نگارگر غربتهای بیسفر
آرین لواسانی را از دیرباز و از طریق رسانهها و نمایشگاههایی که برگزار کرده بود میشناختم. دعوتم کردند که کارهای جدیدش را از نزدیک ببینم. دیدم و حیرت کردم. به نظرم هیچیک از آنها با سنوسال او نمیخواند. انسانی بالغ، بیدار و دستبهقلم با کشمکشهای روان و ذهنی نیرومند، در نهاد ناآرام آن هنرمند توانا، از دست بیقراری و خیالاتش به نگاشتن (نقاشی) پناه برده بود. میگویم نگاشتن، چون در زبان فارسی اصیل و زیبای ما کشیدن صورتهای واقعی یا خیالی با قلم، نگاشتن است و هر صورت و اثرش (کشیده شده) نگاره است که بهراستی زیباتر و برتر از واژه سرد و بازاریشده نقاشیاست و تازه نقاشی متداول، همین فوتوفن اکتسابیاست. که امروزه در دانشکدههای هنر و کلاسهای آزاد به دست میآورند، اما خانمها و آقایان قلممویشان هیچ از تاروپود وجودشان رنگوبویی نبرده است. بگذریم از این لطیفهوار که به چوب و سنگ یا به ساختمان رنگزدن را هم نقاشی میگویند و گهگاه به لحنی که گویی طنز و کنایه رندانه اهل نظر است... . این البته اوضاع و احوال کلی نقاشیاست در این روزگار غریب و سده شگفتیها. وگرنه حساب آن اندک شمارانی که بهراستی هنرمندند و استاد، گفتن ندارد که جداست از این بازار بیبنیاد... . دریغا که از هزاران و بیش در هر نسلی، یکی، دو، سه تن یا بیشتر که با حمایت انسانیهایی دلسوز و فداکار، رویهمرفته به عرصه میرسند و به کاروان رهروان اصیل فرهنگ و هنر میپیوندند... و اکنون آرین با نگارههایی در عالم نگارگران مدرنیست اروپایی. برای گفتن از نگارههای آرین ناگزیرم از نوشتن مقدمهای فشرده، تا ببینم هنرمندی را که از دیرباز میشناختمش به کجا دارد میرود. همه ما در زمانهای به سر میبریم که هرگونه درآویختن با خود یا با هر آنچه در گسترههای آشنا و ناآشنای بیرون از ما، بهنحوی درآویختن با حضور تجدد و سنت است. این واقعیت هیولاوار شاید آشکارا نیرومندترین میدان جاذبه در میان همه مردمان زنده روی زمین است. واقعیتی فرجامین و زاییده عصری که با رنسانس اروپایی آمده است، و به آن، دوره جدید میگویند. دورهای که هرچیزی را، از مفاهیم و معانی تا اشیا و صورت جهانی، همهوهمه را میشکافد، خرد و تجزیه میکند. از ما تا ماده و فضایی مفروض یا کیهانی، هرچه را هست میکوشد به آزمایشگاه تجزیه و تحلیل بکشاند. ایندوره را بزرگان فسلفه تاریخ، دوره عقل جدید یا عقل تحلیلی نامیدهاند و لااقل از حدود انقلاب مشروطیت، حادثه وار پا به ایران گذاشته است. کشوری که نخستینبار در تاریخ، فرهنگهای منقطع و بیگانهازیکدیگر را با هم آشنا کرده و تمدن «جهانی» را بنیاد نهاده است. بزرگترین فیسلوف غرب «هگل» در درسهای فلسفه تاریخش گفته: ایران نخستین میدان حقیقی تاریخ جهانیاست. او بهصراحت اضافه میکند و بحق میگوید: این تنها ایران بود که تاریخ را از شرق به غرب منتقل کرد. اکنون صد سالیست که آثار مثبت و منفی این دوره جدید به هزار و یک شکلوشمایل در این سرزمین فرهنگساز جلوهها دارد. بهویژه از طلوع خجسته نیما یوشیج که حتیالامکان به این دوره رنگارنگ، مَنِشی ایرانی بخشید. او فکر آزادی را که انقلاب مشروطیت آورد، به قلمرو شعر و نقد ادبی کشانید و به یاری نبوغ و چهل سال آفرینندگی رنجبار، توانست ذهن و تخیل شاعر ایرانی را که بهعلت عقبافتادگی و کلیشهنویسی میرفت منجمد شود، از قالبهای اشباعشده رهانید. با طلوع نهضت نیمای بزرگ، دیگررشتههای ادبی و هنری نیز بهتدریج تحتتأثیر مبارزه فرهنگی خلاق او و هریک متناسب آمادگیش در جهت تحول و ترقی، رویهمرفته، پوست انداختهاند. از هرودت یونانی (ملقب به پدر تاریخ) تا دانشمندان شرقی و غربی جدید، همه بهروشنی گفتهاند که قوم ایرانی با انعطافترین قوم تاریخ است و هر آنچه را از مردمان غیرایرانی میپسندیده میگرفته، بهصورت ایرانی درمیآورده و در بازگردانیدن آن صورت و اندیشه به سوی دیگرمردمان، آنان را تحتتأثیر فرهنگ و نبوغ خود قرار میداده است... . اکنون دهها سال است که هنر تجسمی و بصری مدرن از غرب به ایران آمده است و همان انعطاف ایرانی از این مهمان تازهوارد نیز درسها آموخت؛ اما کمتر از انگشتهای دست بودند نقاشانی که بهدنبال مدهای روز و ظواهر آن نرفتند و کوشیدند آموختههایشان را از نقاشی غرب و روسیه و سینمای شرق و غرب بهصورت ایرانی و متشخص درآورند. دیگران یا از نیمه راه برگشتند یا بهترتیب از رئالیسم و سیاستزدگی ایدئولوژیک یا از رمانتیسیسم و اندیشه غربی «هنر برای هنر» به آثار انتزاعی و فاقد تفکر هنرمندانه یعنی از تزیینیهایی خنثی و سترون سر درآوردند که البته هرچه داشتند آینده نداشتند. از میان نقاشان غربی، کسی که آثارش از 30 سال پیش بیشتر از دیگران در ایران الگوی مقلدان دست چندمش بوده و متأسفانه این تقلید بیآینده هنوز تقویت میشود، «پیکاسوی اسپانیایی» است. مقلدانش توجه ندارند که اگر او با جسارتی خودآگاه به تجزیه اندامهای انسان و اشیا کشیده شد از آن روست که او میراثدار نتایج تحولات نظری و عملی در هنر غرب پس از رنسانس است. نتایجی که مقلدانش در ایران، نظرا و عملا، از آنها- بهطورکلی- بیگانه یا منقطع و به هرحال بیبهره زیستهاند. به نظرم یکی از سالهای دهه 60 بود که طراحیهای 10 سالگی پیکاسو را در موزه هنرهای معاصر تهران از نزدیک و بارها دیدم. آثاری که اگر نام آفریننده آنها اعلام نشده بود، حتی بیننده آگاه نیز گمان میکرد یکی از بزرگترین استادان کهنسال اروپا با آن قدرت، قلم رانده است. این دو نکته را گفتم تا خانمها و آقایان مقلدان او بدانند که اگر پیکاسو با آن جسارت به شیوههای تثبیتشده نقاشان بزرگ نه گفت، به قدرت پشتوانه سنگینش از مقدمات کامل و پایه و اصول و طراحی و عبور آگاهانه و پیروزمندانه از آنها توانست و نه به هوس و تقلید. باری، پیکاسو و همراه و همکارش ژرژ براک (پس از عبورش از فرقه فوویستها) با مکعبها و مثلثها و احجام هندسی دیگر به فرمهای کوبیستیشان رسیدند. آثار براک بهویژه پیکاسو هر مضمونی حتی انسانها را به خطوط برجسته سخت و سطوح هندسی و انحناهای خیره و تخت، تجزیه کردهاند و اینهمه در کنار مکتبها و شیوههای دیگر نتیجه اقتضای نظریهها و تحولات دوره جدیدیاست که از رنسانس زاییده بهعبارتدیگر (برگردیم به سطرهای نخستین این مقاله) تحقیق کوبیسم بدین معنیاست که خود اینگونه هنر (در هر رشتهای) حدش را بهتمامی یافته و عقل جدید و منطق تحلیلی در آن به تمامیت رسیده است. نگارههای آرین لواسانی و... . از میان نگارگران ایرانی بیشماری که بهویژه در 20 ساله اخیر، بیهیچ تفکر و دردی، به راه نقاشی مدرن غربی و تقلید آثار کوبیستها رفتهاند و همچنان از خود بیگانه ماندهاند، هنرمند نجیب و نژاده آرین لواسانی بهدلایلی که فشرده یاد خواهم کرد بهراستی میتوان گفت استعدادی فطری دارد و از انگشتشماران مستثنا است. گفتم مقلدان هنر بصری و تجسمی مدرن، صورتهای بدلی آن را در دانشکدهها وکلاسهای آزاد، تحصیل یا کسب کردهاند. اما آرین در هیچ دانشکدهای آموزش ندیده است، نه به هیچیک از این کلاسهای رنگارنگ رفته و نه هرگز نفسنفس زنان بهدنبال مدهای وارداتی از شاخهای به شاخهای پریده است. از کودکی تا کنون در انزوایی مستمر، نسبت به جوانیاش بار سنگینی از تنهایی و محرومیت از امکانات و غریبماندن از جولانگاهی در شأن استعداد پربارقهاش انزوایی که دانکشدهاش بوده و بر او تحمیل کرده است. به قول خودمان، عدوی محرومیتها و فضایی نادلخواه سبب خیر شد، و او را از بازار مکاره هنر قلابی، دور و مصون داشته است. زندگانی هنرمندان حقیقی در طول هزارهها نشان داده است که این توفیق اجباری خلوت و تنهایی گویا برای همیشه، تنها پناهگاه پرورانده در سرنوشت هنرمندان اصیل خواهد بود... . آرین هم به یاری همین دوری از ابتذال، احساساتش بهتدریج از سطحیت عمیقی که در پیرامونش موج میزده است دور و دورتر شد تا نسبت به سنوسالش به عمقی مغتنم و رنجآور رسد. آثار آرین از هفت تا هشت سالگی تقریبا با ماژیک کشیده شدهاند، از درهمپیچی خطوط و خانههای عجیب و هزارتوی درهمدویدگی دسنهای قوی با حفظ استقلال مفردات هر نگاره نسبت به یکدیگر، چنان است که گویی آن کودک ونوجوان، در محضر فرنان لژه فرانسوی شاگردیها کرده است. بهویژه اگر فقط دو، سه تا از نگارههای پیش از پانزده سالگیاش در نمایشگاه بیاید و فیالمثل تابلوی «نمایش بزرگ» فرنان لژه هم در کنارشان، احساس مرا توجیه خواهد کرد. شگفتا که آرین حتی نام آن استاد بزرگ فرانسوی را هم نشنیده است! ترکیب خطوط و گردشهای بیپایان و کلافگونه درهم و هماهنگی درونی و بیرونی احساس و سطوح تابان و پیوند آن همه با هم در کمپوزیسیونی محکم با قلمرانی راحت و اجرای بسیار پاکیزه در آثار کودکی و نوجوانیاش بهراستی نیرومند و حیرتآور، و از ذهن و دست کودکی 10 ساله، باورکردنی نیست. و اکنون، پس از سالها که از آن شب میگذرد، از خود میپرسم بهراستی آن کودک غریب و تنها، چه خیالها میکرده، چه میدیده و چه از دست خودش میکشیده است؟ ... . اگر برای نگارههای آن سالهایش نام و ایسم و مکتبی میشد پیشنهاد کنم، میگفتم شیوه بهخودتابیدن، سروشیسم، مکتب بهتنگآمدن... اما از آثار جوانی او هم دقایقی بگویم: پس از دیدن چندین و چند نمایشگاه از خانمها و آقایان کهنهکار و 10، 20 سالهکاران و تازهکاران، بهویژه از دیدن نمایشگاههایی چند از پختهخواریهای پیکاسوچیهای محترم، میتوانم بگویم که بهراستی دلی دلیل راه و چشمی پرورده میخواهد تا هنگام رودررویی با آثار آرین دریابد که چرا این نگارههای بیادعا و تراویده از چشمههای خودجوش و خوشنوای استعدادی فطری، لااقل در بهترینهاشان همچون «آثار کسی هست؟» و «طبیعت بیجان -با آن گلدان نارنجی و برگهای سبزش» از تیره و طایفه کوبیسم رایج در ایران کنونی نیستند. از لحاظ ترکیب و ساختار هم آن کودک 10، 12ساله را اکنون در آستانه 37 سالگی باز مییابم. یعنی او در خودش به مرز نیک و بدش رسیده است، بیفروغلتیدنی در فراز و فرود راه. همان روحیه درهمکار با او همراه آمده و رهایش نکرده اما دیگر از آن خطوط طولانی و هزارتوی پیچاپیچ، تقریبا هیچ اثری در خیالاتش نمانده است. به دنیایی واقعی و بیرحم و مکنده جانها پا گذاشته، اما ترسان و گریزان از زمانه، هنوز در پیلهاش محصور مانده؛ غافل از اینکه دیگر هنگام آشناییهای زندهتر و انسانیتر فرارسیده، دنیایش را باید زیرورو کند بیآنکه خلوت نگهدارندهاش را از دست بدهد. او هنوز شلوغ میبیند، خلاصه خود و عالمی که در آن به سر میبرد نشده است. بااینهمه در شلوغترین نگارههایش، برای نمونه دوتابلوی نامبرده در چند سطر پیش و تابلوی «مسخ» و «اسب- از آثار نوجوانیاش»، انبوهی اشیاء درهم و کنارهم با سنجه میزانی دقیق از تناسبهای درست و یاریدهنده شخصیت کلی اثر در جهت تضمین هماهنگی برای تحقیق صورت هنرمندانه و نائلآمدن به فرم، منجر به تحقق اثری هنری شده است. همه این هنجارها و تناسبات حیاتی، مطلقا از محاسبات آگاهانه، بیخبر و رها بوده است. او به شیوه شاعران، به آثارش دست مییابد؛ و این بهراستی موهبتی است که بیآن ممکن نیست هنر اصیل زاده شود. به گفته نیچه آلمانی: «هنرمندی که خود را بداند خود را تباه کرده است». رنگهای خالص و شاد و طراوت نگارههایش از همان 10، 12سالگیاش با او همسفر آمدهاند. اگر صحنههایی پسین یا زمینههایی پیشاپیش و پلانهایی در کنارهها به تیرگی میگراید به اقتضای مضامینی اجتماعی و نشانههای فضای زمانه آنهاست. همچون تابلوی نیرومند و درخشان «آیا کسی هست؟» که زندگانی بیروح و هولناک امروزه را در محاصره برجهایی قلعهگونه و ساختمانهایی هیولاوار و زندانآسا پیش چشم میکشد. عصر استیلای یکطرفه تکنولوژی که به قول «هایدگر» آدمی را دارد از زمین مادر ریشهکن میکند در این تابلوی عالی به مؤثرترین و زندهترین احوال تصویر شده است و آن هیکلهای عظیم و تیره هیولایی بهسویهماریب که عمق پنهان فاجعه را همچون صحنهای از آوار آینده، لرزه در تن و طنین در روان بیننده میافکند. هیولاهایی که در غیاب آدمی بهجای او نشستهاند... یا آن تابلوی تفکربرانگیز دیگر با نام «از کجا آمدهایم که هستیم به کجا میرویم». درنهایت ایجاز و سادگی، زیر خورشیدی تیره و سرد، در فضایی با رنگ مسلط خنثی (خاکستری) صف آدمیان را به سوی استحاله و محوشدن تا هیچ، به زیبایی در هاله ناگزیری سیزیفآسا نشان داده است. این تابلو را که دیدم بیدرنگ جمله «ژان پل سارتر» از کتاب روانکاوی وجودیاش در نظرم زنده شد: «انسان، شور بیهوده است» این تابلو خلاصهترین شعر درباره سرگذشت نهیلیسم معاصر است. به همین نیمهکاره بسنده میکنم تا بعد... . اما نمیتوانم به آرین عزیز که هنوز چون کودکیاش با صفاست واجباتی رهاننده و حیاتی را پیشنهاد نکنم: آرین، فرزند زمان خویش است، سطوح رنگی که تابلوهایش را تکهتکه مینمایاند زاییده اثرات نیروند همین دوره جدید یعنی عصر عقل تحلیلیست. بهشرطیکه همچون ایران باستان از این و آن اثر بپذیرد اما تشخص فردی بهویژه هویت فرهنگی- ملی به سوی فرهنگ جهانی (را از اعماق نسبتش با این همه) به آن بدهد. یادمان نرود که از هومر تا دانته و شکسپیر و گوته، از زرتشت تا فرودسی و مولوی و حافظ و همه جهانیشدههای دیگر، جهانی شدهاند چون عصاره فرهنگ ملی زنده و عظیمشان را به فرهنگ جهانی افزودهاند و خود با آن، جهانی خواهند ماند. این مهمترین علت و دلیل جهانیشدن جهانیهاست، بدون این اصلالاصول خدشهناپذیر، هیچ هنرمند و متفکری هرگز در هر حد و مرتبهای باشد، جهانی نخواهد شد. از حرفها و روحیهات دریافتهام که تو هر جای جهان به سر بری، این اصل حیاتی هنر را در آثار آیندهات به روح بالنده آنها تبدیل خواهی کرد. وگرنه اینکه از باروک بیاموزی رموز نور و سایه را، یا از رئالیسم، دقت در جزئیات را، یا شناخت اصولیتر چندوچون نور را از امپرسیونیستها و یا حذف پرسپکتیو را از پیکاسو که خود او از نگارگری ایرانی آموخته است، جزء لوازم کار توست نه شرط جهانیشدن تو و آثارت. میخواستم از چندوچون فنی آثارت بگویم که باشد برای وقتش؛ فعلا، مردانه قلم بزن/ ای برادر همسرنوشت من/ برهنگیات بادا جوشن/ نگارگر غربتهای بیسفر، آرین! ...
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.