیدههای فرهنگی و اجتماعی، به ویژه در آفریدههای ادبی و هنری میبینیم. من اگر بخواهم این زمینه را بکاوم نمونههای دیگری هم میتوانم آورد اما همین یک دو نمونه بسنده است در پاسخ به آن پرسش. به گرایش به ادبیات غرب به عنوان یکی از عوامل گسست اشاره کردید. آیا شما دانستن ادبیات غرب و ادبیات جدید را یک آسیب برای ادبیات کهن میدانید؟ به نظرتان اینها با هم نمیتوانند پیوند بخورند؟ بیگمان ما میتوانیم از دیگر سامانههای ادبی بهره ببریم و با آنها در پیوند باشیم. سخن در چگونگی این پیوند و بهرهبری است. اگر ما از جایگاه برتر یا دستکم از جایگاه برابر با دیگر سامانههای ادبی پیوند بگیریم و از آنها بهره ببریم، نه تنها زیانبار و آسیبرسان نخواهد بود بر گرانسنگی و مایهوری ادب ما خواهد افزود. اما آن گسل که من در پاسخهای پیشین از آن یاد کردم ما را از اینکه با باور استوار به خویشتن، با شناخت و آگاهی بسنده از پیشینه فرهنگ و ادب ایرانی به دیگر سامانههای ادبی جهان بپردازیم بازداشته است و همچنان باز میدارد. پیوند ما با این سامانهها از سر خودباختگی و اثر ستانی بوده است. انگیزهای که ما را وا میداشته است به این سامانهها بپردازیم و از آنها با پیروی کورکورانه بهره بجوییم شیفتگی بر آنها بوده است. از همین روی ما در پیوند با این سامانهها به آوندی تهی میمانستهایم که هر چه را در آن بریزند به یکبارگی میستاند و در خود جای میدهد. پیوند سنجیده، درست، بهآیین، سودمند، سازنده با فرهنگ و ادب دیگران تنها هنگامی انجام شدنی است که این پیوند مانند آوندهایی باشد که با یکدیگر بهگونهای دستکم همتراز و هماهنگ پیوستهاند. آوندی که مایه پروردگی فرهنگ و ادب میشود ابزاری است که من آنرا «آوندهای درپیوند» مینامم که «ظروف مرتبطه» هم نامیده میشوند. هرچه را ما در این آوندهای درپیوند بریزیم همواره این آوندها با یکدیگر همتراز میمانند. هرگز یکی فروتر از دیگری نخواهد بود. من شایسته میدانم در پی این پاسخ بسیار کوتاه بر نکتهای دیگر نیز انگشت برنهم که در این روزها کاربرد و روایی یافته است بهویژه در دانشگاههای ما. رشتههایی یا دانشهایی مانند ادب سنجشی یا ادبیات تطبیقی یا دستور زبان سنجشی یا اسطورهشناسی سنجشی و هر رشته و دانشی که بر سنجش در میان دو زمینه فرهنگی استوار است هنگامی برای ما کارساز و سودآور خواهد بود که ما با شناخت و آگاهی از پیشینه فرهنگی و ادبی خود، با باوری استوار بر خویشتن، این دانشها را بهکار بگیریم. اگر اینگونه نباشد همچنان زیان خواهیم کرد. داشتههای خویش را از مایهوری و توانمندی و شکفته و شادابی به دور خواهیم داشت و اندک اندک آنها را بر باد خواهیم داد، زیرا دانشجویان، جوانان ایران زمین که آینده ایران را میسازند، آنچنان دلبسته فرهنگ و ادب بیگانه خواهند شد، از آن روی که با ادب و فرهنگ نیاکانیشان بیگانه ماندهاند، که یکسره رنگ آن فرهنگ را بهخود خواهند پذیرفت. امسال در نمایشگاه کتاب مسکو هم موضوع صحبت شما شاهنامه خواهد بود؟ دستاندرکاران این همایش از من خواستهاند که درباره شاهنامه سخنی بگویم. من هم خواست آنان را برخواهم آورد. از دیگر سوی سخن گفتن درباره شاهنامه همواره برای من شورانگیزتر و شررخیزتر از هر شاهکار دیگر ادبی میتواند بود. بختی بلند و بهین که من به پاس آن یزدان پاک را همواره سپاس میگذارم این است که نام من با نام برین و شکوهمند و بیمانند شاهنامه پیوند گرفته است. هر زمان همایشی هست در زمینه شاهنامه یا فردوسی، دستاندرکاران میخواهند که من در آن هنباز باشم و این همایش هم از همینگونه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.