ویژگیهای فضاپیمای سرنشیندار ایرانی
نخستین گام در راه توسعه فناوریهای فضایی
علی قمریان . دانشجوی دکترای هوافضا
پژوهشگران جوان ایرانی توانستهاند در کمتر از یک دهه، موفقیت چشمگیری را در مأموریت ارسال موجود زنده به فضای زیرمداری تجربه کنند. هماکنون این پژوهشگران، آمادهسازی فضاپیمای سرنشیندار دیگری را در دستور کار قرار دادهاند. این پروژه نخستین گام از نقشه راه توسعه فناوریهای فضایی ایران در راستای پروژه اعزام انسان به فضا است. در یک جمله میتوان این مأموریت را بهعنوان «آزمایش فضاپیمای سرنشیندار زیرمداری یکتنی همراه با مطالعات زیست فضایی» معرفی کرد. اگرچه مأموریت اولین فضاپیمای سرنشیندار ایرانی در راستای راهبرد اعزام انسان به فضا طراحی شده است، اما انجام موفقیتآمیز آن، قابلیتهای مهم دیگری را نیز به مجموعه توانمندیهای علمی و فناوری جمهوری اسلامی ایران اضافه خواهد کرد.
معرفی پروژه: پروژه فضاپیمای سرنشیندار ایرانی از پنج مرحله اصلی تشکیل شده است که مرحله اول آن طراحی مفهومی است و شامل امکانسنجی و مطالعات مفهومی، طراحی سیستمی و توسعه مفهوم است. از اهداف این مرحله میتوان به تولید طیف وسیعی از ایدهها و گزینهها برای انتخاب طرحهای جدید و همچنین تعیین امکانپذیری و مطلوبیت سیستم پیشنهادی جدید و انتخاب طرح برتر به منظور ایجاد یک خط مبنای اولیه سازگار با برنامههای راهبردی سازمان فضایی اشاره کرد. مرحله دوم آن طراحی اولیه است که شامل تعریف پروژه با جزئیات کافی به منظور ایجاد یک خط مبنای اولیه برای برآوردهکردن نیازهای مأموریتی است. مرحله سوم طراحی دقیق، ساخت، مونتاژ و تستهای نمونه غیرپروازی است که هدف از این مرحله تکمیل طراحی تفصیلی و زیرسامانههای مرتبط با آن و ساخت سختافزارها و نوشتن کدهای نرمافزاری، مونتاژ و انجام تست نمونههای غیرپروازی است. مرحله چهارم ساخت، مونتاژ، یکپارچهسازی و تست نمونههای پروازی و ایجاد سیستم همراه با توسعه اطمینان از توانایی مجموعه در برآوردهکردن الزامات خواهد بود. مرحله پنجم عملیات پرتاب و تحلیل نتایج است که هدف آن، انجام مأموریت و برآوردهکردن نیازهای تعریفشده در ابتدای پروژه و پشتیبانی از آنهاست. گام نهایی پیادهسازی برنامه، خاتمه پروژه و تحلیل دادهها و نتایج بهدستآمده به منظور بهرهبرداری برای پروژههای آتی است. اهداف و مشخصات مأموریت: اهداف این پروژه را به غیر از جنبههای اثبات و توسعه فناوریهای استفادهشده، میتوان از جنبههای علمی و اکتشافی و همچنین جنبههای برنامهای موردتوجه قرار داد. بررسی بیوزنی بر عملکرد ردههای سلولی تحت شرایط جاذبه کم، از مهمترین اهداف علمی و اکتشافی فضاپیمای سرنشیندار ایرانی است. از سوی دیگر، اهداف برنامهای این فضاپیمای ایرانی عبارتند از: توسعه فناوری به منظور بهرهبرداری در مأموریت اعزام انسان به فضا مطابق برنامه راهبردی کشور، انجام مطالعات زیستی برای شناخت مشکلات فضانوردان در طول مأموریتهای فضایی و پس از بازگشت و ارائه راهکارهای مناسب و انجام مطالعات زیستی به منظور استفاده در کاربردهای پزشکی و بهداشت عمومی. تفاوتها و ویژگیهای خاص: اولین فضاپیمای سرنشیندار ایرانی در مقایسه با فضاپیماهای پیشین کشور، تفاوتهایی اساسی دارد. مهمترین ویژگی خاص این فضاپیما تغییر پیکرهبندی کلی آن از شکل استوانهای به شکل مخروط-استوانه-بلانت است. بهاینترتیب یک قدم بزرگ برای طراحی و ساخت فضاپیمایی با امکان بازگشت از مدار و تحمل فشارهای شدید فاز بازگشت به جو، برداشته میشود. همچنین با توجه به افزایش ابعاد (طول 2.3 متر و قطر 1.8 متر)، این فضاپیما میتواند فضای قرارگیری یک فضانورد را فراهم آورد. در کنار این موارد، افزایش جرم فضاپیما (جرم بازگشت هزار کیلوگرم)، امکان توسعه تکنولوژیکی زیرسیستمهای مختلف را جهت نزدیکشدن به نقطه مرجع اعزام انسان به فضا، بهوجود میآورد. در یک کلام میتوان گفت با انجام موفقیتآمیز این مأموریت، از بسیاری جهات فنی، قدمی بزرگ به پیش برداشته میشود و فاصله توانمندیهای مجموعه فضایی کشور با هدف نهایی برنامه به حداقل میرسد. سناریوهای پرواز: نسل جدید فضاپیمای سرنشیندار ایرانی فضاپیمایی علمی-پژوهشی است که به منظور توسعه فناوری و کسب دانش فنی با در نظرگرفتن ملاحظات مربوط به فضانورد در ارتفاع 175 کیلومتری سطح زمین و بازگشت سالم آن طراحی، ساخت، آزمایش، مونتاژ، یکپارچه و پرتاب میشود. پس از پرتاب و طی مسافتی معین، مطابق با سناریو پروازی، زیرسیستم لغو پرتاب از فضاپیمای سرنشیندار جدا میشود. با اتمام پیشران حامل، فضاپیمای سرنشیندار با ارسال فرمان به زیرسیستم جدایش، از حامل جدا میشود. در این مرحله، زیرسیستم کنترل وضعیت فضاپیما نیز فعال میشود. سپس فضاپیمای سرنشیندار تا نقطه اوج پیش میرود و در مسیر بازگشت با غیرفعالشدن زیرسیستم کنترل برای ورود مجدد به جو آماده میشود. پس از ورود به جو به منظور کاهش سرعت، زیرسیستمهای کاهنده سرعت (چترهای ترمزی و اصلی) فعال میشوند تا سرعت فضاپیمای سرنشیندار در لحظه برخورد به زمین به میزان زیادی کاهش یابد و درنهایت قبل از برخورد به زمین زیرسیستم جاذب، انرژی و شوک برخورد را تعدیل کنند. پس از فرود بر سطح زمین، تیم جستوجو و نجات، فضاپیما را یافته و به مکان از پیشتعیینشده منتقل میکنند. در تمام مسیر پرواز، مجموعه ناوبری و دیگر حسگرها فعال بوده و دادههای اندازهگیریشده توسط مجموعه تلهمتری داده به ایستگاه (های) زمینی مخابره و در جعبه سیاه نیز ذخیره میشود. همچنین دوربین(های) نصبشده روی فضاپیمای سرنشیندار، کل فرایند پرتاب را از زمان شروع تا فرود روی زمین فیلمبرداری و توسط مجموعه تلهمتری تصویر به ایستگاه (های) زمینی مخابره و در جعبه سیاه نیز ذخیره میکند. سناریوهای اضطراری: نجات جان سرنشین یکی از مهمترین مراحل مأموریت، در صورت بروز سانحه است. این وظیفه در فضاپیماهای سرنشیندار بر عهده زیرسیستم لغو پرتاب یا به عبارتی دیگر زیرسیستم نجات خدمه است. شرایط اضطراری در مسیر بازگشت: در صورت عدم عملکرد مجموعه چترهای اصلی فضاپیما در ارتفاع مدنظر، فضاپیما به کاهش ارتفاع خود ادامه داده تا شرایط برای بازگشایی مجموعه چترهای پشتیبان فراهم شود. در ارتفاع موردنظر، چتر پشتیبان باز میشود. بعد از بازشدن چتر اصلی مجموعه پشتیبان، سرعت فضاپیما به حداکثر مقدار قابلتحمل سرنشین در شرایط اضطراری کاهش مییابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.