ایران در مسیر دشوار فضانوردی
بحثی در باب چرایی و چگونگی
پژمان خالقیزاده . کارشناسارشد مهندسی هوافضا
اعزام فضانورد ایرانی به فضا از سرزمین ایران که مطابق با سند جامع توسعه هوافضا باید تا سال 1404 انجام شود، همواره جزء برنامههای جنجالی چند سال اخیر حوزه فضایی کشور بوده است. این برنامه دارای منتقدان سرسختی میان نخبگان علمی و فضایی است که درخصوص بودن یا نبودن چنین پروژهای صحبتهایی درخور شنیدن دارند. بدینمعنی که پرداختن به چنین برنامههایی برای کشور درحالتوسعهای مانند ایران و با وجود منابع محدود مالی، تا اندازهای زود بهنظر میرسد و اولویتهای مهمتری مانند داشتن ماهوارههای مخابراتی، سنجشی و رادیو-تلویزیونی وجود دارد که تا برآوردهشدن آنها، نباید وقت و هزینه خود را صرف توسعه برنامه فضانوردی کنیم. یکی دیگر از استدلالهای این گروه، اولویتداشتن حفظ و صیانت از نقاط مداری است که چالشهای زیادی را در چند سال اخیر برای کشور ایجاد کرده است. برخی دیگر از نخبگان فضایی کشور گرچه با کلیات چنین برنامهای موافقند اما انتقاداتی را درباره نحوه اجرا و تبلیغات پیرامون آن ارائه کردهاند که البته بهنظر میرسد با توجه به نوپابودن این فناوری در کشور، چنین کاستیهایی بدیهی باشد. به اعتقاد این کارشناسان، مسیر توسعه و تحقق ماهوارههای مخابراتی و فضاپیمای سرنشیندار که شامل توسعه زیرسامانههای مختلف، توسعه نیروی انسانی، توسعه حامل و پایگاه پرتاب و سایر زیرساختهای عملیاتی است، تا حدود 70 درصد یکسان است. با این رویکرد، کشور باید با برنامهریزی صحیح، ضمن رعایت اولویتها و با شیب ملایم، به 30 درصد باقیمانده دست یابد. طبق یک پیشنهاد دیگر، فضانورد ایرانی توسط روسیه آموزش داده شود و سوار بر فضاپیمای آنها به ایستگاه فضایی بینالمللی رفته و پس از مشارکت در انجام آزمایشهای علمی به زمین بازگردد. این سفر مشابه مأموریتهایی است که همسایگان ما مانند عربستانسعودی، افغانستان و... انجام دادهاند. صد البته باید توجه داشت در این صورت مطابق با تعاریف مرسوم بینالمللی، ایران صاحب فناوری فضانوردی شناخته نخواهد شد. توریست فضایی ناخوانده همانطور که میدانیم پرواز فضایی زیرمداری تفاوتهای زیادی با یک پرواز مداری دارد. در پرواز مداری، فضاپیما باید توسط یک حامل قدرتمند تا ارتفاع مشخصی (در فضانوردی حدود 250 کیلومتری از سطح زمین) بالا رفته و با سرعت بسیار زیاد (حدود هفتهزارو 800 متر بر ثانیه) در مدار موردنظر تزریق شود. البته این تمام ماجرا نیست. در بازگشت به جو نیز فضاپیما باید با سرعتی حدود هفتهزارو 800 متر بر ثانیه وارد جو شود که در این حالت دمای سطح بیرونی آن تا دو هزار درجه سانتیگراد و شتاب گرانش بالغ بر 10جی میرسد. مهمتر از آن، رسیدن به نقطه فرود امن تعیینشده، نیازمند داشتن سامانه کنترلی پیچیده و بهرهگیری از ناوبری دقیق و کمخطا است. اما در یک پرواز زیرمداری، فضاپیما در یک مسیر سهمیشکل (مانند حرکت پرتابه فیزیک دبیرستان) تا ارتفاع معینی (حدود 250 کیلومتری از سطح زمین) بالا رفته و سپس از آنجا بدون قرارگرفتن در مدار، آماده بازگشت به جو زمین خواهد شد که البته سرعت و متعاقب آن شتاب و دما، بسیار پایینتر از حالت مداری خواهد بود و داشتن سامانه کنترلی ساده، کافی است. حال سؤال این است: برنامه فضایی سرنشیندار ایران، مداری است یا زیرمداری؟ اسناد بالادستیای مانند سند جامع توسعه هوافضا، پاسخ را مشخص کرده است. بند سوم از اهداف کلان فضایی سند جامع توسعه هوافضای کشور، انجام مأموریتهای فضایی سرنشیندار و قراردادن انسان در مدار زمین را آشکارا بیان کرده است. پرسش بعدی میتواند این باشد: پس این سردرگمی از کجا ناشی شده است؟ باید گفت نحوه ارائه برنامهها و نیز اظهارنظرهای سلیقهای مسئولان این فرض را در ذهن مخاطب القا میکند که فعلا فقط پرواز زیرمداری سرنشیندار در دستور کار قرار دارد. این پرتاب زیرمداری در برنامههای راهبردی ارائهشده بهعنوان نقطهای میانی و بهعنوان یک آزمون پروازی پیش از پرواز مداری طراحی شده و نه بهعنوان مأموریت نهایی. به زبان ساده: فضاپیمایی مداری، توسعه و ساخته خواهد شد که به منظور اطمینان از صحت عملکرد زیرسامانههای آن، در یک پرواز زیرمداری به بوته آزمایش گذاشته میشود. همین امر باعث شده عدهای شتابزده، ایده پرواز تجاری سرنشیندار زیرمداری موسوم به «توریسم فضایی» را مطرح کنند. این موضوع، اگرچه در ظاهر شعاری شیک و مترقی بهنظر میرسد، اما مگر میشود بدون داشتن توانایی فنی، انجام چندین باره و اطمینان از تکرارپذیری مأموریت، به چنین کاری دست زد؟ علاوه بر آن، در دل مفهوم تجاریسازی، توانایی رقابت در کیفیت و قیمت و حتی عرضه با دیگر رقبا نیز نهفته است که بهنظر نمیرسد توسعه و تجاریسازی در کنار هم و همزمان برای چنین برنامهای ممکن باشد. مهمتر از آن، تمامی پروازهای تجاری زیرمداری که در دنیا درحال توسعه است، با هوافضاپیماها انجام خواهد شد، نه با فضاپیماهای کپسولیشکل. برای مثال شرکت «ویرجینگلکتیک» با دریافت فقط 200 هزار دلار، مسافران را با فضاپیمای «کشتی فضایی-2» خود، به سفری زیرمداری خواهد برد، قیمتی که هیچ فضاپیما با معماری کپسولیشکل، توانایی رقابت با آن را نخواهد داشت. هزینه پرتاب فضاپیماهای کپسولیشکل سوار بر حاملهای راکتی، آنقدر سنگین است که هیچ نوع توجیه اقتصادی برای بهکارگیری در مفهوم توریسم فضایی ندارد. علاوه بر آن، یکبارمصرفبودنو کندبودن عملیات پرواز، از دیگر دشواریهاست که جذابیتی برای بخش خصوصی و فضاگردها ندارد. با نگاهی به تاریخچه فضانوردی نیز میتوان دریافت 40 سال پس از پرواز «یوری گاگارین» به فضا و بین سالهای 2001 تا 2009، هفت نفر توانستند بهعنوان توریست و گردشگر به فضا بروند. ناسا نیز با راهانداختن مسابقهای بزرگ بین غولهای بزرگ فضایی مانند بویینگ، اسپیسایکس و ...، تحت عنوان «برنامه خدمه تجاری» در پی رساندن تاکسیهای فضایی خصوصی خود به سفری مداری به ایستگاه فضایی بینالمللی تا سال 2017 یعنی 56 سال پس از اولین پرواز فضایی سرنشیندار است! مرکز ملی فضایی و انتظار نقش آفرینی یکی از انتقاداتی که درباره چیدمان پیشین بخشهای فضایی کشور همواره مطرح میشد، تمرکزگرایی و استفادهنکردن صحیح از سایر بازیگران این عرصه در سطح کشور بوده است. از آذرماه 1393 با تصمیمات شورایعالی اداری و نیز دستورات رئیسجمهور محترم، تغییرات عمدهای در ساختار و نحوه مدیریت بخشهای فضایی کشور رخ داده است. به این ترتیب که سازمان فضایی ایران و پژوهشگاه فضایی ایران با منفکشدن از نهاد ریاستجمهوری، بار دیگر به وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات ملحق شدند. پژوهشگاه هوافضا (پژوهشکده سامانههای فضانوردی سابق) از پژوهشگاه فضایی منتزع و به وزارت علوم بازگشت. مرکز ملی فضایی هم ذیل معاونت فناوری ریاستجمهوری تأسیس شد. این مرکز که با دستور رئیسجمهور محترم در آذر 93 تأسیس شده است، بهعنوان سیاستگذار اصلی فضایی کشور نقش هماهنگی، سیاستگذاری، برنامهریزی و نظارت را بر عهده دارد. علاوه بر آن، وظایف دبیرخانه شورایعالی فضایی و پیگیری مصوبات شورایعالی فضایی نیز توسط این مرکز انجام خواهد شد. مطابق با تعریف جدید، تدوین برنامههای راهبردی و تعیین اهداف کلان هر برنامه از وظایف اصلی این مرکز خواهد بود و سایر بازیگران به اجرای این سیاستها خواهند پرداخت. همانطور که پیشتر ذکر شد، خواسته اصلی مطرح شده در اسناد بالادستی مبنی بر قراردادن انسان در مدار زمین تا سال1404 بود که پیشنهاد میشود بهمنظور دقیقترشدن این خواسته، موارد زیر به ترتیب انجام شود: 1- اهداف و زمانبندی مأموریت مداری اگر به ویرایش نیاز دارد، انجام شده و نهایی شود. 2- اولین نقطه میانی (مأموریت آتی) از مأموریت به خوبی ترسیم و مشخص شود. 3- نقاط میانی بعدی با دقت قابلقبولی روشن شوند. 4- برای تمامی موارد سهگانه بالا اهداف پنجگانه علمی، اکتشافی، توسعه تکنولوژی، نمایش تکنولوژی و برنامهای تعیین شوند. خلأ جنبه علمی برنامه همانطور که میدانیم یکی از اهداف برنامههای فضایی، اهداف علمی آنهاست. امروزه پس از فروکشکردن آتش جنگسرد و مسابقه فضایی، این اهداف برای تمام مأموریتهای فضایی سرنشیندار و بدون سرنشین، با دقت و حساسیت بسیار زیادی دنبال میشود، چراکه هزینههای هر پرتاب آنقدر گزاف و سرسامآور است که نمیشود بدون داشتن دستاوردی علمی، توجیهی منطقی برای انجام آنها یافت. مأموریتهای فضایی سرنشیندار بهتدریج جنبه اقتدارگرایی و نمایش توانمندی خود را از دست داده و برای کمک به زندگی بهتر نسل بشر بهکار میرود. مسلم است لزوم مشارکت بخش دانشگاهی در تعریف آزمایشهای علمی در برنامه فضانوردی کشور بهشدت احساس میشود. برخی آزمایشهای پراکنده علمی که در چند پرتاب موجود زنده توسط سازمان فضایی انجام شده، به هیچ عنوان کافی نیست و دانشگاهیان برای انجام کارهایی اصولیتر باید به یاری بخش فضایی بشتابند. آشنانبودن محققان حوزههای مختلف علوم در کشور با ظرفیتهای پروازهای فضایی تا اندازهای پررنگ است که در فراخوانی که در اردیبهشتماه سال 1393 توسط پژوهشگاه هوافضا (پژوهشکده سامانههای فضانوردی سابق)، تحت عنوان «اولین فراخوان پژوهشهای مشترک علمی در پرتاب کاوشگرهای فضایی ایران» و با هدف جلب مشارکت استادان، محققان و دانشگاهیان به تعریف آزمایشهای علمی برای پرواز فضایی زیرمداری انجام پذیرفت، از بین مراکز علمی-دانشگاهی سطح کشور، فقط دو پیشنهاد به دبیرخانه آن ارسال شد. با این اوصاف، بهنظر میرسد آشناسازی جنبههای مهیج پروازهای فضایی و تهییج و ترغیب سایر بخشهای علوم بهکار تحقیقاتی در این حوزه، از وظایف اصلی متولیان و مروجان حوزه فضایی است و باید آن را جدی تلقی کرد. متولی فضانوردی کشور کیست؟ متأسفانه در ماههای اخیر شاهد ادعاهایی مبنی بر متولیبودن پروژههای سرنشیندار کشور توسط برخی افراد منتصب در بخشهای فضایی بودهایم. حال سؤال اینجاست که دقیقا منظور از متولیبودن چیست؟ آیا مرکز ملی فضایی تولیت همه یا بخشی از آن را به نهادی خاص واگذار کرده است؟ آیا این نهاد بهتنهایی میتواند متولی فضانوردی در کشور باشد؟ و این ادعاها طبق کدام مدل اجرائی و عملیاتی مطرح میشود؟ باید توجه داشت با نگاهی اجمالی به گستردگی و چند موضوعیبودن برنامههای فضایی سرنشیندار، میتوان دریافت برای انجام آن نیازمند داشتن بخشهای مختلفی مانند فضاپیما، پرتابگر، پایگاه پرتاب، ایستگاههای هدایت و کنترل مأموریت، مرکز آموزش فضانوردی، تأسیسات و آزمایشگاههای زمینی، تیمهای بازیابی و نجات و... خواهیم بود. مطابق با مدلهای اجرائی که در دنیا وجود دارد، توسعه هر یک از این بخشها، خود شامل پژوهش، طراحی و ساخت نمونههای مختلف، آزمونهای مختلف زمینی و پروازی و... خواهد بود که هر کدام متناسب با توانمندی یک بخش فضایی کشور است. برای مثال دانشگاهها و مراکز پژوهشی، عهدهدار تحقیقات بنیادین و توسعه علوم خواهند بود. مراکز صنعتی دولتی و خصوصی نیز نقش توسعهدهنده زیرسامانهها را برعهده میگیرند. تجربههای تلخ گذشته در حوزه ماهوارههای دانشگاهی، یادآور این نکته است که دانشگاهها به هیچ عنوان نباید وارد فاز توسعه محصول شوند و اصولا توسعه محصول، کار صنعت یا شرکتهای خصوصی است. سخنان رئیسجمهوری محترم اسلامی در مراسم بزرگداشت روز ملی فضایی سال1393 درباره انجام پروژههای فضایی بهصورت کنسرسیومی از دانشگاههای مختلف برای جلوگیری از موازیکاری و بههمریختگی در بخش فضایی کشور و انجام واگذاری کارها، مطابق با اصول و توانمندی هر بخش، خود تأیید این مدعاست. باید توجه داشت برنامه اعزام انسان به فضا، کاری ملی و فراسازمانی است و برای انجام آن باید تمامی بازیگران دولتی، دانشگاهی و بخش خصوصی بهکار گمارده شوند و به خواست تمامی این ذینفعان توجه کافی شود. علاوه برآن، باید اذعان کرد برنامههای سرنشیندار از همان ابتدای عصر فضا تاکنون در آمریکا و شوروی مخالفان و موافقانی جدی داشته و دارد. همین امر باعث شده این دو قدرت فضایی در قرن حاضر و پیشرفتهترشدن رباتهای کاوشگر، بهدنبال بازتعریف این برنامهها به منظور توجیه نخبگان و اذهان عمومی باشند. کشور ما هم از این امر مستثنا نیست و باید با عزمی جزم درباره «چرایی و چگونگی» این برنامه، تصمیمات مهم را گرفته و با تدوین برنامههای کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت، قدمهای استواری بردارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.