بارانه عمادیان: سیلویا فدریچی و تاریخ نانوشته انباشت اولیه
سازماندهی بدن و کشتار ساحرگان
در دو دهه اخیر برخی متفکران صورتبندی جدیدی از مفهوم انباشت اولیه مارکس ارائه کردهاند. در میان آنها سیلویا فدریچی جایگاه خاصی دارد، زیرا متفکری است که به یاری این مفهوم میکوشد در سنت مارکسی تاریخ نانوشته یا سرکوبشده را ادامه دهد. اهمیت کار او در این است که روی نکاتی انگشت میگذارد که مارکس به آنها نپرداخته است. بنابراین انتخاب فدریچی نه از منظر فمینیستی، بلکه در مقام متفکری انقلابی بوده است که گسستی در تاریخنگاری تحریفشده ایجاد میکند، یعنی تاریخی که فقط از منظر دولت و حتی تا حدی مردان نوشته شده است. سیلویا فدریچی، مانند رزا لوکزامبورگ، متفکری انقلابی است که تاریخ را از نقطهنظر آنهایی نوشته است که کنار گذاشته شدهاند، آنها که به منزله هیزم برای گرگرفتن آتش پیشرفت و ترقی به کار گرفته شدهاند. علاوه بر اینکه فدریچی در صف مقدم بسیاری از مبارزات و جنبشها در اروپا و آمریکا بوده، در مقام یک متفکر تجسد تاریخنگاری به معنایی است که بنیامین از آن یاد میکند -بازبینی و بازگویی تاریخ از منظری که فاتحان و حاکمان بر آن مهر سکوت زدهاند. پیشوند «اولیه» در ترکیب انباشت اولیه در کتاب «سرمایه» مارکس باعث سوءتفاهم در تحلیل این مفهوم شده چون انباشت اولیه فقط در ابتدای سرمایهداری اتفاق نیفتاده، بلکه تا به امروز تکرار میشود و یک پدیده مستمر است. یکی از محدودیتهای این مفهوم در مارکس این است که انباشت اولیه فقط از منظر کارگران صنعتی در نظام مزدگیری بررسی شده و مارکس تنها اشاره مختصری به کشف طلا و نقره در آمریکا و بهبردگیگرفتن ساکنان اولیه آمریکا و آفریقا توسط اروپاییان میکند. نکته دیگری که از روایت مارکس جا افتاده، تحولات چشمگیری است که سرمایهداری در بازتولید نیروی کار و وضعیت اجتماعی زنان بهوجود آورد. مارکس اشارهای به کشتن صدها هزار زن تحت عنوان ساحره که از مهمترین لحظات انباشت اولیه سرمایه در قرون 16 و 17 در اروپا و آمریکا بوده، نمیکند. بنابراین تز فدریچی در کتاب «کالیبان و ساحره» این است که انباشت اولیه سرمایه و شکلگیری طبقه فرودست که میتوانیم نامش را پرولتاریا بگذاریم، در گذر از فئودالیسم به سرمایهداری تنها به بیرونراندهشدن کشاورزان از زمینهایشان و تبدیل آنها به کارگران صنعتی شهرنشین و دزدیدن طلا و نقره بومیان آمریکا و استثمار آنها منحصر نیست. تز دیگر فدریچی این است که فرایند انباشت مستلزم دگرگونکردن بدن انسان و تبدیل آن به ماشین کار (work-machine) و همچنین مطیعکردن زنان به بازتولید نیروی اجتماعی کار است. این مطیعسازی زنان از طریق تخریب قدرت زنان صورت گرفت. مهمتر از همه اینکه مفهوم انباشت بهاصطلاح اولیه نباید فقط به انباشت و تمرکز سرمایه و انباشت کارگران قابل استثمار اطلاق شود، بلکه این انباشت در آن واحد مسئله سازماندهی و استفاده، یا بهواقع میتوان گفت شامل سوءاستفاده، از تفاوتهای جنسی و نژادی و حتی سنی درون نیروی کار در قالب یک سلسلهمراتب میشود و این مسئله، هم بر شکلگیری طبقه حاکم و هم طبقه فرودست تأثیر میگذارد. تفاوت دیگر میان تعبیر مارکس و تعبیر فدریچی برمیگردد به جایگاه مارکس بهعنوان یک فیلسوف روشنگری که گاه نگاهی خطی و تکاملگرا به سرمایهداری دارد. بهزعم مارکس، سرمایهداری در عین بیرحمانهبودنش (وقتی مارکس میگوید تاریخچه سرمایهداری با حروف خون و آتش نوشته شده) در عین حال، مرحلهای ضروری به سوی رهایی بشر است. حال آنکه فدریچی این مرحله را ضروری نمیداند. مارکس عقیده داشت سرمایهداری داراییهای در مقیاس کوچک را از بین میبرد و بیش از هر فرماسیون اقتصادی دیگری، قابلیت تولید کار را افزایش میدهد و شرایط مادی رهایی بشر از ضرورت و کمبود مادی را فراهم میکند. مهمتر آنکه مارکس فکر میکرد خشونت سرمایهداری با پیشرفت و ترقیاش نسبت دارد و درنتیجه این خشونت با پختهترشدن سرمایهداری کمتر میشود. ولی در این مورد همانطور که فدریچی میگوید، مارکس در اشتباه بود؛ چراکه ما در زمان خودمان با خشنترین اشکال بازگشت انباشت اولیه مواجه هستیم، مثلا در فرایند جهانیشدن. این بدین معناست که از مصادره زمین گرفته تا جنگ و چپاول در سطح جهانی و سلطه بر زنان، سیاهان، کارگران، پناهندگان یا مهاجران هنوز در دنیای ما کم مصداق ندارند و درواقع سرمایهداری به لطف همین خشونت ادامه بقا میدهد. وقتی به روش فدریچی توجه میکنیم، میبینیم توجه او به بدن و سازماندهی بدن، او را به فوکو نزدیک میکند. این بیشک درست است. بااینحال، فدریچی نقدهای زیادی به دیدگاه فوکو دارد و معتقد است برخی نتیجهگیریهای فوکو نشانه یکسری حذفهای تاریخی است. واضحترین اهمال فوکو این است که در بحثهایش درباره سازماندهی بدن در عصر جدید هیچ اثری از مسئله نابودی صدها هزار زن و نهادینهکردن سرکوب زنان در گذار به سرمایهداری نیست. علاوه بر این، بعد اقتصادی سرمایه و استراتژی درهمشکستن و مطیعکردن زنان در راه انباشت اولیه سرمایه که فوکو به آن کاملا بیاعتنا ماند، روایت فوکو از نحوه شکلگیری قدرت زیستی (biopower) را هم متزلزل میکند. فوکو درباره گذار از قدرت معطوف به کشتن به قدرت معطوف به زندگی (یعنی سازماندهی زندگی، مثلا سازماندهی رشد جمعیت) در قرن 18 مینویسد در حالیکه اصلا اشارهای نمیکند به انگیزههایی که پشت این نظام انضباطی بدنها خفته است. اگر براساس روایت فدریچی نیاز به سازماندهی بدنها را در پسزمینه ظهور سرمایهداری قرار دهیم، میبینیم آنچه فوکو کنترل و سازماندهی نیروهای معطوف به زندگی مینامد، چیزی نیست جز دغدغه انباشت و بازتولید نیروی کار. درواقع آنچه فوکو نادیده میگیرد دیالکتیک یا تبانی میان تلاش قدرت حاکمه برای افزایش جمعیت یا نیروی کار از یکسو و شکنجه و لهکردن زندگی و بدن از سوی دیگر است. چنین نیست که ما با گذار یکی به دیگری روبهروییم، بلکه هر دو همزمان وجود داشته و دارند و همدیگر را برمینهند (مثل وضعیتی که در تاریخ بردهداری شاهد آن هستیم). مثلا اگر فوکو توجه بیشتری به مفهوم مارکسی «کار مرده» میکرد، درمییافت وقتی زندگی و بدن در خدمت تولید سود قرار گیرد، انباشت نیروی کار تنها از طریق خشونت بیحدوحصر امکانپذیر است یعنی خشونت خود مبدل به کارآمدترین و بارورترین نیرو میشود. فدریچی نتیجه میگیرد اگر فوکو بهجای تمرکز بر اعتراف مسیحی، به تاریخ دراز کشتار بهاصطلاح ساحرگان توجه کرده بود، میدید این تاریخ نباید از منظر یک راوی خنثای بدون جنسیت و انتزاعی نوشته شود و درمییافت بحرانهای سرمایه سبب بازگشت انباشت اولیه میشود که چیزی نیست جز تلاش برای پایینآوردن هزینه کار و پنهانکردن استثمار زنان و بومیان مستعمرهها و... . پراهمیتترین تزی که فدریچی ارائه میدهد، این است که نظام سرمایهداری بهسادگی جایگزین نظام فئودالی نمیشود. برخلاف نظریه غالب، ما با یکگذار صرفا اقتصادی و منفعل از فئودالیسم به سرمایهداری مواجه نیستیم، بلکه نظام فئودالی ابتدا با نبرد و مبارزه طبقاتی عمیقی متزلزل میشود و سرمایهداری بهمثابه یک ضدانقلاب عمل میکند و جلو انقلابی را که طبقات و جریانهای مختلف فئودالیسم آغاز کرده بودند، میگیرد. بهعبارتی، سرمایهداری واکنشی است به انقلاب مردم علیه فئودالیسم که در سرکوب مردم خیلی بهتر از فئودالیسم عمل میکند. پس سرمایهداری یک شکل پیشرفتهتر و تکامل یافتهتر زندگی اجتماعی نیست. باید اذعان کرد بحران فئودالیسم زاییده مبارزات مردم اروپا بوده نه رخداد سرمایهداری. منادیان سرمایهداری «چهار سوار سرنوشت» در نقاشی آلبرشت دورر هستند: طاعون، جنگ، قحطی و مرگ. در ابتدا نظام سرواژ یا ارباب-رعیتی به نظام نقدی یا پولی تحول پیدا میکند، اما این نظام برخلاف گفته گئورگ زیمل که پولیشدن را معادل عقلانیترشدن روابط و گسترش آزادی فردی میداند، به سود همگان نبوده. نظام نقدی باعث میشود اختلاف درآمد به اختلاف طبقاتی در میان دهقانان منجر شود. واکنش به نظام نقدی را در جنبشهای هزارهای میتوان دید، خصوصا قیامهایی که از جنبشهای هزارهای بسیار متعینتر، پختهتر، بسیار تساویطلبانه و در جستوجوی یافتن آلترناتیوی برای این نظام بودند؛ زنان نقشی کلیدی در این جنبشها ایفا کردند. درواقع این قیامها معادل قرون وسطایی الهیات رهاییبخش آمریکایلاتین در زمان ما هستند که هم کلیسا و هم قوای حاکم را به چالش کشیدند. نتیجه این بود که کلیسا، در مقام رکن اصلی سیستم فئودالی، هر شکلی از مقاومت سیاسی و اقتصادی را به ارتداد متهم کرد. نبرد دهقانان و اشراف در کشورهای مختلف اروپایی به جنگهای خونینی انجامید و در همه این نبردها دهقانان تنها به آزادی بیشتر و شرایط مادی کمی بهتر قانع نبودند، بلکه میخواستند به قدرت اشراف پایان بخشند - به نظام نابرابر حاکمه. در اواخر قرن پانزدهم جریان ضدانقلاب که همان سرمایهداری بود بهتدریج پا میگرفت. کمکم دولت به مدیر اصلی روابط طبقاتی و بازتولید نیروی کار بدل شد و قوانینی را وضع کرد در جهت محدودکردن هزینه کارگران، ممنوعیت ولگردی یا بیکاری و وادارکردن کارگران به تولیدمثل برای افزایش نیروی کار. نهایتا نبرد طبقاتی باعث شد طبقه بورژوا و طبقه اشراف با یکدیگر متحد شوند. همین اتحاد و حمایت کلیسا و دولت تمامیتخواه از آنها سبب شکست مبارزات رهاییبخش شد. برخلاف تاریخ رسمی و دولتی که بورژوازی را در جنگ با اشرافیت نشان میدهد، درواقع بورژوازی در سراسر اروپا طبقه فرودست را دشمن خود تلقی میکند و برای خاتمهبخشیدن به مبارزه طبقات فرودست، با اشراف و کلیسا متحد میشود. بااینهمه، مبارزات مذکور شکست خوردند. نماد این شکست سرکوب خونین نبردهای دهقانی در آلمان و مبارزه آناباپتیستها در اوایل قرن شانزدهم بود. به این نمادها باید سوزاندن صدها هزار زن و خشونت در مستعمرهها، یعنی به بردگیکشاندن بومیهای آمریکا برای استخراج طلا، نقره و جیوه را هم اضافه کرد. اثر بینظیر آلبرشت دورر به نام «یادبودی برای دهقانان شکستخورده» این مسئله را بهخوبی نشان میدهد. بنابراین نمیتوان این ماجرا را به نوعی گذار منفعلانه و پیوسته از فئودالیسم به سرمایهداری فروکاست؛ بدون درنظرداشتن حمام خونی که این فرایند چه در بدو ظهور و چه در دورههای بحران به راه انداخته و میاندازد. میتوان به این فرایند دقیقتر نگریست. مسئله بیرونراندن مردمان از زمینشان و خصوصیشدن این زمینها تا به امروز ادامه دارد. یک مثال آشنا بیرونانداختن مردم در آمریکا و برخی نقاط اروپا از خانههایشان توسط بانکها در بحران 2008 بود. یا بسیاری از حاصلخیزترین نواحی آفریقا، آسیا و آمریکایلاتین که در آنها از بینبردن مالکیت جمعی زمین و منطق «یا صادرات یا نابودی» که توسط برنامه تعدیل ساختاری صندوق بینالمللی پول دیکته شده، موجب تبدیل گرسنگی به معضلی اساسی شده است. مثال کلاسیک آن در قرن شانزدهم مقاومت لولرها و دیگِرها در انگلستان در برابر مصادره زمینها بود؛ جنبشی که تقریبا دو قرن ادامه یافت. این جنبشهای ضدخصوصیسازی زمین در انگلستان به شکل خونینی توسط دولت سرکوب و رهبرانشان به دار آویخته شدند و صدها نفر جانشان را در این مبارزه از دست دادند. یکی از استراتژیهای بارز انباشت اولیه که فدریچی تشریح میکند، به دوران سرمایهداری مرکانتیلیستی در اواسط قرن نوزدهم برمیگردد. مرکانتیلیستها افزایش جمعیت را بهترین راه برای حفظ یک ملت میدانستند و به همین دلیل قوانینی وضع کردند که به بازتولید نیروی کار کمک کند. گذشته از استثمار بیرویه حتی کودکان برای افزایش نیروی کار، این سیستم یک جنگ واقعی علیه زنان آغاز کرد تا اختیار آنها را در رابطه با تولیدمثل و بارداری کاملا مضمحل و آنها را به ماشینی مطیع برای تولید نیروی کار بدل کند. برخلاف زنان دوران فئودالی که میتوانستند بر سرِ داشتن فرزند تصمیم بگیرند، این آزادی در قرنهای اول سرمایهداری از زنان گرفته و تولیدمثل اجباری به یکی از ارکان انباشت اولیه تبدیل شد. بهاین ترتیب، زن ابزاری شد برای تولید کارگر و وسعتبخشیدن به نیروی کار. زور دولت در فروکاستن زنان به ماشین تولیدمثل و مقاومت زنان در مقابل این ابزاریشدن بیسابقه به شکلی از جنگ طبقاتی بدل شد. به همین دلیل، فدریچی تئوری ازخودبیگانگی مارکس را بسط میدهد و از منظر زنان مینویسد، زیرا بیگانهسازی زنان از بدنشان، محصول دسترنجشان و فرزندی که محکوم به بهدنیاآوردنش بودند تا در اختیار دولت قرار گیرد، بسیار عمیقتر و ریشهایتر از کارگران مرد صورت گرفت. ساختار بیگانگی از کار یا دسترنج در زنان ناشی از این بود که قرنها پس از ظهور سرمایهداری، کار زنان اصلا کار به حساب نمیآمد و حیاتی زامبیوار و بیرون از بازار کار را دنبال میکرد. مرحله بعدی این بود که زنان پرولتریزه شدند و علاوه بر کار در خانه، وادار به کار در کارخانه شدند در حالیکه دستمزدشان به شوهرانشان پرداخته میشد. فدریچی از این وضعیت تحتعنوان «مردسالاری دستمزد» (patriarchy of wage) یاد میکند. این استراتژی بود که زنان را کاملا وابسته به مردان و کارفرمایان کرد تا از آنها برای تولید ارزش اضافه استفاده شود. اقتصاددانان جهش و رشد سرمایهداری را که ناشی از افزایش باروری نیروی کار بود، به تخصصیشدن کار نسبت میدهند در حالیکه بخش اعظم این پیشرفت مدیون از بینبردن جایگاه اجتماعی و اقتصادی زنان و بهرهکشی متعاقب آن بود. پس هر مرحله از انباشت اولیه تا به امروز مستلزم یک انباشتزدایی (disaccumulation) است که اگر به این مفهوم صرفا از منظر اقتصادی بنگریم، نادیده گرفته میشود. کتاب «کالیبان و ساحره» فدریچی بر سه لحظه مهم از انباشتزدایی تأکید میکند که عوامل اصلی گذر از فئودالیسم به سرمایهداریاند: اول، ساختن و شکلبخشیدن به بدن بهمثابه ماشین کار؛ دوم، کشتار دستهجمعی صدها هزار زن تحتعنوان ساحره که چند قرن ادامه پیدا کرد؛ و سر آخر، بنیاننهادن گفتار ایدئولوژیک «بومی» بربر یا آدمخوار هم در اروپا و هم در دنیای نو (یعنی آمریکا و کانادا) بهمنظور بهرهکشی از آنها. پس آنچه فوکو منضبطکردن بدن در ابتدای سرمایهداری مینامد، درواقع چیزی نبود جز تلاش دولت و کلیسا تا نیروی انسانی را به نیروی کار بدل کنند. چنانکه اشاره شد در قرن شانزدهم در بخشهایی از اروپا که نهضت اصلاح دینی پروتستانتیسم را پشتسر گذاشته بود و توسط بورژوازی مرکانتیلیستی اداره میشد، مفهوم جدیدی از فردیت پایهگذاری شد. به عبارت دیگر، بورژوازی در عصر عقلانیت (age of reason) اقدام به خلق مجدد طبقات فرودست کرد تا آنها را مطابق با نیازهای جامعه سرمایهداری جدید بازسازی کند. چنانکه این مسئله از نگاه ماکس وبر هم پنهان نماند و او نیز بر استلزام از نو خلقکردن بدن در اخلاق پروتستانی تأکید گذارد، یعنی همان چیزی که در مارکس به نظریهپردازی ازخودبیگانگی منجر میشود. اما این فرایند بازسازی بدن به هیچوجه بهسادگی تحقق نیافت و راهی دراز و خونین و جهنمی بود که سه قرن به طول انجامید. تنها در قرن نوزدهم بود که انسان ایدهآل جامعه سرمایهداری، یعنی انسان مطیع و اختهشده، محتاط و متعهد به کار، زاده شد؛ انسانی که عقربههای ساعت مچی آزادیاش را مرزکشی کرد، انسانی که حساسیتش را به مسئله استثمار از دست داد و استثمار برایش به امری «طبیعی» بدل شد. از چه لحاظ این فرایند سخت بود؟ از این نظر که پژوهشها بهخوبی نشان میدهند ایده کار دستمزدی برای انسانهای قرون 16 و 17 مثل یک کابوس بود و مدارک زیادی نشان میدهد بسیاری از کارگران در این دوره حتی گاه مرگ را به کار دستمزدی ترجیح میدادند. مقاومت راسخی که مردم در مقابل نظام دستمزدی نشان دادند، سرمایهداری را با اولین بحرانش مواجه کرد و به همین سبب بورژوازی ناگزیر شد به یک نظام ترور و ارعاب تمامعیار برای به زانودرآوردن کارگران متوسل شود. در همین زمان بود که ولگردی و گدایی جرم شناخته شد و قوانین بسیاری برای حفاظت از مالکیت خصوصی وضع شد. فقط در انگلستان 72 هزار نفر توسط هنری هشتم به جرم ولگردی و بیکاری به دار آویخته شدند و در بیشتر نقاط اروپا سالانه صدها نفر به جرم سرپیچی از قوانین کار به دار آویخته شدند. نقش فلسفه و علم در این سرکوب چه بود؟ این دوره زمان شکلگیری فلسفه مکانیکی بود که بهطور غیرمستقیم با اهداف بورژوازی همراه شد. دکارت ایده بدن در مقام ماشین را تئوریزه کرد. اساس هستیشناسی دکارت که دور ثنویت جوهر میگردد جدایی بدن از ذهن است. درنتیجه او این امکان را فراهم میکند که با بدن فقط بهعنوان یک وسیله یا ابزار رفتار شود. هرچه در موجود انسانی والا و سزاوار حفظکردن است، روح نامیده میشود که از بدن جداست. پس هر رفتاری با بدن پست رواست. در واقع دکارت و هابز فیلسوفانی بودند که رسالههایی درباب منضبطکردن بدن و تبدیل آن به نیروی کار نوشتند. بهاینترتیب فلسفه مکانیکی و همینطور علم آناتومی که در این دوره بسیار محبوب شد بهطور ضمنی به مهندسی اجتماعی بورژوازی کمک کردند تا بدن کارگر را به ابزار سودمندی بدل کند، مثل نوعی کیمیاگری که بهجای اینکه مس را به طلا تبدیل کند نیروی حیاتی را تبدیل به نیروی کار کرد. به همین دلیل دنیای جادو که تفاوتی میان بدن و روح نمیدید و نیروهایی را به فرد نسبت میداد مورد حمله قرار گرفت و ازجمله فرانسیس بیکن اظهار کرد «جادو با صنعت در تضاد است». وقتی سوزاندن زنان به جرم جادوگری آغاز شد بسیاری از فیلسوفان و دانشمندان ازجمله هابز، مالبرانش و آیسک بارو، معلم نیوتن، از آن حمایت کردند. هابز حتی ادعا کرد کشتن بهاصطلاح ساحران خدمتی به شکلگیری جامعه مدنی است. گفته هابز بهطور ضمنی با ساختاری همدست میشود که زنان را به این بهانه از قرارداد اجتماعی هابزی کنار میگذارد. فرانسیس بیکن بیرودربایستی اظهار میکند روش مشاهده علمیاش را از شکنجه و محاکمه ساحران الهام گرفته چون به گفته او غلبه بر جادوگران مشابه غلبه بر نیروهای کور طبیعت توسط علم است. ولی آنچه در پس این اظهارات خفته درواقع منافع طبقهای است که در اواخر قرون میانی، ساختار و اعتقادات دنیای قدیم را مانع مقاصد سیاسی و اقتصادی خودشان میدیدند و درصدد ویرانکردنش برآمدند. درنهایت هژمونی از آن سیستم دکارتی شد نه هابزی. چون منطق دکارتی انضباط اجتماعی را وابسته به انضباط اراده فردی میدید درحالیکه برای هابز فرد فقط با تسلیمکردن خودش به لویاتان یا دولت میتوانست منضبط شود. وجدان دکارتی برای فرایند فرمبخشیدن و تابعکردن بدن کارآمدتر بود چون تغییر را از درون خویشتن فرد بهوجود میآورد. این مسئله برای دکارت محبوبیت بیشتری نزد قوای حاکمه رقم زد تا برای هابز. ولی جنگ مردم هم با این عادیسازی ادامه پیدا کرد و اسناد تاریخی نشان میدهد وقتی قانونی به تصویب رسید تا اجساد اعدامیها را برای پیشرفت علم آناتومی به جراحان بدهند، اقوام محکوم با داس و بیل کنار چوبهدار انتظار میکشیدند تا جسد را از چنگ پزشکان درآورند و اجازه ندهند با اعدامیها مثل یک جسد بیمصرف و ابژه پیشرفت علم رفتار شود. برای مردم در آن زمان جسد فقط یک جسد نبود که چون دیگر نمیتوانست نیروی کار باشد بیمصرف محسوب شود و بتوان هر رفتاری با آن کرد. بحث همکاری علم و فلسفه مکانیکی با به زانودرآوردن انسانها و رامکردنشان مثل اسب مفصل است و تنها این نکته را بگوییم که برخلاف نگاه یکطرفه فلسفه مکانیکی که آغاز عصر ماشین را به اختراع موتور بخار و ساعت نسبت میدهد، عصر ماشین با اختراع یا بازسازی بدن انسان بهمثابه ماشین آغاز شد. و البته وقتی دیالکتیکی به قضیه نگاه میکنیم، درمییابیم این فقط جنگ بورژوازی علیه فرودستان و کارگران نبود، بلکه این جنگ در خود انسان بورژوا هم درونی شد و عواقبش دامنگیر او هم شد. این مسئله را بعدها در فلسفه کانت میبینیم که تاریکی و توحش در اخلاق کانت درونی و شرع شکلگیری قانون عقل یا وجدان معذب میشود یا همان سوپرایگو به زبان روانکاوی. حال اگر به مسئله نابودکردن نسلهای زن به جرم ساحری برگردیم، باید بر این تز فدریچی تأکید گذاریم که این پدیده برخلاف باور غالب، از تهماندههای دوران فئودالیسم نبوده، بلکه اساسا ایدئولوژی نسبتدادن صفت ساحری به زنها تنها در اواخر قرون وسطا شکل گرفت و در اواسط قرون وسطا (dark ages) اصلا این برچسب معنایی نداشت. شکلگیری مفهوم جادو بهعنوان یک گناه، یعنی ارتداد و اولین محاکمهها به اواسط قرن 15 برمیگردد. نکته مهمتر این است که این محاکمات همزمان بودند با کشف آمریکا و از بینبردن بومیهای آمریکا، شروع بردهداری، مصادره زمینهای دهقانان در انگلیس، به دارآویختن گدایان و ولگردان در اروپا که نشان میدهد یک تلاش سیستماتیک در کار بوده برای تولید نیروی کار و ارزش اضافه. اوج محاکمه بهاصطلاح جادوگران که از انکیزاسیون به دادگاههای معمولی کشیده شد مقارن است با ظهور سرمایهداری مرکانتیلیستی. اولین قدم برای تسخیر دنیا چنانکه وبر گفته افسونزدایی از جهان بود و این افسونزدایی یعنی از بینبردن قدرت زنان که درمانگر (healer) بودند و بیشترین مقاومت را در برابر از بینرفتن ساختارهای قدیمی نشان میدادند. زنان حتی در نبردهای دهقانی علیه خصوصیسازی زمینها در سراسر اروپا همواره در صف مقدم قیامها بودند. اولین قدم در راه مهندسی اجتماعی تودهها و ازبینبردن قدرت زنان از طریق اهریمنیکردن (demonization) ایشان صورت گرفت و زن مطیع و فرمانبردار و خانگی بورژوا در اعماق سیاهچالهها و اتاقهای شکنجه و از بطن شعلههای آتش پا به دنیا گذاشت. این پژواکی است از این جمله مارکس که سرمایه وقتی پا به دنیا گذاشت که به خون و گل و قیر آغشته بود. حتی زنان سالخورده که پیشتر سمبل شفابخشی و تجربه و خاطره قومی بودند به شکل موجوداتی اهریمنی جلوه داده شدند و تبدیل به نماد نازایی و انزجار از زندگی شدند و به آنها انگ جادو و جنبل بسته شد تا بدون عذاب وجدان به دست شعلههای آتش سپرده شوند. همزاد این زنان بهاصطلاح ساحره، جادوگران و حکیمان رنسانسی نبودند که در هیأت موجودات بیخطر و رامشده جای آنها را در ادبیات گرفتند و خاطره آنها را مدفون کردند بلکه بومیهای دربندکشیده آمریکا و ساکنان به بردگی کشاندهشده آفریقا بودند که زیر بار کار شاق اجباری موقعیتی مشابه زنان اروپایی داشتند. آنها برای سرمایه نیروی کار بیحدوحصری را فراهم کردند تا به وسیله آن بتوانند موتور انباشت اولیه را به راه بیندازند. همانطور که قابل پیشبینی است تشابه بسیاری وجود داشت میان ایدئولوژی زنستیزی و نژادپرستی؛ اگر زنان جادوگر همدم شیطان نامیده شدند بومیهای آمریکا هم به شیطان مجسم بدل شدند به طوری که حتی در بسیاری از نقاشیها و طرحهایی که از بازنمایی شیطان در این دوره به جا مانده، میبینیم شیطان سیاهپوست تصویر میشده و مدارک نشان میدهد بسیاری از بردگان آفریقایی که چهبسا به اندازه کافی کاری نبودند به جرم شیطانپرستی کشته میشدند. وقتی به صدها هزار قربانی کشتار جادوگران نگاه میکنید روشن میشود که اینها به دلایل متفاوتی جادوگر نامیده میشدند، برخی به دلیل سرکش و نافرمانبودن، برخی برای خردهدزدی ناشی از فقر یا ناتوانی از کار، برخی برای گدایی و امرار معاش از طریق کفبینی یا شفاگری، برخی به دلیل استفاده از ابزار و راههای سقط جنین. شبح جادوگران بهسادگی دست از سر ناخودآگاه جمعی اروپاییان برنداشت و تعجبی ندارد که حتی در اواخر قرن نوزدهم، بورژوازی زنان کمونار کمون پاریس را هم به شکل مشابهی اهریمنی جلوه دهد و ادعا کند زنان کمونار و کارگر مانند جادوگران با فانوس و لوازم آتشزا دور شهر میچرخند تا به محض نزدیکشدن سپاهیان ورسای شهر را به آتش بکشند. کافی بود که زن فقیری، بستهای در دست از خیابان عبور کند تا متهم به فتنهگری شود و با همین برچسب حکم مرگ صدها زن صادر شد. در خاتمه به موقعیت بومیها در آمریکا در رابطه با انباشت اولیه اشاره میکنم. بهزعم فدریچی، شباهت میان موقعیت زنان و طبقات کارگر در اروپای ابتدای سرمایهداری و بومیهای به استثمار کشیدهشده در قاره آمریکا نشان میدهد که منطق مشترکی فرماسیون سرمایهداری را به پیش رانده و بیشک بارزترین مثال آن ادامه منطق کشتار زنان به جرم ساحرگی در دنیای نو یعنی قاره آمریکا است. این کاری استراتژیک بود برای ایجاد رعب و وحشت در ساکنان این مناطق و از بینبردن وحدت بومی و همگانی میان آنها و تفرقهافکنی و سلطه بر آنها. انزجاری که اسپانیاییها نسبت به بومیهای این مناطق احساس میکردند و باعث شد آنها را به بردگی بکشند، نمیتواند به شوک فرهنگی تقلیل داده شود، بلکه ریشه دارد در نیاز به بهبندکشیدن آنها برای انباشت اولیه سرمایه و تقریبا از همه جهات تکرار همان فرایندی است که در خود اروپا به دست بورژوازی و دولت مطلقه تحقق یافت. اسپانیاییها برای بهرهوری از بومیان باید آنها را تا حد حیوان و حتی بدتر، موجودات غیرقابل اعتماد غرق در جادو و جنبل و خرافات فرومیکاستند. همان الگوهایی که برشمردیم در دنیای مستعمرات هم پیاده شد. ابتدا مردان بومی به بردگی در معادن طلا و جیوه که توسط اروپاییان غارت میشدند کشانده شدند ولی بهزودی زنان هم وادار به بردگی در معدن شدند و بازهم دستمزد آنها به شوهرانشان داده میشد. در این قبایل هم مانند اروپا زنان بیشترین مقاومت را در برابر تغییر و تسلیمشدن نشان دادند، چراکه نظام استعماری چنان وضعیت آنها را بدتر میکرد که دیگر چیزی برای از دستدادن نداشتند. آنها بیش از مردان بومی در مقابل مسیحیشدن مقاومت کردند و به مخالفت با کشیشهای مستعمرهنشین و قدرتها پرداختند. درواقع خصوصیتی آنتیگونهوار در زنهای بومی به چشم میخورد. یعنی نوعی تلاش در حفظ و حراست از دنیای قدیم در برابر دنیای تحمیلی زندگی استعماری. بهزودی کشتار ساحران به آفریقا هم کشانده شد و در برخی نقاط آفریقا مانند نیجریه تا به امروز ادامه دارد. همه اینها به ما نشان میدهد که با فرارسیدن قرن شانزدهم قوای حاکمه جدیدی در اروپا شکل گرفته بود که از لحاظ اقتصادی، سیاسی و اجتماعی در کار شکلبخشیدن به بدن پرولتاریای جهانی بود و منطق سلطه را در سطح جهان آزموده بود. بههرحال، اگر به زمان حال در پرتو گذشته بنگریم، درمییابیم که ظهور مجدد شکار ساحرهها در بسیاری از مناطق جهان در دهههای 80 و 90 میلادی نشان روشنی است دال بر وجود یک فرایند انباشت اولیه که در شرایط بحرانی تکرار میشود. این بدان معناست که خصوصیکردن زمین و دیگر منابع جمعی، فقیرکردن تودهها، غارت و نشاندن بذر تفرقه در جماعتهایی که زمانی منسجم و یکپارچه بودهاند همگی بار دیگر در سطح جهانی احیا شدهاند و بهواقع اینگونه اعمال برسازنده همان نظامیاند که از طریق شکار ساحرهها تحقق یافت، حال چه این شکار به شکل ابزاری برای جنایتبار جلوهدادن مقاومت در برابر مصادره از بالا هدایت شود و چه از پایین هدایت شود آن هم بهمثابه ابزاری برای از آنِ خود کردن منابع رو به کاهش نظیر وضعیت بخشهایی از آفریقای امروزی. در برخی کشورها تحقق این فرایند هنوز مستلزم بسیج ساحرهها، ارواح و شیاطین است اما نباید خودمان را گول بزنیم که گویی این امر به ما ربطی ندارد. فدریچی روایتش را با این گفته آرتور میلر درباره محاکمات ساحرهها در شهر سالم آمریکا خاتمه میدهد: «بهمحض آنکه ارائههای متافیزیکی را از اذیت و آزار ساحرهها کنار بزنیم، حضور پدیدههایی بسیار نزدیک به وضعیت خودمان را در آن تشخیص خواهیم داد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.