پدیدهای به وسعت ۵ میلیارد سال نوری
کشف یک انفجار پرتو گامای تازه
ساحل آقاجانی
یک گروه از ستارهشناسان آمریکایی و مجارستانی بهتازگی بزرگترین پدیده فضایی جهان به وسعت پنج میلیارد سال نوری را کشف کردند. این پدیده که بزرگترین پدیده فضایی جهان شناخته شده، از 9 انفجار پرتو گاما (GRBs) تشکیل شده است. انفجار پرتو گاما (Gamma-ray burst که GRB مخفف آن است)، به فوران ناگهانی و شدید پرتو گاما در اعماق کیهان گفته میشود. انفجارهای پرتو گاما بسیار زودگذر است و معمولا حدود چندثانیه طول میکشد، اما علاوهبر پرتو گاما، امواج رادیویی و نور مرئی نیز از محل انفجار گسیل میشود و برخلاف پرتوهای گاما، پیامدهای رادیویی آن ممکن است تا هفتهها ادامه داشته باشد. انفجارهای پرتو گاما، درخشانترین رویدادها در جهان هستند که انرژی آزادشده از آنها در مدت چندثانیه، برابر انرژی آزادشده از خورشید در مدت بیش از 10 میلیارد سال یا کل عمر آن است. ستارهشناسان بر این باورند که انفجارهای پرتو گاما در نتیجه نابودی گسترده ستارگان در سیاهچالهها پدید میآید. نور حاصل از این انفجارها به ستارهشناسان کمک میکند نقشه دقیقتری از کهکشانهای دور تهیه کنند. تاکنون چندین رصدخانه زمینی و همچنین رصدخانههای مستقر در فضا، انفجارهای پرتو گاما را دیدهاند. این انفجارهای پرتو گاما در فاصله هفت میلیارد سال نوری از زمین روی داده است. انفجار پرتو گاما دهها سال یکی از پدیدههای مرموز اخترشناسی بود، اما امروزه معلوم شده است که برخی از این انفجارها مربوط به ابرنواخترها و برخی دیگر مربوط به مگنتارها هستند. این انفجارها را در دهه 1960 کشف کردند. در این زمان ایالاتمتحده آمریکا، تعدادی ماهوارههای نظامی را برای ردیابی انفجارهای هستهای اتحاد جماهیر شوروی به فضا پرتاب کرد، اما این ماهوارهها به جای تشخیص انفجار هستهای روی زمین، انفجارهای بسیار نیرومندتری را در ژرفای کیهان یافتند. این ماهوارههای نظامی برای آشکارسازی انفجارهای هستهای نقصکننده قرارداد ممنوعیت آزمایشهای هستهای طراحی و پرتابشده بودند، اما در عوض توانستند یکی از مهمترین پدیدههای کیهانی را کشف کنند. تا سال1990 هیچیک از منابع این پرتوها کشف نشده بود و تنها چیزی که دانشمندان در مورد سرچشمه یا منبع آنها میدانستند، این بود که آنها از فضای بیرون جو زمین سرچشمه میگیرند. «برتو مونارد»، نخستین اخترشناس آماتوری است که یک انفجار پرتو گاما را مشاهده کرد. «برتو مونارد» که در آفریقای جنوبی زندگی میکند، این فوران گاما را در 25جولای 2003، چند ساعت بعد از فوران اصلی با تلسکوپ 12 اینچی یا حدود 30 سانتیمتریاش رصد کرد. ماهواره سوییفت ناسا، نشان دادهاست که بسیاری از فورانهای پرتو گاما، انفجارهایی همانند ابرنواخترهایی هستند که در پایان عمر ستارگان ابرپرجرم به وجود میآیند. بر پایه برخی از نظریات، در این انفجارها، هسته زیرین ستاره میرمبد تا یک سیاهچاله ستارهای را تشکیل دهد. انرژی آزادشده از این رمبش، صد بار بیشتر از انرژی آزادشده در رمبش یک ستاره نوترونی است. این پدیدهها میان چندصدمثانیه و چندساعت دوام میآورند. با توجه به زودگذربودن این پدیده، بهنظر میرسد مکانیابی چشمه آنها کار مشکلی باشد، اما اینطور نیست. خود انفجار گاما زودگذر است و معمولا حدود چند ثانیه طول میکشد، اما در کنار پرتو گاما، امواج رادیویی و گاه نور مرئی نیز از محل انفجار گسیل میشود و برخلاف پرتوهای گاما پیامدهای رادیویی آن ممکن است تا هفتهها ادامه داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.