|

گفت‌وگوی «شرق» با مبتکران تولید کاغذ از سنگ

پاپیروس‌های امروزی سنگی هستند

گروه علم: داستان تولید کاغذ هم داستان جالبی است. گفته می‌شود کاغذ بستر علم و فرهنگ است. حتی در بسیاری از موارد، وضعیت اجتماعی و اقتصادی کشورها را با سرانه تولید و مصرف کاغذ می‌سنجند و این یعنی اهمیت کاغذ. با اینکه کاغذ مولد علم و فناوری بوده، اما فناوری تولید خود کاغذ در چند هزار سال گذشته چندان تغییر نکرده است. کاغذ پیشینه بسیاری دارد. در دوهزارو 500 سال پیش از میلاد بود که برای ثبت و ضبط کلمات، نوشتن روی کاغذ را ابداع کردند. مصری‌ها برای نوشتن، نوعی کاغذ ابداع کردند که از گیاه پاپیروس تهیه می‌شد. هم‌اکنون نمونه‌ای از پاپیروس‌های مصری در برخی از موزه‌های معتبر جهان نگهداری می‌شود. برخی از تاریخ‌دانان می‌گویند کلمه پیپر به معنی کاغذ از کلمه پاپیروس مشتق شده که بیانگر اهمیت پاپیروس در تولید کاغذ است. بعدها دیگر تمدن‌ها مانند یونانی‌ها، چینی‌ها و مسلمانان هم روش‌هایی برای تولید کاغذ ابداع کردند، اما در همه این روش‌ها، ماده اولیه الیاف گیاهی بود. هنوز هم از چوب درختان برای تولید کاغذ استفاده می‌شود. این روش تولید معایب زیادی دارد ازجمله نابودی جنگل‌ها و مصرف مقدار زیاد آب. اما چندی است زمزمه‌هایی شنیده می‌شود مبنی بر تغییر بنیادی در روش‌های تولید کاغذ، اما این‌بار نه با مواد مصنوعی که آفت محیط زیست شده‌اند، بلکه با خاک و سنگ. از گونی به کاغذ محققان می‌گویند به روشی ابتکاری برای تولید کاغذ از سنگ دست یافته‌اند. آقای «حسن صفری» درباره اینکه چگونه ایده تولید کاغذ سنگی یا استون پیپر به ذهنش رسید، می‌گوید: من سال‌ها در کارخانه‌های تولید گونی فعالیت می‌کردم. از این گونی‌ها برای بسته‌بندی ازجمله بسته‌بندی آرد استفاده می‌شود. جنس این گونی‌ها پلی‌پروپیلن است. برای ساخت این گونی از مخلوطی استفاده می‌شود که شامل 90 تا 95 درصد پلی‌پروپیلن و پنج درصد کربنات کلسیم است. این مخلوط را به خط اکسترودر می‌فرستند و از آن فیلم و نخ درست می‌کنند و درنهایت هم از آن، گونی می‌بافند. من برای آنکه جنس باکیفیت‌تری تولید کنم، در زمینه مواد اولیه و نوع و درصد آنها تحقیق می‌کردم. من در آزمایش‌های مختلف به جای استفاده از 90 درصد پلی‌پروپیلن، از 80 درصد یا مقدار متفاوتی از آن استفاده می‌کردم تا ببینم با تغییر درصد مواد اولیه، کیفیت ماده تولیدی چه تغییری می‌کند. من در این آزمایش‌ها دیدم هر بار که درصد اختلاط مواد اولیه را تغییر می‌دهم، مخلوطی با خواص متفاوت پدید می‌آید که هر کدام برای کاربرد خاصی مناسب است. بعدها هم دیدیم می‌توان نسبت را برعکس کرد یعنی از 20 درصد پلی‌پروپیلن و 80 درصد کربنات کلسیم استفاده کرد. البته از این مخلوطی که گفتم نه برای گونی‌بافی، بلکه برای تولید کاغذ استفاده می‌کنیم. محصول ما استون پیپر یا کاغذ سنگی نام دارد. البته در تولید کاغذ از مقدار کمی از مواد دیگر هم استفاده می‌کنیم تا خواص کاغذ ما بهینه شود. دعوت از شریک خارجی ما در ادامه کارمان با یک شرکت چینی به نام گِوِل آشنا شدیم که کارش طراحی و ساخت ماشین‌آلات برای کارخانه‌ها و به بیان دقیق‌تر ساخت اکسترودر است. ما ایده‌مان را با این شرکت مطرح کردیم. همان‌گونه که می‌دانید چین یکی از کشورهایی است که از سالیان بسیار دور در صنایع کاغذ فعالیت می‌کرد و نوآوری‌هایی نیز در این زمینه داشته است. درحال‌حاضر از این نوع کارخانه حدود 30 واحد در کشور چین احداث شده است که مشغول فعالیت هستند. اما هم‌اکنون فعالیت‌هایی برای احداث و راه‌اندازی چنین کارخانه‌ای در کشور ما نیز آغاز شده است. آقای «صفری» درباره مزیت این روش تولید کاغذ می‌گوید: هم‌اکنون دنیا به دنبال این است که به جای استفاده از کاغذ سلولزی که از چوب درختان تهیه می‌شود، از کاغذهایی با منابع دیگر استفاده کرد. وی درباره ویژگی استون پیپر یا کاغذ سنگی می‌گوید: این کاغذ از بسیاری جهات مانند کاغذ معمولی است. برای مثال کاغذ معمولی بسته به نوع کاربردش، انواع مختلفی دارد مانند کاغذ تحریر، کاغذ دیواری یا کاغذ بسته‌بندی، کاغذ روزنامه که با ضخامت، مقاومت و دیگر خواص فیزیکی و شیمیایی آنها با هم متفاوت است. از کاغذ سنگی نیز می‌توان انواع کاغذ تحریر، کاغذ دیواری و... را تهیه کرد. خانم «نرگس سرآمد» یکی دیگر از موارد مصرف این نوع کاغذ را تهیه پاکت یا کیسه خرید فروشگاهی بیان کرده و می‌گوید: امروزه ما از کیسه‌های نایلونی برای خرید از فروشگاه استفاده می‌کنیم که هم باعث مصرف مقدار زیادی ماده اولیه ارزشمند می‌شود و هم اینکه این کیسه‌های نایلونی زیست‌تخریب‌پذیر نیستند و به همین دلیل مدت‌های زیادی در طبیعت باقی می‌مانند که حتما همه شما با اثرهای ناخواسته این مواد در محیط زیست آشنا هستید. اما کاغذ سنگی خیلی زود (کمتر از یک‌سال)، جذب محیط زیست می‌شود و قابل بازیافت هم است. یکی دیگر از ویژگی‌های این نوع کاغذ، استحکام فوق‌العاده زیاد آن است که از آن حتی طناب هم درست می‌کنند. کیفیت و قیمت مناسب اما او یکی دیگر از مهم‌ترین ویژگی‌های این نوع کاغذ را قیمت مناسب آن می‌داند که باعث اقبال مشتریان و خریداران می‌شود. به گفته آقای «صفری»، حدود 11 درصد کربنات کلسیم دنیا در ایران وجود دارد. به بیان دیگر، ما از این لحاظ سرمایه بسیار بزرگی در اختیار داریم. قیمت کربنات کلسیم در ایران بسیار کم و به همین دلیل قیمت کاغذ سنگی حدود یک‌سوم کاغذ سلولزی معمولی است. از طرف دیگر کاربردهای این کاغذ هم بسیار متنوع است و در عین‌حال، کیفیت بسیار بالایی هم دارد. دوستدار محیط زیست آقای «شین» سازنده ماشین‌آلات کارخانه کاغذ در مورد تجهیزات لازم برای راه‌اندازی کارخانه کاغذ می‌گوید: یکی از مهم‌ترین تجهیزات، اکسترودر بسیار دقیق است که شرکت گِوِل در طراحی و تولید و راه‌اندازی آن تجربه و مهارت دارد. وی مهم‌ترین مزیت این روش تولید کاغذ را سازگاری آن با محیط زیست می‌داند و تأکید می‌کند: این روش تولید کاغذ از چند لحاظ به محیط زیست کمک می‌کند؛ اول اینکه ماده اولیه آن چوب و درخت نیست، بلکه سنگ است که در همه‌جا به فراوانی یافت می‌شود و قیمت چندانی هم ندارد. از طرف دیگر در روش ساخت کاغذ با استفاده از چوب، برای هر 17 اصله درخت، به 375 تن آب نیاز داریم. معنای این گفته این است که ما باید کارخانه کاغذسازی‌مان را در کنار یک منبع بسیار بزرگ آب احداث کنیم. یعنی کارخانه کاغذسازی یکی از مهم‌ترین مصرف‌کننده‌های صنعتی آب است که برای کشوری که خود دچار کم‌آبی است، مشکل بزرگی محسوب می‌شود. از طرف دیگر، کارخانه‌های کاغذسازی، مقدار زیادی پساب تولید می‌کنند که مقدار زیادی مواد سمی مانند آرسنیک دارد که می‌تواند باعث آلودگی محیط‌زیست شود. اما برای تولید کاغذ سنگی، نه آب مصرف شده و نه منابع آب آلوده می‌شود. نکته مهم دیگر در مورد این کاغذ اینکه مقدار رنگ مصرفی در هنگام چاپ تا دوسوم کم می‌شود. دلیلش هم این است که کاغذ معمولی یا کاغذ سلولزی، الیاف ریزی دارد که بین آن سوراخ‌ها یا خلل و فرج ریزی دارد. در هنگام چاپ روی این کاغذها، مقدار زیادی از رنگ وارد این خلل و فرج می‌شود و درنتیجه مصرف رنگ زیاد است اما در کاغذ سنگی، چون سوراخ و روزنه‌ای در کاغذ نیست، مصرف رنگ تا دوسوم کم می‌شود. اولین گام‌ها در ایران به گفته آقای «صفری»، مقدار مصرف سالانه کاغذ در کشور ما حدود دو میلیون تن است که حدود 90 درصد آن از خارج تأمین می‌شود و فقط 10 درصد آن تولید داخل کشور است. وی در ادامه تأکید می‌کند: با توجه به اینکه این روش تولید کاغذ بسیار سازگار با محیط زیست است، سازمان حفاظت محیط زیست هم از این روش استقبال کرده است. هم‌اکنون دو واحد کارخانه در ایران نیز راه‌اندازی شده است که کاغذهای تولیدشده در این کارخانه‌ها، برای بسته‌بندی استفاده می‌شود. وی می‌گوید: در نظر داشته باشید ما سالانه در کشورمان 400 هزار تن کاغذ تحریری استفاده می‌کنیم که بیانگر آن است مصرف کاغذ در ایران بسیار زیاد و برای کاهش وابستگی به خارج از کشور بهتر است راه‌هایی برای تولید ارزان و کم‌هزینه آن بیابیم که کاغذ سنگی یکی از این روش‌های نوین محسوب می‌شود. ضخامت این کاغذ بسیار متنوع و برای مثال، کاغذهای تحریری و بسته‌بندی ازجمله محصولات کاغذ سنگی است. این نوع کاغذ برای تولید کاغذهای بسته‌بندی و کاغذ دیواری نیز مناسب است و درعین‌حال، چاپ در این نوع کاغذ بسیار زیباتر و شکیل‌تر است. اما بخش جالب سخنان آقای «صفری»، موضوع سودآوری این روش تولید کاغذ است. وی آن‌قدر به سودآوری این نوع کاغذ مطمئن است که می‌گوید: به‌نظر من، حتی در مقابل وزارت نفت، می‌توان وزارت کاغذ هم ایجاد کرد. او برای اثبات ادعای خود، دلایلی هم دارد: حدود 11 درصد از کل ذخایر کربنات کلسیم دنیا در ایران است و علاوه بر تأمین همه مصارف داخلی، می‌توان برای صادرات آن نیز اقدام کرد. وی برای سودآوربودن صادرات این محصول، می‌گوید: تولید این محصول در کشور ما اقتصادی است و دیگر کشورها هم تمایل دارند که از این نوع کاغذ بخرند. وی می‌گوید: مقدار مصرف کاغذ در کشور دو میلیون تن است که حتی اگر بتوان 30 درصد از این مقدار را هم در داخل کشور تولید کرد، انقلابی بزرگ در صنایع کشور روی می‌دهد. آقای «شین» نیز درباره اقتصادی‌بودن تولید این محصول در کشور و بازدهی‌داشتن آن می‌گوید: ما برای تولید این محصول در داخل کشور طرح توجیهی تنظیم و به کارشناسان ارائه کردیم که مورد قبول آنها هم قرار گرفت. در کارخانه‌هایی که برای تولید کاغذ سنگی ساخته می‌شود، ظرفیت کارخانه پنج‌هزار تن در سال است. طول خط تولید حدود صد متر و عرض آن 20 متر است. این خط تولید تعداد 10 کارگر برای هر شیفت کاری نیاز دارد که در دو شیفت به 20 کارگر نیاز دارد. روز اول قیمت هر خط تولید پنج‌ میلیون دلار بود. هم‌اکنون که نسل سوم این خط تولید فعال است، قیمت آن به چهار میلیون دلار کاهش یافته است. در این روش برای تولید کاغذ، آبی مصرف نمی‌شود. این طرح در کمتر از سه سال، سرمایه‌گذاری‌های اولیه را برمی‌گرداند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.