درسهای سینمایی اورسن ولز
ریاست بر حوادث
اورسن ولز (1985 - 1915) اگر زنده بود امسال صدساله میشد. خالق «همشهری کین»، «امبرسونهای باشکوه» و «نشانی از شر» در کارنامه پرفرازونشیب خود همیشه بهدنبال نوآوری بود و به فکر پیشبردن هنر تازهمتولدشده سینما. آنچه در ادامه میخوانید، درسهایی است که این کارگردان سازشناپذیر برای دوستداران سینما و فیلمسازی به میراث گذاشته است. مطمئنا درسهای او در همین چند نکته خلاصه نمیشود. هر فیلمی تا وقتی از نظر موسیقایی خوب نباشد، فیلم نیست گاهی اورسن ولز چندسال را در مرحله پس از تولید یک فیلم سپری میکرد. انگار در نظر او فیلمسازی یک فرایند بدون پایان بود و همیشه مشغول دستکاری نسخه نهایی فیلمش بود و این دقیقا همان کاری است که برای مستند- مقاله «ساختن اتللو» درباره فیلم خودش «اتللو» انجام داده است. ولز در روزهایی که مشغول تدوین فیلم بوده سعی داشته زبان روایی فیلمسازی را پیش براند و به ریتم و لحنی جدید در این کار برسد، درست شبیه همان کاری که در «ت مثل تقلب» و بخشهای باقیمانده از «روی دیگر باد» انجام داده؛ کارهایی که بسیار جلوتر از زمان خود بودند و گواهی بر همین ادعا هستند. روزهای تولید فیلم همیشه روزهای عدم اطمینان برای اورسن ولز بوده و روزهای سختی و تباهی، برای همین روزهایی که مشغول تدوین یک کار میشد، روزهای آرامش و کنترلش بر امور میرسید و این روزها همان روزهایی بوده که هنرنمایی موسیقایی در فیلمسازی خودش را بروز میداد. احتمالا در همین روزها بوده که ولز مثل یک آهنگساز اثرش را خلق میکرد، بدون دخالت دیگران و برای همین بوده که میگفت فیلم باید از نظر موسیقایی خوب باشد تا فیلم باشد! کارگردان خودش مخاطب است ولز در سال 1981 در مصاحبهای گفت: «کارگردان خیلی ساده خودش مخاطب است. برای همین بدبختی اصلی کارگردانی این است که خودت را جای توده توخالی درحال خمیازهکشیدن بگذاری، یعنی مخاطب شوی و از بین رخدادهای روز برخی را انتخاب کنی و بدانی کدام کار فاجعه بوده و کدامیک عالی بوده. کار کارگردان ریاستکردن بر حوادث است». ولز در ادامه همین مصاحبه تأکید میکند که کارگردان درواقع بازیگری است که نقش تمامی عوامل پشت و جلو دوربین را باید بازی کند و خودش را جای آنها قرار دهد و از طرفی درعینحال باید با همه آنها فاصله داشته باشد تا بتواند بر کلیت کار سلطه داشته باشد. کارگردان در نظر ولز باید نگاهی منسجم و نهایی داشته باشد تا در میانه رخدادهای پیشبینیناپذیر یک فیلمبرداری طولانی بتواند کارش را انجام دهد. کارگردان باید عاشق بازیگری باشد و از همکاری استقبال کند این حرف را ولز درواقع درباره همکاری با دیگر کارگردانها زده، وقتی که خودش در فیلمهای دیگران بازی میکرد. ولز برای درآوردن مخارج فیلمهایش، در فیلمهای کارگردانهایی مثل جان هیوستن و مایک نیکولز بازی کرد و شاید بهیادماندنیترین بازی او در «مرد سوم»، ساخته کارول رید، باشد. ولز درواقع با این جمله افسانه هالیوود قدیم را که بر دعوای بازیگران و کارگردانها اصرار داشت، زیر سؤال میبرد. ولز موقع کار با رید واقعا روزهای خوشی داشت چون رید عاشق بازیگری بود. ولز معتقد بود که بازیگری فقط میتواند نتیجه عشق به بازیگری باشد و آشنایی با کارگردانی و بازیگری، تنها راهی است که میتواند به بازیگر کمک کند کارش را عالی انجام دهد. همدردی امری پیچیده و سینما ابزاری قدرتمند برای خلق آن ولز چندین کار سیاسی در تئاتر مرکوری روی صحنه برد و بعدش هم زندگی ویلیام رادولف هرست را منبع الهام اولین فیلمش «همشهری کین» قرار داد و بعدش هم سراغ «آمبرسونهای باشکوه» رفت و در تمام دوران فعالیتش منتقد صنعتیشدن در دوران اوجگرفتن جنگ بود. او یکی از چهرههای جنجالی و منتقد اوایل قرن بیستم بود و به نظرش هنر ابزاری مناسب برای بیان حرفهایش بود. او در مصاحبهای درباره «همشهری کین» گفته است که این فیلم درباره شخصیتی نیست که بشود گفت قهرمان است یا آدمی منفی است، فیلم درباره یک آمریکایی آشناست در حکایتی آموزنده درباره تمرکز یک مرد بر قدرت. ولز توضیح میدهد که همدردی با شخصیت مری پیچیده است و الزاما بیننده را وارد بازی ساده خوب یا بد نمیکند و کار هنر هم همین است که موضوعات و مضامین را با همه پیچیدگی ذاتی آنها بیان کند و هیچ ابزار دیگری قدرت چنین چیزی را ندارد. نه فقر و نه ثروت لایزال زمینهساز خلاقیت نیستند اورسن ولز معتقد بود که فقر موجب بروز خلاقیت نمیشود و از طرفی به وجود ثروت بسیار برای بروز خلاقیت هم باور نداشت. ولز مثل اقل هنرمندان بزرگ معتقد بود خلاقیت تا حدودی ذاتی است و باقیاش به خود فرد بستگی دارد که چطور آن را پرورش دهد. شاید برای همین هم بود که موقع ساخت اولین فیلمش یعنی «همشهری کین» هیچ تجربهای در زمینه سینما نداشت (پیشتر در تئاتر فعال و موفق بود) و برای همین هم با گرگ تولند، فیلمبردار کهنهکار، همکار شد. او میخواست در همان گام اول مرزهای سینما را درنوردد و تولند فیلمبرداری بود شیفته نوآوری و کارهای امتحانپسنداده. ولز خیلی از فیلمهای آخر عمرش را در فقر ساخت، یعنی زمانی که تهیهکنندگان پولی روی او سرمایهگذاری نمیکردند و در اوایل کارش هم به دلیل جنجالیبودن و خودرأیبودنش کمتر کسی به او پول میداد تا فیلم بسازد. همین باعث شد که ولز یکی از جملههای ماندگار خود را بگوید: «عدم محدودیت دشمن هنر است». درواقع ولز معتقد بود اگر محدودیت وجود داشته باشد، فیلمساز میتواند راهی برای بروز احساسات خود پیدا کند و این اصلا ربطی به پولداشتن یا پولنداشتن ندارد و به قول خودش مهم است که فیلمساز «نگاه خاص» داشته باشد و هرگز «سازش نکند»؛ کاری که ولز در تمام عمرش انجام داد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.