کوبا به کدامین سو میرود؟
دکتر «خوزه آزل»، پژوهشگر ارشد در انستیتو «برای کوبا» و پژوهشگر در بخش مطالعات کوبایی- آمریکایی دانشگاه میامی، برای اظهارنظر پیرامون تحولات سیاسی کوبا در کنفرانسهای متعددی در آمریکا شرکت کرده است. او نخست به درخواست نگارش یادداشت پاسخ منفی داد، چراکه در ازای نگارش مقاله حقالزحمه دریافت میکند. با این حال، درک کرد ایران نیز مانند کوبا با معضل مشابهی مواجه است: تحریم نظام مالی و بانکی و امکان ارسال آسان و سریع وجه از ایران به ایالاتمتحده وجود ندارد. بدیندلیل با نگارش مقالهای تحلیلی موافقت کرد. دکتر «آزل» در مقالهای که بهطور اختصاصی برای «شرق» نوشته، معتقد است سناریو دستاندازی بیشتر نظامیان کوبایی در دوران پساکاستروئیسم بر منابع مالی و نهادهای سیاسی آن کشور، محتملترین گزینه ممکن خواهد بود. جانشینی «رائول» به جای «فیدل» و انتقال قدرت به او کارامد و مؤثر بوده است. با این حال، این موضوع نباید چنین توهمی را ایجاد کند که رائول قصد دارد بهاجبار در روند تحولات مداخله کرده و کاری کند که کوبا وارد عصر پایان کمونیسم شده و فصل تازهای از حاکمیت نظامی دموکراتیک و اقتصاد بازارمحور در آن کشور آغاز شود. با توجه به سن بالای «رائول کاسترو»، موضوع جانشین برای وی در آینده نزدیک مطرح خواهد شد. یکی از جانشینان احتمالی در حزب کمونیست کوبا «خوزه رامون ماکادو ونتورا» 84ساله است. مشخص است او به دلیل سن بالا صلاحیت رهبرشدن را نخواهد داشت. در مقابل «میگوئل دیاز کانل»، چهره جوانتر در شورای دولتی است که شخصیتی «مدنی» بهشمار میآید و بهنظر میرسد ژنرالهای نظامی کوبایی فقط مایل به نمایش او در عرصههای بینالمللی و نه کسب قدرت در داخل هستند. در این میان، پرسش اساسی این نیست که ژنرال کاسترو چه نوع اصلاحات اقتصادیای را معرفی خواهد کرد، بلکه پرسش بر سر آن است که چه کسی جانشین او خواهد شد. رائول کاسترو، برادر کوچکتر فیدل، بیش از پنج دهه در نیروهای نظامی کوبا خدمت کرده و با افسران بلندپایه نظامی روابط نزدیکی داشته است. او اکنون نیز اکثر اعضای خانواده نظامیان را در مقامهای کلیدی سیاسی دولتی و صنعتی قرار داده است. درنتیجه، محتملترین سناریو برای کوبای پس از رائول آن خواهد بود که وفاداران به او در ارتش و حزب کمونیست قدرت را قبضه کنند. سناریو احتمالی شامل یک دیکتاتور معمول نظامی یا تشکیل شورایی متشکل از چهرههای بلندپایه حزبی و نظامی خواهد بود. شاید نقشههای شوم دیگری نیز در حال حاضر برای آینده کوبا از سوی هیأت حاکمه در حال طراحی باشند. نقش ارتش کوبا در اقتصاد آن کشور گسترده است بهطوری که نخبگان نظامی کنترل و مدیریت 70 درصد از اقتصاد آن کشور را در اختیار دارند. عمق کنترل نظامیان بر بخشهای کلیدی اقتصاد کوبا حیرتانگیز است. وزارت دفاع کوبا اصلیترین سهامدار در تمام بخشهای اقتصادی آن کشور است و با نامهایی ازجمله شرکت «گاویوتا»، فعالیت میکند که شکبرانگیز نباشند درحالیکه این شرکتها همگی تحت نظارت نیروهای مسلح کوبا قرار دارند. ژنرال کاسترو برای بقا و نه بهخاطر ایدئولوژی اصلاحات اقتصادی را معرفی خواهد کرد. درصورتیکه همزمان با اجرای اصلاحات اقتصادی تلاش برای تغییر ماهیت و ایجاد دگرگونی در میان نظامیان در عرصه تجاری وجود دارد شاید عدهای استدلال کنند که این موضوع میتواند تحول مثبتی باشد چراکه سبب میشود تا جای اسلحه با ماشینحساب در پادگانها عوض شود. باوجود این، باید با دیدی عمیقتر به چشمانداز کوبا بنگریم. واقعیت آن است که زمانی که دوران زمامداری «رائول کاسترو» پایان یابد، نظامیان کنترل خود بر بخشهای سیاسی و اقتصادی کوبا را گسترش خواهند داد. در نظامی که تجارت در انحصار، کنترل و مالکیت دولت قرار دارد، نظامیان به مجریان اقتصادی تبدیل میشوند. آنان از تبدیلشدن سلطهشان از حوزه نظامی و اقتصادی به سطحی وسیعتر یعنی تبدیلشدن به طبقه مسلط حاکمه لذت میبرند. بااینحال، مدتزمانی طولانی نخواهد گذشت که نظامیان متوجه خواهند شد که کنترل و مدیریت اموال تحت مالکیت دولت تنها سود محدودی را برای آنان به ارمغان خواهد آورد و پی میبرند که امکان انتخاب گزینه سودآورتری نیز وجود دارد. از زمانی که «رائول» دیگر در قدرت نباشد و تصویر او به نمایش درنیاید، نخبگان نظامی تمایل زیادی پیدا خواهند کرد تا کوبا را در مسیر «خصوصیسازی ساختگی» اقتصاد قرار دهند. بهطور خاص، نظامیان، هر مشوقی برای خصوصیسازی دستکاریشده در منابع تحت کنترل و مدیریت خود را ارائه خواهند کرد تا از طریق آن از مناصب مدیریتی خود به ثروت دست یابند. افسوس که نامحتمل نیست نوعی «کلپتوکراسی» (دزدسالاری) در کوبا حاکم شود و خصوصیسازیای مشابه آنچه در روسیه روی داد عملی شود. این نوع از خصوصیسازی در شکلی نامشروع، فاسد و مضحک خواهد بود. در این روند نخبگان نظامی به میلیونرهایی تبدیل میشوند که باید آنان را «کاپیتانهای صنعتی» کوبای تازه خواند. جمعیت از نظر سیاسی خسته و ناتوان ساکن کوبا احتمالا به چنین تغییراتی در حوزه مالکیت با بیمیلی نگاه نخواهد کرد. آنان احتمالا با این دید نادرست که گویی تحولات مثبتی در حال رویدادن هستند و کوبا در حال حرکت به سمت اقتصاد بازار آزاد و کسب سعادت خواهد بود مخالفتی با آن نخواهند کرد. دراینمیان ژنرالها نیز وعده خواهند داد که تحولات به سمت بهبود روابط کوبا با جامعه بینالمللی پیش خواهند رفت و از همین طریق مردم را اقناع میکنند. درواقع، در این سناریوی ناامیدکننده، دوران کمونیسم کوبایی به پایان خواهد رسید و ژنرالها و میراثخواران آنان با فرهنگ تازهبهدورانرسیدگی، زمام امور را در دست خواهند گرفت.اغلب استدلال میشود که اصلاحات اقتصادی حتی بدون شفافیت و اصلاحات سیاسی نیز میتواند باعث تحول و حرکت به سوی دموکراسی شود. ولی واقعیت غیر از این است چراکه اصلاحات اقتصادی فرضی و دروغین در فضای تحت کنترل نظامیان و بدون همراهی با اصلاحات سیاسی فقط باعث انتقال ثروت از دولت به نخبگان حزبی- نظامی حاکم خواهد شد. کوباییها اما شایسته وضعیتی بهتر از این هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.