گفتوگو با «حسن ذوالفقاری»، پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی درباره گسترش ویکیپدیای فارسی
خطر آلودهشدن تحقیقات علمی به محتوای سطحی
مهسا علیبیگی
زبان فارسی با 461 هزار مقاله در ویکیپدیا در میان 20 زبان برتر جهان در این زمینه قرار دارد. این خبری بود که چندی پیش منتشر شد و بازار تحلیل و نقد درباره حضور ایرانیان در فضای مجازی را گرمتر کرد. اینکه فارسیزبانان که اکثریت آنها را ایرانیها تشکیل میدهند، چقدر و چگونه از ویکیپدیا که یک دانشنامه عمومی است استفاده میکنند، موضوع تازهای نیست. اما آنچه تازه است و «حسن ذوالفقاری» در گفتوگو با «شرق» درباره آن هشدار میدهد استفاده از این دانشنامه عمومی بهعنوان مرجع در تحقیقات علمی است. این پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی و مدخلنگار دایرهالمعارف بزرگ اسلامی معتقد است در کنار همه مزایایی که میتوان برای ویکیها برشمرد، سطحی و غیردقیقبودن آنها آسیبی جدی است که باید نسبت به آن آگاه بود.
قبل از گفتوگو اسم شما را در اینترنت جستوجو کردم. شما صفحه ویکیپدیا ندارید. چرا؟ به چند دلیل: اولا اعتمادی به ویکیپدیا ندارم. از طرف دیگر نیازی هم به درستکردن ویکیپدیا برای خودم نمیبینم؛ چون اگر کسی بخواهد با من در ارتباط باشد و آشنا شود، میتواند از طریق کتابهایم و همچنین سایت دانشگاه این آشنایی و ارتباط را برقرار کند. چرا اعتماد ندارید؟ بهدلیل نواقصی که ویکیپدیا دارد. البته لازم است در ابتدا اشاره کنم ویکیپدیا هم یک ابزار است؛ مثل همه ابزارهایی که از آنها استفاده میکنیم. بنابراین میتواند هم کاربرد منفی داشته باشد، هم مثبت؛ مثل یک چاقو که بسته به استفادکننده آن فایدهاش مشخص میشود. از طرف دیگر حدود کاربرد این ابزار هم مشخص است؛ برای مثال چاقوی میوهخوری کاربرد مشخصی دارد و نمیتوان با آن قربانی کرد یا شما نمیتوانید با دمپایی کوهنوردی کنید. تصور من این است که خود سازندگان این ابزار هم قصد نداشتند که ویکیپدیا جای دانشنامههای مرجع را بگیرد؛ همانطور که قرار نبود و نیست که رسانههای مجازی جای رسانههای مکتوب و نشریات را بگیرند. محدوده ویکیپدیا هم در همان حدی است که برای آن تعریف شده و افراد نمیتوانند از آن استفادهای فراتر بکنند. ویکیپدیا برای اطلاعات اورژانسی و دمدستی بوده و تنها برای آشنایی اولیه مفید است. شما نمیتوانید از آن برای مطالعات عمیق و علمی استفاده کنید. نواقصی که از آن یاد کردید، کدامند؟ بگذارید اول با فواید ویکیپدیا شروع کنم. در یک دههای که این ابزار به وجود آمده اولین کاربرد و فایدهاش همانطور که اشاره کردم دسترسی اولیه به اطلاعات است. ویکیپدیا، ابزاری دمدستی است که بهسرعت میتواند مورد استفاده قرار گیرد. فایده دوم آن، این است که رایگان است؛ البته امروزه برخی دانشنامههای بزرگ جهان نیز دسترسی برخط و رایگان به کاربران خود دادهاند اما استفاده از این دانشنامهها به گستردگی ویکیپدیا نیست. فایده دیگر ویکیپدیا گستردگی مدخلهای آن است. بسیاری از مدخلهایی را که حتی ممکن است در دانشنامهها وجود نداشته باشد، شما میتوانید در ویکیپدیا ببینید. البته مدخلهای فارسی ویکیپدیا نسبت به مدخلهای دیگر زبانها کمتر است. اگرچه ایران دومین استفادهکننده از ویکیپدیا در جهان است ولی ویراستاران ایرانی مدخلهای فارسی بسیار کم است اما ویکیپدیا بهطور کلی گستردگی زبانی، موضوعی و مدخلی دارد بهعلاوه مدخلهای ویکیپدیا جدید و بهروز هم هست. ممکن است انتشار ویراست جدید یک دانشنامه 20 سال طول بکشد ولی ویکیپدیا بسیار سریع اطلاعات جدید را به مدخلها اضافه میکند. مزیت دیگر آن دسترسی آزاد همه ویراستاران به ویکیپدیاست که البته میتواند هم حسن و هم عیب باشد. ویراستارهای مختلف با دانشهای مختلف میتوانند ویکیپدیا را ویرایش کنند ولی گاهی برخی از همین ویراستارها که ممکن است سواد کافی نداشته باشند در روند تولید دانش اختلال ایجاد خواهند کرد. همچنین ویکیپدیا سوگیری ندارد یا حداقل شعارش این است که بیطرف است، این در حالی است که همه دانشنامهها بهگونهای اسیر سوگیری هستند. بهطور خلاصه همه افراد در سطوح مختلف سواد، سن، درآمد و... میتوانند از ویکیپدیا استفاده کنند. با این همه شما معتقدید ویکیپدیا قابل اعتماد نیست. من معتقدم ویکیپدیا برای دسترسی اورژانسی مفید است اما نواقصی دارد که باعث شده به درد کار جدی و دانشگاهی نخورد. واقعیت این است که نیاز مردم به علم امری طبیعی است و امروز هرکسی در هر کجای دنیا که هست میتواند نیازش به علم را بهسرعت برطرف کند. بخشی از این نیاز توسط مراجع رسمی برطرف میشود و بخشی دیگر توسط مجلههای علمی. امروز بسیاری از مجلههای علمی دنیا برخط شدهاند و حتی نسخه آنلاینشان زودتر از نسخه چاپیشان در دسترس مخاطب قرار میگیرد. حتی برخی کتابهای علمی هم آنلاین ارائه میشود. حرف من این است که یک درصد از جامعه واقعا نیاز علمی و آکادمیک دارد و آن را از طریق منابع رسمی برطرف میکند اما بقیه جامعه نه از وجود این منابع اطلاع و نه دسترسی به آنها دارد. این 99درصد البته هرگز هم نمیخواهند ارجاع بدهند و اشکالی هم ندارد که از ویکیپدیا استفاده کنند. خطر اینجاست که آن یک درصد علمی و آکادمیک بخواهند بهجای منابع رسمی از ویکیپدیا استفاده کنند. امروز متأسفانه در ایران دارد این اتفاق میافتد. البته منظورم استفاده ابزاری از وبگاهها نیست بلکه اینکه خود ویکیپدیا منبع شود. برای شروع کار میتوان به ویکیپدیا مراجعه و از منابع آن استفاده کرد اما منبعشدن خود ویکیپدیا در کارهای علمی خطرناک است. چرا استفاده از ویکیپدیا برای کار تحقیقاتی خطرناک است؟ یکی از دلایلش این است که ویرایش آن توسط افراد مختلف که معلوم نیست دانششان چقدر است، صورت میگیرد. همان ویژگی که اشاره کردم امکان دسترسی همه افراد به آن امکانپذیر است، میتواند برای کار علمی و تحقیقاتی مشکل ایجاد کند. البته همانطور که گفتم ویکیپدیا میتواند برای اطلاع فوری استفاده شود ولی نمیتوان با آن پژوهش انجام داد. برای این آسیب هم میتوان راهکاری ارائه داد؛ یعنی ویکیپدیا میتواند دسترسی برای ویرایش را محدود کند. به این صورت که ویراستاران آن کارنامهای داشته باشند که براساس آن مجوز ویرایش به آنها داده شود و مدیران هر زبان فقط به افراد خاصی مجوز ویرایش دهند که از دانش، آگاهی و تخصصشان اطلاع دارند. این میتواند سطح علمی ویکیپدیا را بالا ببرد، چون برخی از ارجاعات ویکیپدیا بسیار سطحی است و منابع آن اخبار و حتی گاهی کتابهای درسی مدرسه هستند. علاوه بر اینها ویکیپدیا آسیبهای زبانی هم دارد چون زبانش یکسان نیست، رسمالخط آن یکسان نیست و سبک نوشتار آن هم یکسان نیست و دلیل همه اینها این است که یک ویراستار یکسان ندارد. دانشنامهنویسی سبک نوشتاری خاصی دارد؛ مثلا شروع مدخل، ارجاعات، رسمالخط و... مشخص است و همه باید از آن پیروی کنند. پس از رعایت همه این قواعد هم مجددا دانشنامه ویراستاری میشود؛ اتفاقی که درباره ویکیپدیا نمیافتد. مشکل دیگر اینجاست که استادان ما هم به دانشجویان تذکر نمیدهند که افراد متخصص نباید در کار پژوهشی به ویکیپدیا مراجعه کنند و چهبسا خود آنان هم در تحقیقاتشان از این منبع استفاده کنند. با وجود این برخی استفاده عمومی از ویکیپدیا را نیز خطرناک میدانند. شما با این نظر موافق هستید؟ بله و این باز هم به نواقص ویکیپدیا مربوط میشود، چون ممکن است افرادی به هر دلیلی مثل جهل یا سوءنیت دست به جعل اطلاعات بزنند و بهصورت آگاهانه یا ناآگاهانه مطلبی را منتشر کنند که در جامعه تبدیل به غلط مشهور شود و چون منابع دیگری برای اصلاح این غلط وجود ندارد، آن اطلاعات رایج شود. ویکیپدیا به این دلیل که کنترلش از دست افراد خارج است، اطلاعاتش مشکوک است. امروز مردم عادی که مرجع و منبع دم دستشان باشد هم کم هستند. در قدیم در هر خانه، دانشنامههای کوچک و عمومی وجود داشت که اعضای خانواده میتوانستند از آن استفاده کنند که البته جامع و کامل هم نبود. میتوان گفت امروز ویکیپدیا جای آن دانشنامههای عمومی را پر کرده است. این استفاده از ویکیپدیا بهجای منبع و مرجع رسمی مخصوص ایران است یا در کشورهای دیگر هم اتفاق میافتد؟ من معتقدم در ایران این اتفاق بیشتر میافتد، چون در کشورهای دیگر افراد طوری تربیت علمی میشوند که حتما به مراجع رسمی مراجعه کنند. در ایران باوجود فیلترینگ، سرانه استفاده از اینترنت خیلی بالاست. همانطور که در زمینه استفاده از پیامک سرانهمان خیلی بیشتر از جهان است. در آغاز وبلاگنگاری، ایران رتبه دوم وبلاگنویسی را داشت که البته این موضوع میتواند علل خاص اجتماعی داشته باشد ولی میخواهم بگویم ما در این زمینهها دچار افراط هستیم. این افراط در کنار تنبلی باعث شده است از کتاب و منابع اصیل استفاده نکنیم. الان اگر نگاهی به شمارگان کتابها بیندازید و سرانه مطالعه را با سرانه استفاده از اینترنت مقایسه کنید، کاملا متوجه این افراط خواهید شد. جالب اینجاست که ما دچار تنبلی در همه حوزهها هستیم؛ از حوزه زبانی تا حوزه مطالعاتی و مراجعه به منابع دست اول و... . گفته میشود اگر در گذشته در حرفزدن از 500 فعل استفاده میکردیم امروز از 40 فعل استفاده میکنیم. متأسفانه با رواج شبکههای اجتماعی این تنبلی بیشتر هم شده است البته من فواید این شبکههای اجتماعی را انکار نمیکنم ولی عیبشان این است که ما غیردقیق و تنبل شدهایم. ولی دیجیتالیشدن زندگی روزمره واقعیت زندگی امروز ماست. شاید لازم باشد علم سرعتش را با فناوریهای روز هماهنگ کند. بله، هرچه جلوتر میرویم، سرعت گسترش علوم از نظر کهنهشدن منابع بیشتر میشود؛ یعنی سرعت مصرف و انقضا و تاریخ مصرف اطلاعات و یافتهها در برخی علوم خیلی کم است و در بعضی موارد در حد شش ماه است. به همین دلیل دانشنامههایی را در جهان میبینید که برخط شدهاند تا بتوانند بهسرعت و متناسب با اطلاعات جدید تغییر کنند. در کشور ما هم دانشنامههای دولتی میتواند آنلاین شود، نمیگویم دانشنامههای خصوصی چون آنها اگر آنلاین شوند، به فروششان ضربه خواهد خورد ولی این کار با حمایت دولت میتواند به گسترش علوم و بهروزشدن آنها کمک کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.