قهرمانان عادی
جلال ستاری
«زبان» از مهمترین ویژگیهای رمانهای محمود دولتآبادی است. زبانی که ابداعی است و من را به یاد شاعرانی میاندازد که در کارشان، زبان و اصطلاح میساختند. مثل «جهنمیدن» که ابداع ایرجمیرزا است یا «دفیدن» که ابداع براهنی است. زبان رمانهای دولتآبادی هم ابداعی و مبتکرانه است. در رمانهای او اصطلاحاتی هست که ابتکار خود او است و نمونههایش در زبان فارسی نیست. دیگر اینکه دولتآبادی یک رماننویس بهمعنای واقعی است و این وقتی اهمیت پیدا میکند که میبینیم در داستاننویسی ما بیشتر کارهای ارزشمندی که نوشته شده، نوول است نه رمان. مثل «بوف کور» هدایت یا کارهای دیگر این اواخر. البته نمونههایی از رمان در معنای واقعی هم وجود دارد مثل «زیبا»ی محمد حجازی، «تهران مخوف» مشفق کاظمی، «شوهر آهوخانم» علیمحمد افغانی و یا کارهای احمد محمود. اما تفاوت نویسندگانی که آثارشان را نام بردم با دولتآبادی در این است که حجم آثار آنها به اندازه حجم آنچه دولتآبادی نوشته است، نیست. دولتآبادی در داستاننویسی، «نَفََس» فوقالعادهای دارد، که این را در کمتر نویسنده ایرانی میبینیم. ضمن اینکه رمانهای دولتآبادی، چندلایه است و خطی نیست، در حالیکه مثلا رمانی مثل «زیبا»ی حجازی، تکلایه است و یک خطی. حتی «تهران مخوف» هم با اینکه چندلایه دارد، خط اصلیاش بر لایههای دیگر آن میچربد. در حالیکه آثار دولتآبادی چندلایه است و در آن انبوهی از آدمها و حوادث میآیند و جایی به هم گره میخورند و جایی دیگر از هم جدا میشوند. از این لحاظ رمانهای دولتآبادی یادآور رمانهای روسی است. یعنی اگر بخواهم رماننویسی دولتآبادی را با نمونههای کلاسیک غربی مقایسه کنم باید بگویم که این رمانها مرا بیشتر یاد آثار نویسندگان کلاسیک روس مثل گوگول، داستایفسکی و تولستوی میاندازد تا مثلا آثار نویسندگان کلاسیک فرانسه. اهمیت دیگر دولتآبادی، که امتیازی بزرگ برای او است، این است که در هیچکدام از آثار او از خطکشیهای معمول بین خیر و شر اثری نیست و ایدئولوژی بر این آثار سیطره ندارد. قهرمانان رمانهای دولتآبادی آدمهای عادی هستند که ممکن است ضعف بشری هم بر آنها سیطره یابد. این قهرمانان، گرچه مردمی هستند و از دل مردم برآمدهاند اما نویسنده هرگز آنها را بر اساس مرام و حزبی خاص، به خوب و بد مطلق تقسیم نمیکند. شخصیتهای رمانهای دولتآبادی، نه با حرف و شعار که با عملشان خود را به خواننده میشناسانند و این توانایی یک نویسنده است که بهجای اینکه مدام به خواننده گوشزد کند که فلان شخصیت داستانش خوب است و شخصیت دیگر بد، بگذارد که عمل شخصیتها در طول رمان، خوب یا بد بودنشان را به خواننده نشان دهد. ضمن اینکه همانطور که گفتم هیچکدام از شخصیتهای رمانهای دولتآبادی، خوب یا بد مطلق نیستند. او شخصیتهای رمانهایش را در هیچ قالب خاصی قرار نمیدهد تا براساس آن نتیجه بگیرد که هرکس در این قالب میگنجد خوب است و هرکس نمیگنجد، بد. در رمانهای دولتآبادی، آدمها در طول زندگی، مثل فولاد آبدیده میشوند نه تحت تعالیم یک مرام و حزب خاص. خوب یا بد بودن آنها، آزادیخواهبودن آنها ربطی به عضویتشان در یک حزب و وابستگیشان به مرامی مشخص ندارد. در این رمانها، آدمها در سیر زندگی و تحولشان بالاوپایین میروند و گاه بد میشوند و گاه خوب، و این به متن زندگیشان بستگی دارد نه چیز دیگر. اینجاست که دولتآبادی از نویسندگانی چون بهآذین یا بزرگ علوی متمایز میشود. در «دختر رعیت» بهآذین، رعیتها همه خوباند و اربابها همه بد. یا در «چشمهایشِ» بزرگ علوی، استاد ماکان نقاش، تنها به این دلیل که به مرام خاصی پایبند است، به دختری که عاشق اوست پشت میکند، چون عشق آن دختر را در تضاد با مرام خود میبیند. علوی عشق را زایل میکند و این کاری است که دولتآبادی نمیکند. در آثار دولتآبادی، آزادیخواهی، از دل زندگی مردم میجوشد و از بطن این زندگی میآید نه از مرام و مسلکی خاص. متأسفانه آخرین رمان دولتآبادی، یعنی «کلنل» را نخواندهام. اما به گواه آنچه تا به حال از او خواندهام، میتوانم بگویم که دولتآبادی یکی از بزرگترین رماننویسهای امروز ماست و ذاتا رماننویس است. ای کاش در ایران، قدر نویسندگانی مانند او را بیشتر بدانند. خوشحالم که این مرد در دوران ما زندگی میکند و مینویسد و مرتب هم مینویسد و کوتاه نمیآید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.