تأملی بر انتشار اخبار درباره اعزام فضانورد ایرانی به فضا
کاردستی با فضاپیمای واقعی فرق دارد
سیروس برزو . کارشناس و مروج حوزه هوافضا
آنطور که در خبرها آمده است (www.yjc.ir/fa/news/5273306) بهتازگی، چیزی به اسم «نخستین فضاپیمای سرنشیندار ایرانی» را در موزه علم و فناوری تهران به نمایش گذاشتهاند. در فیلم خبری مربوط به این نمایش (در تارنمای آپارات با عنوان «پرتاب فضاپیمای با سرنشین ایرانی تا سهسال دیگر)، مصاحبهای با آقای دکتر «امی»، رئیس پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم در کنار این بهاصطلاح ماکت فضاپیمای سرنشیندار ایرانی پخش شد. وی در این مصاحبه مدعی شد (برای ساخت و پرتاب فضاپیمای سرنشیندار ایرانی) «هیچ کمبودی نداریم. بهزودی پرتاب میشود و اولین کشوری خواهیم بود که در جهان اسلام این پروژه را انجام داده». وی همچنین افزود: «ما بنا داریم (فضاپیما را) تا ارتفاع 200 کیلومتر پرتاب کنیم». و در مورد مسیر کار هم توضیح داد: «اول مدل انسان پرتاب میشود بعد به کلاس D که در کلاس D انسان واقعی قرار میگیرد که بهصورت زیرمداری است». البته برشهای متعدد فیلم خبری نشان میداد جناب دکتر «امی» توضیحات بیشتری (در مورد رسیدن از کلاس A تا D) ارائه داده است که مسئولان این بخش خبری، بنا بر هر دلیل، نخواستهاند پخش شود. در منبع فوق، در تشریح و توصیف این بهاصطلاح فضاپیمای سرنشیندار ایرانی نیز آمده: «این کپسول فضایی قرار بود تا پایان امسال یک سرنشین را به مدار 170کیلومتری زمین برساند که پروژه پرتاب آن سه سال دیگر به تعویق افتاد. قبل از پرتاب نهایی این فضاپیما، دو ماکت و یک موجود زنده غیرانسان (میمون) بهطور آزمایشی به فضا پرتاب خواهد شد. این کپسول زیستی موجود زنده قرار است در سالهای آینده وسیلهای نقلیه برای ارسال انسان به ایستگاه فضایی و مدار زمین باشد. پروژه ایرانی ارسال انسان به فضا تاکنون حدود 150داوطلب پرتاب دارد». درباره پخش این خبر و فیلم، توجه به چند نکته ضروری است: 1 ظاهرا دوستان خبرنگار در باشگاه خبرنگاران جوان (که گویا بهدلیل مشغله بسیار مجبورند در هر موردی از گرانی تخممرغ تا سفر کاوشگر نیوهورایزنز گزارش تهیه کنند)، از سطح فعالیت همکاران خود در زمینه ترویج فناوری فضایی بیخبرند و اطلاع ندارند به همت این جوانان عاشق، اینک سطح دانش فضایی مردم بهویژه قشر دانشآموز و دانشجو بسیار بالاست و به همین دلیل نمیشود یک کاردستی را بهعنوان فضاپیمای سرنشیندار به آنها معرفی کرد. به همین دلیل در آینده برای ارائه خبرهای مرتبط با حوزه فناوری فضایی، باید دقت بیشتری داشته باشند. 2 آنچه بهعنوان فضاپیمای سرنشیندار ایرانی در موزه علم و فناوری تهران به نمایش گذاشته شده، بنابه گفته سازندگان آن (گروه مدیریتی قبلی پژوهشکده سامانههای فضایی سابق) فقط یک کاردستی نمایشی (ماکآپ) بود که فقط آرزو و آمال طراحان را نشان میداد و به هیچوجه توانایی فنی پرتاب ندارد. هر هنرآموز هنرستانی در رشته فلزکاری با نگاهکردن به تصویر سهبعدی چنین سازهای، میتواند آن را بسازد. اما بین کاردستی نمایش دادهشده تا ساخت یک سفینه واقعی که بتوان پرتاب کرد، سالها فاصله است. سرهمبندی چند کپسول گاز و چند قوطی فلزی در بدنه و کنار بهاصطلاح فضانورد، همچنین قراردادن یک مانیتور لپتاپ و چند دگمه بهاصطلاح کنترل در صفحه مثلا هدایت سفینه، وضعیت مضحکی را بهوجود آورده که باورکردن واقعیبودن ناو در حد یک ماکت را برای بچههای دبستانی هم مشکل میکند. عروسکیبودن این کاردستی حتی در مانکن فضانورد آن (که با کلاه موتورسواری و لباس ورزشی با شلوار پاچهکوتاه و آبرفته و پای برهنه در آن قرار داده شده)، مشخص است. خالیبودن اطراف بهاصطلاح فضانورد، آرایش بسیار ساده پانل هدایت ناو و دهها پارامتر دیگر، عروسکیبودن این اسباببازی را کاملا نشان میدهد. البته لازم به ذکر است سازندگان این ماکآپ، هیچگاه مدعی نبودند همین ساخته را به فضا پرتاب خواهند کرد، بلکه شکل کلی آن را به نمایش گذاشتند. اما آنهایی که امروز ارث بهجامانده از گروه قبلی را مجددا به نمایش میگذارند، لازم بود لااقل کمی به سر و وضع مانکن سفینه و فضانورد داخل آن رسیدگی میکردند و وضعیت آبرومندتری به آن میدادند! 3 با بررسی خبرها در زمان رونمایی از این کاردستی، مشخص میشود مسئولان قبلی پژوهشکده (یعنی سازندگان آن)، ادعا نداشتند ظرف یک سال، فضانوردی را با آن به فضا پرتاب خواهند کرد. هر فرد علاقهمند به فناوری فضایی (حتی نه در حد کارشناسی) میداند نه ساخت سفینه فضایی سرنشیندار چنان راحت است که ظرف یک سال بعد از ارائه نمونه نمایشی، بتواند سرنشینی را به فضا بفرستند و نه مراحل انتخاب و آموزش فضانورد چنان ساده و پیشپا افتاده است که بتوان این کار را انجام داد. حتی فضانوردان کشورهایی مانند آمریکا و روسیه که سالهاست در این زمینه کار کرده و تجربه اندوختهاند و تجهیزات تمرینی و آموزشی فوقالعاده پیچیدهای دارند، باید حداقل دو سال آموزش ببینند. پس ادعای اینکه قرار بود این فضاپیما تا پایان امسال، یک سرنشین را به مدار 170کیلومتری زمین برساند، حرف بیربطی است و تا آنجا که من به خاطر دارم کسی چنین ادعایی نداشته است. 4 با توجه به شرایط خاص کشور، میزان علاقهمندی دولت آقای «روحانی» برای انجام چنین پروژههایی، بودجههای تخصیص دادهشده به برنامههای فضایی، مراحل واقعی انتخاب و آموزش فضانوردان، همچنین آزمایش سامانههای مختلف یک ناو سرنشیندار و بالابرنده نیرومند مورد نیاز برای چنین پرتابی، ساخت یک سفینه واقعی و حل بسیاری دیگر از مشکلات فنی و لوژستیکی، بهنظر میرسد این ادعا که تا سه سال دیگر فضانوردی از ایران با سفینه ساخت خود ما به فضا پرتاب شود، نیز کاملا تخیلی و بیپایه و اساس است. 5 نویسنده در پایان مطلب، بیخبری خود از دنیای فضانوردی را از یک سو و خیالپردازی را از سوی دیگر به اوج رسانده و مدعی شده که «این کپسول زیستی موجود زنده قرار است در سالهای آینده وسیله نقلیهای برای فرستادن انسان به ایستگاه فضایی و مدار زمین باشد». این ادعا نشان میدهد خبرنگار، اطلاع اندکی هم از دنیای فضانوردی ندارد و بنا بر عادت بسیاری از خبرنگاران، به جهت درازکردن کلام و برای خالینبودن عریضه، فرمایشاتی را فرمودهاند! اگر کارشناسان ما از هر نظر حمایت شوند و بتوانند چنین سفینهای را بسازند و با موفقیت پرتاب کنند، باید دانست بین پرتاب غیرمداری یک سفینه سرنشیندار تا بردن فضانورد به ایستگاه فضایی، فاصله بسیار است. حتی اگر این سفینه به فرض محال، همین امروز ساخته و آماده سفر فضایی هم باشد، با مشخصات فنی که اعلام شده، اصولا توانایی بردن کسی را به ایستگاه فضایی ندارد. ضمن آنکه باید پرسید کدام ایستگاه فضایی؟ زمانی که آمریکاییها حتی اجازه نمیدهند یک شهروند ایرانی بهعنوان توریست، صندلی سایوز را اجاره کند، چطور اجازه خواهند داد سفینه ایرانی به ایستگاه فضایی بینالمللی متصل شود؟! با توجه به اینکه خبر مذکور توسط فردی غیرمرتبط و ناآشنا با فناوری فضایی نوشته شده و بیشتر جنبههای ژورنالیستی قضیه موردنظر بوده، ادعاها و جعل اطلاعات میتواند چندان مهم و قابلبحث جلوه نکند اما مصاحبه آقای دکتر «امی»، رئیس پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم در این مورد و در کنار این کاردستی، جای بسی تعجب دارد، بهویژه که وی در گذشته مخالف انجام چنین برنامههایی بوده اما در این مصاحبه گفت: «ما بنا داریم تا ارتفاع 200کیلومتر را پرتاب کنیم». در مورد مسیر کار هم اضافه کرد: «اول مدل انسان پرتاب میشود بعد به کلاس D که در کلاس D انسان واقعی قرار میگیرد که بهصورت زیرمداری است». این گفتهها نشان میدهد وی علاقهمند است برنامه، دقیقا بر همان روال قبل انجام شود، یعنی نه تغییری در راهبردهای کوتاهمدت دارند و نه درازمدت. ظاهرا جناب دکتر «امی» فراموش کرده که در ششم آذر 1392 در چهارمین نمایشگاه صنایع هوایی و فضایی در میزگرد فضانورد ایرانی گفته بود: «در حال حاضر ما نمیتوانیم جایگاهی در بین کشورهای پرتابکننده پیدا کنیم. ما حتی در شرایطی نیستیم که از سوی کشورهای دیگر به ما سفارش پرتاب داده شود». و در جایی دیگر از همین مصاحبه گفت: «زدن کلید پرتاب انسان برای ما زود است و باید توجه کنیم موجود زنده با انسان تفاوت دارد. ما باید ببینیم چه هزینهای را برای چه چیزی میخواهیم صرف کنیم». در مورد بودجه و زمان لازم برای پرتاب سرنشیندار هم گفته بود: «ما برای رسیدن به این مرحله به 14سال زمان و 10میلیارد دلار هزینه نیاز داریم». حال چه معجزهای رخ داده که بعد از جابهجاییها و قرارگرفتن ایشان در صدر پژوهشکده سابق (که اینک بهعنوان پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم شناخته میشود)، «14 سال زمان» یک مرتبه شده است «بهزودی»، بنده از آن ناآگاهم. از سوی دیگر وی در گذشته مدعی بود براساس تحقیقات انجامشده توسط کارشناسان، انجام برنامه فضایی سرنشیندار، غیر از عامل زمان، به 10میلیارد دلار بودجه نیز نیاز دارد. اکنون این پرسش مطرح میشود که آیا این معضل هم حل شده یا آنطور که حدود یک ماه قبل گفته بودند، هنوز در «پژوهشگاه هوافضا برای پرداخت حقوق (کارمندان خود) با مشکل مواجهاند و این نبود بودجه باعث کندی روند انجام پروژهها است». ایشان تکلیف مردم را روشن کنند، پژوهشگاهی که بنا به گفته خود ایشان همچنان متولی ساخت سفینه سرنشیندار است اما از پرداخت حقوق کارمندانش عاجز، چطور در این اوضاع و احوال درگیری دولت با مشکلات اقتصادی متعدد، توانسته 10میلیارد دلار بودجه به دست آورد و با حرکتی شبیه به عبور از مرز زمان، 14سال را تبدیل به زمان اندک (بهزودی) کند! بنده به حکم وظیفه و بهعنوان خادم قدیمی ترویج فناوری فضایی ایران، برای چندمینبار لازم میدانم نکتههایی را خدمت دستاندرکاران جدید فناوری فضایی، بهویژه آقای دکتر «امی» عرض کنم که با توجه به آشنایی بیستوچند سالهای که با هم داریم، بعید میدانم در صدق کلام بنده شک داشته باشند: 1 در طول تاریخ فضانوردی تنها دوبار پرتاب غیرمداری در سال1961 و بهدنبال پرتاب «گاگارین»، انجام شده که هیچ ارزشی علمی و فنی، حتی در همان حدود نیم قرن پیش نداشته است و آمریکاییها آن را تنها برای ایجاد هیاهو و جنجال تبلیغاتی بسیار موقت انجام دادند. هزینهکردن برای ساخت سفینهای برای تکرار چنین کار بیهودهای، هیچ توجیهی ندارد و چنین پرتابی نمیتواند اطلاعاتی فراتر از آنچه اینک به راحتی از طریق دنیای مجازی به دست میآید، به ما بدهد. 2 از دادن وعدههای دور و دراز که اجرای آنها قطعی یا ممکن نیست، خودداری کنند و به خاطر داشته باشند یکی از دلایل اصلی دورشدن مردم از باور مسئولان قبلی سازمان فضایی، دادن همین وعدههای بیپایه و اساس بود. با مردم صادق باشید و از گفتن حقیقت نهراسید. 3 چه آقای دکتر «امی» و چه دیگر دستاندرکاران فناوری فضایی، به روابط صمیمانه من با فضانوردان و کارشناسان فضایی روسیه بهخوبی آگاهند. من در شرایط خاصی به روسیه مهاجرت کردم و همین شرایط ویژه باعث ایجاد رفاقت بین من و فضانوردان شد. از آنجا که چنان شرایطی دیگر در روسیه بهوجود نخواهد آمد، چنین رابطهای هم در آینده ایجاد نخواهد شد. بنده آفتاب لب بامم، تا زندهام از این رابطه بهره ببرند و اجازه دهند این رابطه، سرعتبخش توسعه فناوری فضایی ایران شود که فردا و در نبود من، دیر خواهد بود و فرصت از دست میرود. همینجا لازم است یادآوری کنم «الکساندر الکساندروف»، سرمهندس طراح سامانه ناوهای فضایی و فضانورد باسابقه روسیه در سفری که به ایران داشت، پیشنهاد کرد برای در مدار قراردادن و آزمایش سامانههای ماهوارههای زیر یکصد کیلوگرم، آماده کمک است تا این کار با استفاده از سفینههای باربری پروگرس، با هزینهای بسیار کمتر از پرتاب با موشک، صورت گیرد و فضانوردان در زمان راهپیمایی فضایی، ماهواره را در فضا قرار دهند. این کاری است که سابقه قبلی دارد و امتحانش را بهخوبی پس داده است. او همچنین گفت با توجه به اینکه سامانه مخابراتی قوی گلوناس با ایستگاه فضایی بینالمللی در ارتباط است، میتوانند اطلاعات ارسالی درباره نحوه کارکرد سامانهها را نیز مرتب دریافت و در اختیار طرف قرارداد، بگذارند. شاید بستن قرارداد برای انجام چنین برنامههای مشترکی، طلیعهای باشد برای همکاریهای بیشتر در آینده، بهویژه اینکه روسها بهدنبال شرکای جدیدی غیر از آمریکا برای مشارکت در بهرهبرداری از ایستگاه فضایی جدید هستند و اگر قرار باشد ایران ناو کیهانی سرنشیندار خود را بسازد، چه بسا بتواند در حاشیه همکاریهایی مثل واگذاری پرتاب ماهوارههای کوچک دانشجویی و غیره، از دیگر امکانات و تجربیات کارشناسان فضانوردی روسیه (بهویژه آنهایی که نگاه مثبتی به ایران دارند)، بهره ببرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.