|

ایران بین دو کودتا

مهدی میرکیائی

دوره 33 ساله بین دو کودتای اسفند 1299 و 28 مرداد 1332 دوره پوست‌انداختن تاریخ ایران است. پیامدهای انقلاب مشروطیت، از ناکامی‌ها تا کامیابی‌ها در این سه‌دهه قابل ردیابی و رصد هستند. پس‌لرزه‌های حوادث این دوره هنوز هم در زندگی ایرانیان محسوس است. ازهمین‌رو، ذهن‌های جست‌وجوگری که می‌خواهند بدانند ایرانیان در کجای تاریخ ایستاده‌اند، همواره درباره تحولات این 33 سال حساس بوده‌اند. آثاری که برای پاسخ به نیازهای این گروه از مخاطبان فراهم آمده‌اند کم نیستند؛ اما پرشماربودن حوادث، جریان‌ها و شخصیت‌ها در بسیاری از موارد باعث شده پژوهشگران بر حادثه یا جریانی خاص متمرکز شوند و نوشته‌هایی که تحولات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی این دوره را به صورت سریع اما پرمغز و مایه‌ور مرور کرده باشد، کمتر در اختیار خوانندگان قرار گرفته است.کتاب «ایران بین دو کودتا» مجموعه درس‌گفتارهای دکتر داریوش رحمانیان در موضوع «تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران از انقراض قاجاریه تا کودتای 28 مرداد» است که برای پاسخ‌گویی به این نیاز و بهره‌مندی دانشجویان رشته‌های تاریخ و علوم سیاسی تألیف شده.نکته اینجاست که نویسنده به شرح یا تحلیل حوادث این دوره بسنده نکرده و خود را موظف دیده است به ریشه‌های آنها در دوران پیش از کودتای 1299 نیز اشاره کند. نمونه آن، بحث‌هایی پیرامون تحولات دوره رضاشاه، از نوسازی ارتش گرفته تا تحول دستگاه دادگستری، ایجاد راه‌آهن، آموزش‌وپرورش جدید و... است. نویسنده در ذیل هریک از این عناوین به پیشینه تلاش نخبگان ایرانی در عصر قاجاریه برای ایجاد این تحولات اشاره کرده و مجموعه‌ای از اطلاعات را درباره اندیشه تجددخواهی ایرانیان فراهم آورده است.نکته دیگر معرفی منابع متنوع و فراوان درباره هر مبحث در پانویس صفحات مختلف است. دراختیار‌گذاشتن فهرستی از آثار منتشرشده در هر حوزه، از ویژگی‌های ممتاز این اثر در قیاس با آثار دیگر است.روایت اثر، هرقدر که به بخش‌های پایانی آن یعنی نهضت ملی‌شدن صنعت نفت و کودتای 28 مرداد می‌رسد، ضرباهنگ تندتری پیدا می‌کند و رویدادها با شتاب بیشتری نقل می‌شوند؛ اما رهیافت عمومی نویسنده همچنان قابل مشاهده است؛ رهیافتی که در آغاز متن به خواننده معرفی شده و ضمن آن نویسنده نگاهی دور از هیجان به نسبت تأثیر عوامل خارجی و داخلی بر حوادث این دوره داشته و دراین‌میان کفه عوامل داخلی را سنگین‌تر می‌داند؛ هرچند تمام حوادث این سه دهه را نمی‌توان با نسبت یکسانی بین عوامل داخلی و خارجی ارزیابی کرد، به‌ویژه در کودتای 28 مرداد 1332 که شکاف و تفرقه بین نیروهای داخلی، نفاق‌ها و خیانت‌های اشخاص و جریان‌ها زمینه را به‌خوبی برای فشار خارجی و در نهایت کودتا آماده کرده بود؛ کودتایی که تنها برای مدت کوتاهی به کشورهای غربی احساس کامیابی بخشید و به تصریح نویسنده، غرب، 25 سال بعد با وقوع انقلاب اسلامی تاوان سنگینی برای آن پرداخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.