چه کسی فضاپیمای ما را جابهجا کرد؟
ماجراهای یک فضانورد
عباس خاراباف . کارشناس مهندسی هوافضا
برنامه فضاپیمای سرنشیندار ایرانی یکی از جنجالیترین و پرسروصداترین برنامههای علمی کشور است و علاقهمندان، کارشناسان و دستاندرکاران فضایی نظرات متفاوتی درباره آن دارند. براساس شواهد موجود، این موضوع بهصورت جدی در دولت «محمود احمدینژاد» مورد حمایت قرار گرفته و برنامه رسمی آن کلید خورده است. با این وجود بعضی از کارشناسان اعتقاد دارند ایده اصلی اعزام فضانورد ایرانی مربوط به سالهای قبلتر است اما علاقه شخصی رئیسجمهور پیشین و نزدیکترین یار او به موضوعات فضایی از جمله فضانوردی باعث شد تا این ایده در سالهای گذشته مورد حمایت خاص باشد. از آغاز عصر فضا تاکنون، برنامههای فضایی بهخصوص حوزه اکتشافات و فضاپیماهای سرنشیندار، ظرفیت بسیار عجیب و بزرگی در تبلیغات، نمایش اقتدار و ایجاد غرور ملی دارد. همین موضوع آنقدر برای نزدیکان «محمود احمدینژاد» روشن بود که به شکلهای مختلف و بدون درنظرگرفتن شرایط و ظرفیتهای علمی و فناورانه موجود، وعده پرتاب فضانورد ایرانی به مدار را در سخنرانیهای متعدد از زبان رئیس دولت قبل به گوشها رساندند؛ سخنی که عامل زمان، هزینه و توانمندی و دسترسی به فناوری را به شکل عجیبی نادیده گرفته بود تا بیشتر رنگوبوی تبلیغاتی و نمایشی بگیرد. همین موضوع نگرانی بعضی از کارشناسان و علاقهمندان را برانگیخت تا با زبان منطقی و اشاره به تحقیقات در دو دانشگاه معتبر داخلی، اعلام کنند که در بهترین حالت نزدیک به 14 سال زمان و 14 میلیارد دلار هزینه برای اعزام انسان ایرانی به فضا نیاز است و انجام چنین پروژه عظیمی در کوتاهمدت، نه امکان دارد و نه منطقی است. با رویکارآمدن دولت «روحانی»، شرایط بهگونهای پیش رفت که پروژه اعزام انسان به فضا حمایتهای خاص دولتی را شامل نشد و جدای از این یک مورد خاص، ساختار و برنامه فضایی کشور با رویکردی متفاوت و نگاه اقتصادی و کاربردی برای افزایش کیفیت زندگی مردم، منقلب شد و از اواخر سال گذشته اصلاحات فضایی کشور کلید خورد. در این میان هزینههای بسیار بالای اعزام انسان به مدار و پیشنهادات کارشناسی باعث شد تا در دولت فعلی بحث پرواز سرنشیندار زیرمداری دستکم در صحبتها اولویت بیشتری نسبت به پرواز مداری داشته باشد. برآوردها و گزارشها نشان میداد از نظر هزینه و زمان، پرواز زیرمداری بسیار بهصرفهتر از پروازمداری است.
مسئولان فضایی دولت فعلی موافق هستند یا مخالف؟ نخست باید گفت، بارها و بارها در سخنان مسئولان فضایی فعلی بهخصوص دستاندرکاران پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم اشاره شده است که ادامه جدی پروژه فضانورد ایرانی به سیاستهای ابلاغی دولت فعلی بستگی دارد و نیازمند تخصیص بودجه مناسب و کافی در این بخش است. همچنین مدتهاست در مرکز ملی فضایی ایران که به دستور «روحانی» برای برنامهریزی، سیاستگذاری، هماهنگی و نظارت برنامهها و نهادهای فضایی ایران تأسیس شده است، موضوع فضانورد ایرانی در دستور مهمترین جلسات قرار دارد تا درباره آن تصمیم لازم گرفته شده و برای تصویب به شورایعالی فضایی ایران بهعنوان عالیترین نهاد فضایی ارائه شود. از طرفی آنچه مسلم است اکثر کارشناسان با انجام برنامه اعزام انسان به مدار آنهم در کوتاهمدت مخالف هستند و جمعبندیهای حاضر نشان میدهد، اجرای این برنامه در بلندمدت و شروع با پرتابهای زیرمداری کمهزینهتر مخالف آنچنانی ندارد. شواهد نشان میدهد مسئولان فضایی دولت فعلی که تا پیش از این منتقد برنامه اعزام انسان به فضا شناخته میشدند، درواقع مخالفتشان با شکل انجام برنامه و نحوه اولویتبندی بوده است. آنها در گذشته به استفاده تبلیغاتی، برنامهریزی کوتاهمدت و اولویتبندی نامناسب برنامه اعزام انسان به فضا، نسبت به پروژههای سرنشیندار اعتراض داشتند و اکنون پرتاب زیرمداری با برنامهریزی بلندمدت رضایت اکثر کارشناسان را جلب میکند. نکته مهم دیگر این است که پژوهشگاه هوافضا بارها و بارها در ماههای گذشته اعلام کرده است که متولی اصلی برنامههای اکتشافات فضایی و برنامه فضاپیمای سرنشیندار در کشور است. به روشنی باید گفت دلیل این اقدام، روشنشدن وظایف نهادهای مختلف در پازل جدید فضایی کشور بعد از لغو مصوبه غیرقانونی دولت قبل است و نباید نهادهای دیگر وظایف مشابهی را در حالت موازی برای خود تعریف کنند. همه این مسائل نشان میدهد تناقضی بین مخالفتهای گذشته و اظهارات فعلی وجود ندارد و اگر شیطنتهای دلواپسانه اجازه دهد همه چیز به منطقیترین شکل ممکن پیش میرود. تفاوت پرتاب مداری و زیرمداری یکی از مهمترین تعاریف در فناوری فضایی، پرواز فضایی است. پرواز فضایی فعالیتی است که طی آن یک وسیله نقلیه (فضاپیما) وارد فضا شود. پرواز فضایی در دوحالت مداری و زیرمداری انجام میشود. در پرواز زیرمداری این وسیلهنقلیه بالا رفته، مرز صد کیلومتری از سطح زمین را رد کرده و در یک مسیر کمانیشکل به زمین بازمیگردد. در پرواز مداری اما فضاپیما باید به اصطلاح دستکم وارد پایینترین مدار زمین شود و حداقل باید یک دور، دور زمین گردش را تجربه کند. طبق بعضی از تعاریفی که سازمانهای بینالمللی ارائه دادهاند، فضا از حدود صد کیلومتری از سطح زمین آغاز میشود. در بیشتر کشورهای دنیا هم تقریبا این تعریف جا افتاده و کارشناسان و پژوهشگران زیادی روی آن اتفاق نظر دارند. با وجود این، برای تعریف واژه «فضانورد» اختلافنظرها اساسیتر است. مثلا در آمریکا، کسی که بتواند در یک پرواز از ارتفاع 80 کیلومتری بالاتر رود، لقب فضانورد را به خود اختصاص میدهد. اما در روسیه فضانورد (کیهاننورد) به کسی گفته میشود که برای انجام یک مأموریت فضایی آموزش دیده باشد و با یک فضاپیما پرواز مداری را تجربه کند. این تعریف در کشورهایی مثل چین، هند، ژاپن، برزیل، مالزی و... هم رایج است. در بیشتر واژهنامههای معتبر انگلیسیزبان هم فضانوردی بهعنوان شغل محسوب شده و فضانورد کسی است که تمرین دیده باشد و پرواز مداری را برای انجام یک مأموریت انجام دهد. در این واژهنامهها کسی که به ارتفاع بالاتر از صد کیلومتر پرواز کند، «مرد فضایی» یا «زن فضایی» خوانده میشود. البته تعاریفی هم برای مسافر فضایی و توریست فضایی نیز وجود دارد. بهطور خلاصه، میتوان گفت مسافر فضایی کسی است که روی یکی از صندلیهای یک فضاپیمای تجاری در یک پرواز فضایی زمانبندیشده، سفر به فضا را تجربه کند. یعنی چیزی شبیه همان مسافر هوایی که با هوانورد (کسی که برای انجام پرواز هوایی آموزش دیده) تفاوت دارد. توریست فضایی هم کسی است که شغلش فضانوردی نیست اما برای انجام پرواز فضایی همراه با فضانوردان حرفهای آموزش میبیند و هزینه سفر به فضا را خودش پرداخت میکند. برای مثال، خانم «انوشه انصاری» نخستین زن فضانورد ایرانی نبود، بلکه نخستین توریست فضایی ایرانی بود. داستان فضانورد مصنوعی و خبرنگاران طراحی و ساخت ماکاپ پیکره کپسول زیستی حامل انسان و نمایش آن در روز فناوری فضایی سال گذشته و ایجاد یک بخش اختصاصی هوافضا در موزه علوم و فناوری و نمایش مجدد این ماکاپ، در روزهای گذشته سروصدای زیادی را در پی داشت. پژوهشگاه هوافضا که در پرتاب راکتهای کاوش و موجود زنده دستی بر آتش دارد، درواقع فقط یک مدل مقیاسی از نخستین فضاپیمای سرنشیندار ایرانی (که گفته میشود نمونه واقعی آن قرار است انسان را به زیر مدار ببرد) را به نمایش گذاشته بود. اما متأسفانه بعضی از خبرنگاران که اطلاعات و دانش چندانی از مسائل نداشتند، در یک حرکت جوزده اعلام کردند نخستین فضاپیمای سرنشیندار ایرانی به نمایش گذاشته شد. آنها حتی در متون و مصاحبههای خود اطلاعات غلط را از قول مسئولان به خورد مردم دادند که اعتراضاتی را هم در پی داشت. نکته اصلی اینجاست که طراحان و مهندسان فضایی معمولا در چند مرحله قبل از انجام مأموریتها و تستهای پروازی و بعد از طراحی مفهومی فضاپیمای موردنظر خود، مدل یا ماکتی ساده از آن را میسازند تا بتوانند بهصورت فیزیکی آنچه در نظر دارند را روی زمین پیاده کرده و چیدمان بخشهای مختلف را انجام دهند. این اتفاق در ساخت پروژههای ساختمانی، طراحی و ساخت خودرو و هواپیما هم رخ میدهد. ماکاپ که میتواند در مقیاس واقعی یا کسری از آن ساخته شود، باعث میشود مهندسان دید بهتری نسبت به بهینهسازی طرح، کنار هم قراردادن قطعات و بخشها و دسترسی فضانورد به تجهیزات مختلف داشته باشند. آنطور که اعلام شده است، فضاپیمای سرنشیندار ایرانی هم درست مثل خیلی از پروژههای طراحی مهندسی در مراحل مختلف طراحی و ساخته خواهد شد. در مرحله نخست پس از مطالعات و تحقیقات اولیه یک طرح مفهومی از فضاپیمای موردنظر آماده و مدل سهبُعدی آن در رایانه طراحی شده است. پس از مدل سهبعدی، مدل مقیاسی یا همان ماکاپ ساخته شده تا فضاپیما برای گذراندن مرحله طراحی دقیق و ساخت و سرهمکردن قطعات اصلی آماده شود. پس از آن هم نمونههای مختلف فضاپیما آزمایش شده و حتی پرتاب میشوند. پژوهشگاه هوافضا در مسیر احیا در سال 1389، دولت دهم با مصوبه شورایعالی اداری، پژوهشکده مهندسی جهاد کشاورزی را با تمامی تعهدات، وظایف، اختیارات، مسئولیتها، منابع انسانی و مالی و امکانات و تجهیزات موجود در پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم، تحقیقات و فناوری ادغام کرد و پس از آن بخشی تحت عنوان پژوهشگاه فضایی وابسته به سازمان فضایی ایران بهوجود آمد. همزمان سازمان فضایی ایران از وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات منفک و به یکی از زیرمجموعههای نهاد ریاستجمهوری تبدیل شد. این اقدام غیرکارشناسانه که به فرایند ادغام و ارتقای سازمان فضایی مشهور شد، مورد انتقاد بسیاری کارشناسان قرار گرفت. اضافهشدن زیرمجموعهها و نیروهای جدید که بخشی از آنها تخصص و تجربه غیرمرتبط با امور فضایی داشتند، غیرقانونیبودن تصمیم شورای عالی اداری دولت قبل بهدلیل لغو مصوبه مجلس شورای اسلامی و لغو مصوبه وزارت علوم در زمینه پژوهشگاه هوافضا، هزینههای اضافیای که این فرایند و پیامدهای آن تحمیل میکرد و درنهایت کنار گذاشتهشدن بخشها و طرحهای هوایی از پژوهشگاه هوافضا، از مهمترین دلایل انتقاد کارشناسان نسبت به اقدام دولت قبل بود. اما اکنون در صورت تأمین اعتبارات لازم بهزودی این پژوهشگاه میتواند مجددا احیا شده و در ساختار قبلی خود با پژوهشکدههای هوایی، فضایی و مدیریت، حقوق و استانداردهای هوافضا فعالیتهای مفیدی را داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.