خداحافظی چریک پیر با سوسیالیسم کوبایی
سمیرا فرخمنش: صحنه برافراشتهشدن دوباره پرچم آمریکا در کوبا توسط سه تفنگداری که نیم قرن پیش همان پرچم را پایین آورده بودند، تصویر قابل تأملی بود. صحنهای که پیامدهای سیاسی متعدد در خود داشت و هر گروه از تحلیلگران معنای نهفته در این اتفاق را به شکلی تعبیر کردند. دستهای که هنوز دل در گرو اندیشههای جنبش 26 جولای دارند، آمریکا را آغازکننده این آشتی تاریخساز قلمداد میکنند و بر این باورند که همسایه امپریالیست که هنوز در دسته «استعمارگران» جهانی قرار دارد، دریافته که سیاست امپریالیستی جواب نمیدهد و تحریمهای سخت 85 صفحهای علیه کوبا نتوانست از پایبندی مردمان سرزمین تنباکو، به تفکرات کمونیستیشان بکاهد. این دسته اعتقاد راسخ به سرانجام خوشایند سرسختی 50 ساله خود دارند و پس از برقراری رابطه با آمریکا در رسانههای خود این آشتی را حاصل «پافشاری بر مواضع» میدانند. اما با همه این احوالات پاسخی برای این پرسش ندارند که اگر آمریکا هنوز یک استعمارگر سابقهدار است و برابر آن باید از انقلاب ضدسرمایهداری کوبایی حمایت کرد، ارتباط آشتیجویانه دوباره با آن چه توجیهی دارد؟ اما گروهی نیز روی دیگر سکه را عامل این تغییر جهت میدانند و در این میان تحولاتی منفی را که دامن اقتصاد و اجتماع کوبا را گرفته، بهانه اصلی این رابطه مجدد تعریف میکنند. به باور این گروه از تحلیلگران، تحریمهای آمریکایی علیه این کشور سرانجام قابل انتظاری را موجب شد و هاوانا را تا مرز فروپاشی اقتصادی جلو برد. استناد این تحلیلگران گفته خود مقامات کوبایی است که تأثیر تحریمها را تاکنون بیش از 117 میلیارد دلار خسارت بر بدنه اقتصاد کوبا محاسبه کردهاند. براساس این باور گرچه واشنگتن در این سالها نتوانست دولت کوبا را تغییر دهد، اما دولت وقت دریافت که حتی با وجود ارتباط با شرق، باید شاهد بحران جدی در تولیدات صنعتی و کشاورزی و سقوط تولید ناخالص ملی از 19.3 میلیارد دلار به 10 میلیارد دلار باشد. بحرانهایی که اندکاندک در حوزههای اجتماعی کشور هم نفوذ کرد. پس چارهای نبود که حتی در ایام قهر سیاسی، فیدل کاسترو در حداقل اقدام ممکن، دلار آمریکا را قانونی اعلام کند تا میزان صادرات شکر که تنها محصول امیدبخش آن سرزمین بود، کاهش نیابد. در این میان دستهای نیز با اتکا بر همین رویکرد اقتصادی آسیبرسان، کنشهای شوروری سابق را علت اصلی شکست اقتصادی کوبا میدانند. چراکه پس از تحریم، تمام چشم امید کوبا به یار دیپلماتیکش در جامعه بینالمللی، یعنی شوروی بود. قرار بر این شد که در شرایط ناگوار انزوای بینالمللی، شکر کوبا به شوروری صادر شود تا به این شکل هم بحران اقتصادی از این کشور دور شود و هم رفاقت با رقیب همیشگی آمریکا در جهان، ضدحملهای سیاسی برای این همسایه قلمداد شود. این وابستگی به جایی رسید که حجمی نزدیک به 85 درصد از کل معاملات بازرگانی کوبا با اتحاد جماهیر شوروی بود و همین تصمیم نیمی از درآمد ملی کوبا را شامل میشد. اما پس از فروپاشی، این رابطه صمیمانه درهم شکست و آشفتگیهای داخلی و بحرانهای خارجی، روسیه جدید را دچار چرخش در سیاستهای خارجی خود کرد. به همین دلیل عدهای بر این باورند که تنها گذاشتن کوبا از سوی روسیه میتواند یکی از اصلیترین دلایل برای پذیرش دوباره آمریکا باشد. به نظر تحلیلگران، این ارزیابیها جدا از محاسبات اقتصادی، به روشنی پیامآور شکست اندیشه کاسترو بود؛ اندیشهای که نماد سوسیالیسم کوبایی را نیمقرن در خود پروراند و پابرجا نگه داشت. اما این پابرجایی سرانجام خوشایندی نداشت و فیدلیسم حاصل از انقلاب چریکی، با این واقعیت ناخوشایند مواجه شد که ادامه مسیر دیگر امکانپذیر نیست و آنچه رفقای کوبایی در رؤیای رسیدن و ادامه آن بودند با حقایق دنیای امروز در تناقض است. بنابراین با پذیرش شکست، اینکه این انقلاب دیگر به نیت مبارزه با استعمار آمریکا ادامه حیات میدهد، رنگ باخته است. گواه این ادعا، همچنین میتواند نسل جدید جوانانی در کوبا باشد که هیچ خاطره روشن و تصویر واضحی از مبارزات یاران کاسترو و چهگوارا، هیجان انقلاب و شور سخنرانیهای 10ساعته رفیق فیدل ندارند. فیدلی که در وصیتنامه سیاسی خود نوشته: «انقلاب کوبا حاصل قهرمانیهای یک خلق تسلیمناپذیر است که هیچ نیرویی قادر نخواهد بود مقاومت آنها را درهم بشکند؛ چون در کوبا سوسیالیسم و از همه بیشتر سوسیالیسم، ماندگار خواهد بود». اما پس از شنیدهشدن خبر آشتی آمریکا و کوبا، جوانانی که به خیابانهای هاوانا آمده بودند، با شادی میگفتند این آشتی حق دو کشوری است که تنها 90 مایل از هم فاصله دارند! جدا از همه تحلیلها، واقعیت اینجاست خود فیدل کاسترو که این روزها در آستانه 90 سالگی به سر میبرد نیز اعتراف به «آخر خط رسیدن» سوسیالیسم کوبایی کرده. اما اینبار برای ادامه مسیر، این چریک پیر نقش پررنگی در سیاستگذاریها ندارد. گرچه بخشی از محافظهکاران کوبایی همچنان وی را تصمیمگیرنده اصلی میدانند، اما عرصه سیاست و اقتصاد کوبا چیز دیگری را نشان میدهد؛ مدلهایی که رائول کاسترو برای توسعه اقتصادی و اجتماعی کوبا در نظر گرفته، بهروشنی نشاندهنده تفاوت میان رویکرد دو برادر است. علاقه به مدل چینی، نگاه پراگماتیستی به دور از شعارهای هیجانی، تمایل به خصوصیسازی، ترس از فروپاشی کوبا و گرایش به رابطه با قدرتهایی که برادرش آنها را استعمارگر مینامید، همه نشان از واقعبینی برادر چریک پیر دارد. گرچه بنابر افشاگریهای نزدیکان فیدل کاسترو، باوجود فقر جدی مردم کوبا در سالهای سخت تحریم، وی دارای جزیرهای خصوصی بود که برای استراحت به آنجا میرفت و در رستوران شناور آن در کنار دلفینهای دستآموزش تفریح میکرد، اما در سالهای رهبری وی، همگان آگاه به این حقایق نبودند و رفیق فیدل 50سال برای اکثریت مردم کوبا دارای کاریزمایی مثالزدنی بود. اما هرچه که بود، برافراشتهشدن دوباره پرچم آمریکا نشان داد باوجود این شخصیت کاریزمامحور که 638 بار به جانش سوءقصد شده بود، سه تفنگدار آمریکایی پس از 54سال بازگشته بودند تا تاریخ را به عقب بازگردانند. گرچه زمان هیچگاه به پشتسر نگاه نمیکند، اما رخدادهای منفی و مثبت سیاسی تاریخ کشورها بیتردید قابل تکرار است و این اتفاق میان دو دولت آمریکای شمالی و لاتین یکی از پرمعناترین تکرارهای تاریخ سیاسی معاصر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.