گفتوگو با فؤاد نظیری درباره ترجمههایش از شعرهای دیلن تامس و پابلو نرودا
توازن شگفتانگیز زندگی و مرگ
علی شروقی
در سال 1329، حوالی ملیشدن نفت، شاعری بریتانیایی به آبادان آمد تا برای مستندی که قرار بود درباره کمپانی نفت ایران و انگلیس ساخته شود گفتاری بنویسد. در همین سفر بود که برخوردی بین این شاعر و ابراهیم گلستان که آن زمان در آبادان بود روی داد و گلستان شرح این برخورد را در بخشی از کتاب «برخوردها در زمانه برخورد» نوشت. کتابی که هنوز در نیامده، اما آن قسمت مربوط به برخورد با شاعر بریتانیایی جایی چاپ شده است. نام شاعر دیلن تامس بود؛ شاعری اهل ویلز، متولد 1914 و درگذشته به سال 1953، که در طول عمر کوتاه خود علاوه بر شعر، داستان و نمایشنامه و فیلمنامه هم نوشت و اولینبار هم در ایران چنانکه فؤاد نظیری در گفتوگوی پیشرو میگوید با ترجمه زندهیاد مهرداد صمدی از یکی از داستانهایش به خواننده فارسیزبان معرفی شد. «تکلمِ میلادِ تابناکِ فنا» مجموعه 18 شعر از دیلن تامس است که اخیرا با ترجمه فؤاد نظیری از طرف نشر ثالث منتشر شده است. از دیلن تامس پیش از این نیز شعرهایی ترجمه شده اما نه آنقدر زیاد. شعر او دشواریاب است و ذهنهای عادت کرده به سادگی و خوشخوانی را پس میزند، اما اگر زحمت کلنجار رفتن با شعرش را به خود بدهیم، میبینیم که ما را در لذت پایداری غرق خواهد کرد که خوشی زودگذر اشعار ساده و آسانیاب درجه چندم به پای آن نمیرسد. دستیافتن به این لذت تکاپویی سخت میطلبد، اما به زحمتش میارزد. گفتنی است که «تکلم میلاد تابناک فنا» عنوانی است که خود مترجم، چنانکه در مقدمهاش بر این ترجمه هم اشاره کرده، روی ترجمه فارسی این اشعار گذاشته است. عنوانی برآمده از حالوهوای اشعار که در آنها تولد و مرگ چنان به هم آمیختهاند که از یکدیگر جداییناپذیر مینمایند. در شعر دیلن تامس، مرگ از همان آغاز در نطفه انسان جای میگیرد و همراه با جنین او رشد میکند. برخی شعرهای او به تصاویری با حرکت آهسته میمانند. تصاویری متحرک که کند حرکت میکنند و کندی و لَختیشان راه میدهد به درنگ، ایستادن و بهکارانداختن تمامی حواس برای رسوخ به جسمانیت سنگی شعر و این نقطه مقابل شعر نروداست که اخیرا «بانوی اقیانوس و صد غزل عاشقانه»اش با ترجمه فؤاد نظیری از طرف نشر ثالث تجدید چاپ شده است. مجموعهای که چنانکه از عنوانش پیداست شامل منظومه «بانوی اقیانوس» و صد غزل عاشقانه پابلو نرودا است. غزلهایی که فؤاد نظیری معتقد است در آنهاست که نرودا به عنوان یک شاعر ناب جلوهگر میشود. برخلاف دیلن تامس، نرودا شاعری است گرم و آتشین و پرتکاپو که شعرش درخشش آفتاب را دارد، حال آنکه شعر دیلن تامس سراسر پوشیده از مه است و شعرش اتمسفری سنگین و لَخت دارد. گفتن از این تفاوت البته به معنای برتریدادن یکی از این دو شاعر که هر یک متعلق به اقلیمی جداگانهاند، بر دیگری نیست و صرفا بیان تفاوت است. نظیری در گفتوگویی که میخوانید یکی از دلایل این تفاوت را جغرافیای متفاوتی میداند که این دو شاعر در آن زیستهاند و پرورش یافتهاند. آنچه میخوانید گفتوگویی است که ابتدا قرار بود به تساوی بین دیلن تامس و نرودا تقسیم شود، اما به دلیل ناشناختهبودن دیلن تامس در ایران و شهرت نسبی نرودا در بین مخاطبان فارسیزبان و اینکه اشعار زیادی از او به فارسی ترجمه و منتشر شده، عملا بخش عمده گفتوگو به دیلن تامس و ویژگیهای شعر او و بینش فلسفیاش اختصاص یافت. دیلن تامس چنانکه نظیری در همین گفتوگو میگوید شاعری است مدرن و درعینحال عمیقا ریشهدار در سنتهای ادبی و فرهنگی. ازاینرو ترجمه اشعارش میتواند پیشنهادی باشد به شعر امروز فارسی که سخت پادرهواست و چشم امیدش به مخاطبی که زود دریابد و اشاعه دهد و اگر هم زود از یاد بُرد، چه باک وقتی هدف سود کوتاهمدت است، نه آنچه به خال بزند، بماند، ریشه بدواند و عمق پیدا کند.
از دیلن تامس پیش از ترجمه شما از این 18 شعر، دفتر شعری ترجمه و منتشر نشده بود و او در ایران در قیاس با بسیاری از شاعرانی که شعرهاشان ترجمه شده، شاعر چندان شناختهشدهای نیست، چه شد که سراغ او رفتید؟ راستش من هم دیلن تامس را خیلی نمیشناختم. سالها پیش یکی، دو شعر از او دیده بودم که اگر اشتباه نکنم در یکی از شمارههای مجله کارنامه چاپ شده بود. نام مترجم آن شعرها یادم نیست، اما بهجز آن یکی، دو شعر، یک شعر هم از او با ترجمه محمدرضا فرزاد خوانده بودم که در مجموعه «تو مشغول مردنت بودی» چاپ شده. به جز این، شناخت خاصی از دیلن تامس نداشتم تا اینکه یک روز آقای احمدرضا احمدی به من گفتند آقا این دیلن تامس را تو شروع کن کار کن، گفتم کتابی ازش ندارم و فقط یکی، دوتا شعر ازش خواندهام. ایشان گفتند اتفاقا من خواستهام که یک کتابش را برایم بیاورند، همان را میدهم به تو که ترجمه کنی. کتابی که آقای احمدی به من دادند مجموعه نسبتا جامعی از شعرهای دیلن تامس بود. از برادرم هم خواستم یک نسخه دیگر از شعرهای او را برایم بیاورد که آن هم با مجموعهای که آقای احمدی به من داده بودند همپوشانی داشت، منتها ویراستارش کس دیگری بود. من تمرکزم را گذاشتم روی همان نسخه اول که آقای احمدی به من دادند. در مقدمه کتاب مشخصات این نسخه را نوشتهام. اما یک چیز که باعث تأسف من شد و ناگزیرم اینجا به آن اشاره کنم این بود که خیلی دیر، یعنی زمانی که کتاب مراحل تکمیلی چاپش را گذرانده بود، متوجه شدم که در شماره 91 کتاب هفته، منتشر شده در هفدهم شهریور سال 1342، داستانی از دیلن تامس با ترجمه مهرداد صمدی چاپ شده که اسمش هست «موش و زن». با این حساب تا جایی که من میدانم اولین کسی که دیلن تامس را در ایران معرفی کرده زندهیاد مهرداد صمدی بوده و حیف که من این داستان را که داستان شگفتانگیزی هم هست، دیر دیدم وگرنه در مقدمه کتاب به آن و به زحمتی که مهرداد صمدی به عنوان یک پیشکسوت کشیده اشاره میکردم. آقای ابراهیم گلستان هم در بخشی از کتاب «برخوردها در زمانه برخورد» ماجرای دیدارش با دیلن تامس در آبادان را نوشته. این کتاب البته چاپ نشده اما این قسمتاش را که مربوط به دیلن تامس است من در یکی از سایتهای اینترنتی دیدم. برخورد گلستان و دیلن تامس آنطور که گلستان نوشته در سال 1329 یعنی در آستانه ملیشدن نفت اتفاق افتاده و گلستان آنجا نوشته است که پیش از این برخورد شعرهایی از دیلن تامس را به انگلیسی خوانده بوده... . اتفاقا آقای احمدی خیلی دلشان میخواست و دنبال این بودند که اگر بشود این نوشته را با اجازه آقای گلستان در کتاب بیاوریم اما آنموقع آن را در اختیار نداشتیم و اگر هم در اختیار کس دیگری است امکان گرفتنش در آن مقطع کوتاه نبود چون بحث این نوشته هم مثل داستانی که مهرداد صمدی ترجمه کرده بود زمانی مطرح شد که کار ترجمه شعرها تمام شده بود و کتاب مراحل پایانی تولیدش را میگذراند و شاید مجوز هم گرفته بود. برای همین دیر بود که بخواهیم برای گرفتن آن نوشته و گذاشتناش در کتاب اقدام کنیم. اما به نظرم در مورد دیلن تامس هر نکته، مقاله یا نقدی هیچوقت دیر نیست چون دیلن تامس متأسفانه آنجور که باید اصلا در ایران شناختهشده نیست و حق مطلب در موردش ادا نشده است. از همین ترجمه فارسی معلوم است که با شاعر دشواری روبهرو هستیم. این دشواری چه تأثیری بر روند ترجمه شعرها گذاشت و آیا مواردی بود که احساس کنید قابل ترجمه نیستند یا در ترجمه آنجور که باید درنمیآیند؟ کار ترجمه دیلن تامس کار پیچیدهای است، چون شعرش به نوعی برخوردار از یک زمینه عمیق فلسفی است. در ذهنیت شاعرانه او زندگی و مرگ در یک توازن و درهمآمیختگی شگفتانگیزیاند. نگاه دیلن تامس به هستی و همسنگ آن به نیستی، نگاه عجیب و پیچیدهای است. در شعر او هستی و نیستی مثل شاهین یک ترازو به انسان و شاعر تعادل میبخشند. این نگرش فلسفی به مرگ و زندگی خواهناخواه روی ذهن و بیان شاعرانه دیلن تامس تأثیر گذاشته و برای همین پیچیدگیهای خاص دیلن تامس در بسیاری از موارد عرقریزان و تمرکزی مضاعف را در حین ترجمه ایجاب میکنند و در صورتی که ترجمه موفق از کار درآید، ایبسا بشود به شمایی از بعضی پارههای اشعارش به حدس و گمان پی برد و شعرش را در تعادل با یک شعر به زبانی دیگر برگرداند. اما دستکم حین ترجمه این 18 شعر که از دفتر شعر اول دیلن تامس است هیچوقت احساس نکردم که کار نشدنی است بلکه هرکجا یکمقدار مردد یا خسته میشدم فاصله میگرفتم و فکر میکردم و ایبسا رو میآوردم به خواندن اشعار ویلیام بلیک و همچنین خواندن کتاب مقدس و بهویژه عهد عتیق. چون عهد عتیق و مجموعه اشعار و اساسا ذهنیت و بینش ویلیام بلیک بزرگ بر شعر و اندیشه دیلن تامس تأثیر بسیار مشخص و شگفتانگیزی داشتهاند و خودش هم در نامهها و مصاحبههایش به این تأثیر اشاره کرده. البته تحتتأثیر شاعران دیگری هم بوده؛ مثل تی.اس. الیوت و ویلیام کارلوس ویلیامز... . گویا یکی از کسانی هم که مُهر تأیید بر شعر دیلن تامس زده الیوت بوده؟ بله، البته دیلن تامس اولش با ترس به سمت الیوت میرود، چون الیوت بههرحال مثل عقاب عظیمی که بالای قلهای نشسته باشد، بهنظر دستنیافتنی میآمده. اما شعر دیلن تامس در مجلهای که الیوت درمیآورده چاپ میشود و همین اتفاق باعث میشود که مخالفان شعر دیلن تامس نتوانند او را از میدان بهدر کنند. چون کسانی بودند که در آغاز کار سعی میکردند او را به انزوا برانند اما وقتی الیوت شعرش را در مجلهاش چاپ کرد، این مخالفان هم غلاف کردند و نتوانستند کاری از پیش ببرند؛ چون اگر شعری برای چاپ در مجله الیوت انتخاب میشد معنایش این بود که شاعر آن از سد سکندر عبور کرده است. گفتید این 18 شعری که از دیلن تامس ترجمه کردهاید، جزء کارهای اول اوست؟ بله، درواقع اینها اولین شعرهای دیلن تامس است که در طول چندسال سروده شده. البته خودش بعدها بخشهایی از شعرهای اولیهاش را حذف کرده و بخشهایی هم به آنها اضافه کرده و این نشان میدهد که در کار خودش دگم نبوده. این را هم بگویم که یکی از کسانی که بسیار روی دیلن تامس تأثیر گذاشته اولین معشوقهاش، پاملا هنسفورد جانسن، است که در ادبیات و شعر اگر نگوییم قویتر از دیلن تامس بوده، همسنگ او بوده و حتی شاید بسیاربسیار بیش از دیلن تامس به شعر و ادبیات احاطه داشته و دیلن تامس حتما باید کارهاش را به او نشان میداده و او اگر چیزی را نقد و حذف و اضافه میکرده دیلن تامس، جز در مواردی استثنایی، قبول میکرده و گاهی هم به کلی آن کار را کنار میگذاشته. در مقدمه کتاب اشاره کردهاید که حین ترجمه شعرها و یادداشتهای مربوط به آنها صدای خیام و هدایت را میشنیدهاید. اتفاقا ابراهیم گلستان در همان نوشتهای که صحبتاش شد میگوید که در صحبت با دیلن تامس بحث به خیام و ترجمه فیتزجرالد هم کشیده و گویا دیلن تامس این ترجمه را خوانده بوده... . در مورد شباهت به خیام شاید بشود گفت همان نوسان و توازن میان هست و نیست که گفتم در شعر و ذهنیت شاعرانه دیلن تامس هست، یادآور بینش خیامی است. در مورد هدایت هم من نمیدانم صادق هدایت دیلن تامس را میشناخته یا نه اما وقتی شعرهای دیلن تامس را میخواندم و ترجمه میکردم گوشههایی از «بوف کور» برایم تداعی میشد. در همان قصه «موش و زن» هم که گفتم مهرداد صمدی در کتاب هفته ترجمه کرده، خیلی جاها خودآگاه یا ناخودآگاه آن زن اثیری بوف کور تداعی میشود. این قصه، شگفتانگیز است و آنجاست که آدم میبیند دیلن تامس داستاننویس به لحاظ آن بینش فلسفی و شاعرانه قوی که از آن صحبت کردم، از دیلن تامس شاعر کم نمیآورد. قصه از دیدگاه یک دیوانه میگذرد که در آن بخشی از واقعیت در اوج جنون و رؤیا و خیال روایت میشود. در مورد ناشناختهبودن دیلن تامس در ایران، فکر نمیکنید یک دلیلش همان دشواری شعرهای او و دیریاببودن آنهاست؟ بهویژه که این روزها ذهن مخاطبان شعر به شعرهای ساده عادت کرده است... . خب دیلن تامس به خاطر ذهن پیچیده و زبان و اندیشه و خاستگاه فکریاش در وهله اول شاید برای بسیاری از خوانندهها آن جذابیتهایی را که برخی شاعران دیگر دارند، نداشته باشد؛ اما به گمان من شناخت این شاعر و طرح اندیشه و ذهنیتش در بستر شعر معاصر امروز ما و در زمینه ترجمه شعر که حالا دیگر به شعر معاصر گره خورده، بسیار لازم است چون دیلن تامس شاعری است با شاخصههای بسیار نیرومند یک شاعر فوق مدرن و درعینحال عمیقا ریشهدار در فرهنگ و سنن و افسانهها و اسطورهها. حتی میبینید که قصههای عامیانهای که ایبسا در کتابهای قصه کودکان و نوجوانان دوره خودش میخوانده یکبارگی وارد شعرش شده که یا خودش بهطور مستقیم و یا ویراستارهای آثارش به این قضیه اشاره کردهاند. بنابراین میبینیم که در شعر او سیر تفکر شاعرانه از یک زمینه فوق کلاسیک به یک زمینه اولترا مدرن میانجامد و این گرهخوردگی فرهنگ شعری و ادبیات کهن با چشماندازهای مدرن نهتنها در شعر او که حتی در همین داستان «موش و زن» که به آن اشاره کردم خود را بهخوبی نشان میدهد. در پایان ترجمه فارسی، مقالهای گذاشتهاید درباره تأثیر دیلن تامس از شوپنهاور ... . بله، خوشبختانه اواخر کار ترجمه بودم که خیلی اتفاقی به کتاب «فلسفه شوپنهاور» برایان مگی برخوردم که با ترجمه آقای رضا ولییاری در نشر مرکز چاپ شده و یک فصل آن درباره تأثیر شوپنهاور بر اندیشه دیلن تامس است و خیلی هم مقاله روشنگری است و جا دارد اینجا یک بار دیگر از مدیر محترم نشر مرکز، آقای رمضانی، و آقای رضا ولییاری که فلسفه شوپنهاور را ترجمه کردهاند تشکر کنم که اجازه دادند این مقاله زینتبخش ترجمه اشعار دیلن تامس بشود. رد بینش فلسفی شوپنهاور در شعر دیلن تامس مشهود است و این بینش فلسفی در جاهایی هم با اندیشه نیچه در مورد انسان نوین و انسان برتر گره میخورد و این بهویژه وقتی بیشتر به چشم میآید که دیلن تامس در اشعارش نوعی بازخوانی از سِفر پیدایش ارائه میدهد و در این بازخوانی ردی از انسان نوین نیچه را میبینید. در مقدمه اشارهای هم کردهاید به تأثیر دیلن تامس از جیمز جویس؛ گویا دیلن تامس مجموعه داستانی هم دارد به نام «چهرهی هنرمند به منزلهی سگی جوان» که عنوانش آشکارا ارجاع دارد به رمان «چهره مرد هنرمند در جوانی» جویس... . بله، این اسم را کاملا حسابشده انتخاب کرده. رد ذهنیت جویس را در کار دیلن تامس میشود دید، اما کسی که خیلی واضح و مشخص روی دیلن تامس تأثیر گذاشته چنانکه پیش از این هم گفتم ویلیام بلیک است. چون دیلن تامس شیفتگی عجیبی به کارهای بلیک دارد. همچنان که بسیار شیفته کتاب مقدس است. به پیوند دیلن تامس به سنت ادبی اشاره کردید و همچنین به نگاه فلسفی او. در سالهای اخیر میبینیم که شعرهایی از شاعران درجه دو و سه ترجمه میشود که صرفا به دلیل سادگی زبان و مفاهیمی که در پیامکها و کامنتهای فیسبوکی و مانند آنها خوش مینشینند، بسیار مورداستقبال قرار میگیرند. در شعر امروز ما هم کمتر ردی از نگرش فلسفی عمیق و پیوند با سنت شعری و مسائلی از این دست به چشم میآید و از این لحاظ انتشار ترجمه اشعار دیلن تامس میتواند پیشنهادی به شعر معاصر باشد... . داشتن بینش فلسفی یک بحث است و اینکه این بینش فلسفی در زبان شعری یک شاعر گره بخورد و وارد ذهن و زبان شاعرانه او بشود، یک بحث دیگر. بهطور کلی احساس میکنم طرح اینکه یک شاعر، فلسفی فکر میکند شاید در وهله اول کمی حالت بازدارنده داشته باشد و عدهای خیلی به سمت چنین شاعری کشش پیدا نکنند، اما درعینحال الان در اینجا در زمینه فلسفه و علوم انسانی کارهای زیادی دارد انجام میشود. مثلا در مورد همین شوپنهاور که بحثاش بود تا جایی که من میدانم و به آن برخوردم در دهه سی، یک کتاب به اسم «فلسفه شوپنهاور» به فارسی منتشر شد که آن را مشفق همدانی نوشته بود. خب این کتاب در دوره خودش کار با ارزشی است اما الان به نسبت آن سالها کارهای بیشتری در حوزه فلسفه انجام میشود و میبینیم که مترجم جوانی میآید و بهطور متمرکز روی آثار یک فیلسوف کار میکند و سه، چهار کتاب درباره او ترجمه میکند. خب این تحول که در جامعه امروز و بهخصوص بین قشر جوان کتابخوان و دانشجوی خودمان دارد اتفاق میافتد، این زنگ را به صدا در میآورد که حالا دیگر وقتاش رسیده که شاعرانی مثل دیلن تامس یا اینگهبورگ باخمن که قبلا آنجور که باید خوانده یا شناخته نشده بودند، مطرح شوند. چون بهنظرم الان بین نسل جوان ما هستند کسانی که بسیار سنجیده و با تمرکز به هنر و ادبیات و جامعهشناسی و انسانشناسی و فلسفه نگاه میکنند و در این زمینهها فکر میکنند و تحلیل ارائه میدهند. اینجاست که ضرورت ترجمه و طرح شاعرانی نظیر دیلن تامس خودش را نشان میدهد. الان در اینجا کارهای بسیار سنگینی در زمینه فلسفه و جامعهشناسی دارد انجام میشود. ببینید در مورد مدرنیته و مدرنیسم این روزها چهقدر کتاب، چه در زمینه ترجمه و چه تألیف، منتشر شده و این ایجاب میکند که در زمینه شعر هم یکچنین حرکتهایی اتفاق بیفتد تا مبادا مایی که همیشه یکی از نقطه قوتهای فرهنگمان شعر بوده یکباره با خلأ روبهرو شویم. برای اینکه این اتفاق نیفتد، باید این نقاط و چالههای سیاه این کهکشان را دریابیم و کشف و معرفی کنیم و نگذاریم این چالهها همیشه تاریک بمانند. یک نکته دیگر در مورد دیلن تامس پیوندش با سینماست. در مقدمه کتاب اشاره کردهاید که فیلمنامه هم مینوشته. سفرش هم به آبادان که در آنجا با گلستان برخورد کرده برای نوشتن گفتاری برای یک فیلم مستند درباره نفت بوده. در یکی از شعرهایش هم که در همین کتاب آمده ارجاعاتی سینمایی دارد که در یادداشتهای مربوط به این شعر هم به آنها اشاره شده است ... . بله، اصلا اشعارش بسیار تصویری است. خب دیلن تامس بدون شک شیفته سینما بوده و خودش هم نمایشنامه و فیلمنامه مینوشته و با سینماگران معروفی هم دوست بوده. مثلا ریچارد برتن یکی از دوستان صمیمیاش بوده و من در مقدمه کتاب هم اشاره کردهام که ریچارد برتن وصیت کرده بود که یک جلد دیوان دیلن تامس را توی تابوتش بگذارند. ریچارد برتن در فیلمی هم که اندرو سینکلر براساس نمایشنامه رادیویی دیلن تامس با عنوانUnder Milk Wood ساخته بازی کرده است. در این فیلم علاوه بر ریچارد برتن، الیزابت تیلور و پیتر اتول هم بازی کردهاند. البته فیلم چندان درخشانی نیست، اما شاعرانه و نوستالژیک است و به نوعی شاید حدیث نفس یا بازگشتی است به خاطراتی که دیلن تامس از شهر کوچکی که در آن زندگی میکرده داشته است. بر پسزمینه این فیلم هم صدای ریچارد برتن پخش میشود که دارد شعرهای دیلن تامس را میخواند. نام فیلم هم ارجاع دارد به نام جنگلی در ارتفاعات مشرف به همان شهر کوچک. زیر درختان این جنگل گورستانی بوده که اهالی آن شهر کوچک را در آن دفن میکردهاند و دیلن تامس همواره نزدیکی خاصی به این گورستان احساس میکرده و به نوعی با آن زندگی میکرده است. تقریبا همزمان با انتشار ترجمه شما از شعرهای دیلن تامس، ترجمهتان از غزلهای عاشقانه نرودا هم تجدید چاپ شد. وقتی آدم این دو مجموعه، یعنی شعرهای دیلن تامس و کتاب «بانوی اقیانوس و صد غزل عاشقانه» نرودا را در فاصلهای نزدیک به هم میخواند متوجه تفاوت عظیمی بین این دو شاعر میشود؛ یعنی در واقع تفاوتشان وقتی آنها را در فاصله زمانی نزدیک به هم میخوانیم بیشتر به چشم میآید. شعر دیلن تامس بسیار دیریاب است و در آن حتی امور جسمانی و مادی و ملموس و عینی هم انتزاعی و پیچیده و ذهنی میشوند. شعر او واقعا شعر سنگینی است و این سنگینی را فقط در معنای مصطلح و ذهنی آن بهکار نمیبرم. شعر دیلن تامس یکجور سنگینی و لختی جسمانی دارد. شعرهایش به شدت لَخت و سردند و همهچیز در آنها گویی به کندی اتفاق میافتد. همچنین در شعر او نوعی مهگرفتگی را میبینیم. درحالیکه شعر نرودا بسیار گرم و تپنده و پرشور و روشن و آفتابی است. این را البته به عنوان ارزشگذاری و ترجیح یکی بر دیگری نمیگویم... . نه، برداشتتان کاملا درست و دقیق است. من فکر میکنم که جدا از تربیت فکری و ذهنی و حتی زبانی، جغرافیایی هم که یک شاعر در آن زندگی میکند و در آن به دنیا میآید مسلما تأثیر خود را بر ذهن شاعر خواهد گذاشت. دیلن تامس اهل ویلز است که جزء بریتانیاست. یعنی اهل سرزمینی مهگرفته و سرد و بنابراین شعرش هم شاید برآمده از نوع زیست او و برآمده از اقلیمی است که در آن نشوونما پیدا کرده. اما شعر نرودا برآمده از سرزمین خورشید است، سرزمین آفتاب درخشان و دریای کارائیب. اگر بخواهم دیلن تامس را با نرودا مقایسه کنم، آنچه ابتدا به ساکن به ذهنم میآید این است که شعر دیلن تامس شعری است که به موازات روند آفرینش حرکت میکند و در آن همهچیز بهآرامی پیش میرود. در شعر دیلن تامس ظلمات بهتدریج و آرامآرام روشن میشود ولی شعر نرودا مثل انفجار خورشید است و یکباره شعله میزند و برای همین گرم و پرحرارت است. خب بخشی از این تفاوتها همانطور که گفتم به تفاوت اقلیمها برمیگردد. اما یک عامل تعیینکننده دیگر، تفاوت ذهنیت فلسفی این دو شاعر است. خب پابلو نرودا یک مارکسیست دوآتشه و برخوردار از بینشی دیالکتیکی است و بسیار نسبت به مسائل اجتماع حساس است و بازتابهای شعر اجتماعیاش هم خیلی روشن و مشخص است. اما شعرهای انتزاعیاش را که نگاه میکنید میبینید که در این شعرها بسیار عالیتر از آن بیانیههای شاعرانه اجتماعیاش، ضمیر و درون شاعرانه خود را بیان میکند. برای همین به نظر من پابلو نرودای شاعر ناب، آن پابلو نرودایی است که غزلهای عاشقانه و «سنگهای آسمانی» را سروده است. در سنگهای آسمانی که 30 شعر هم بیشتر نیست و پابلو نرودا آن را در اواخر عمرش در ستایش انسان و خاک و آسمان سروده، میبینید که این سه پدیده آنچنان در هم ممزوج شدهاند که شما در این شعرها دیگر فرقی میان زمرد و یک سنگدانه احساس نمیکنید اما ملغمه همه اینها در نهایت انسانی است به سمت تعالی. انسانی آرمانخواه با جهشی به سمت آزادی. یا شعر دیگرش به اسم «واژه» که شعری انتزاعی است و در آن ترکیبات چنان شگفتانگیزی به کار برده که هیچ ربطی به شعرهای اجتماعیاش ندارد. پابلو نرودا در این شعرهایی که مثال زدم، پابلو نرودای اصیل و ناب است. پابلو نرودایی که یک شاعر به تمام معناست، یک شاعر محض. اما دیلن تامس شاعری کاملا متفاوت با نروداست. او هم شاعری ناب و اصیل است اما آنچنان شتابی ندارد که مثل نرودا انفجاری عمل کند. این 18 شعری که من از او ترجمه کردهام در باب جنین و شکلگیری جنین و به دنیاآمدن یک نوزاد است و درعینحال آدم با خواندن این شعرها احساس میکند که درواقع این خود شاعر است که دارد از جهانی به جهانی دیگر جابهجا میشود و از همان آغاز جنینی هم انگار مرگ روی شانههایش نشسته است. در واقع جنین دیلن تامس همانقدر از بند ناف، زندگی مینوشد که مرگ، و برای همین است که ذهنیت شاعرانهاش ناگهان از لحظه جنینی به جایی پرتاب میشود که شما در میمانید که جنین کجای این حکایت بود. انسان شعر دیلن تامس انسانی است که در تختهبند تن و تختهبند جهان گیر کرده است و در همین نقطه است که شعرش برشهایی هم به اجتماع میزند. این برشها در شعر دیلن تامس از جنسِ بازی یا شعار نیست و به ضرورت است که ناگهان برشی از یک اتفاق تاریخی به شعر او، شعری که درباره جنینی است که دارد به دنیا میآید، راه باز میکند یا در جاهایی از شعر او هم میبینید که گریزهایی به تغزل ناب و شعر عاشقانه زده میشود. یک ویژگی شعر او که شما هم اشاره کردید این است که در آن تولد و مرگ یک جریان خطی نیستند بلکه با هماند و چسبیده به هم... . بله، با هماند. اصلا من فکر میکنم اگر قرار بود در عالم مرگ هم شعر سروده شود، دیلن تامس بعد از مرگ هم باز همین شعرها را میگفت. این در همآمیختگی تولد و مرگ هم در شعر او بر میگردد به همان ذهنیت فلسفی و بینش خاص او به عنوان شاعری که بین هستی و نیستی در نوسان است و این نوسان البته به معنای سرگشتگی نیست بلکه به معنای نوعی سلوک میان هستی و نیستی است. به جز داستان «موش و زن» که گفتید با ترجمه مهرداد صمدی در کتاب هفته شماره 91 چاپ شده، داستان دیگری هم از دیلن تامس خواندهاید؟ نه، داستانهای دیگرش را نخواندهام و تمرکزم بیشتر روی دفترهای شعرش بوده. اما یک ویژگی جالب شعرهایش رواییبودن آنهاست. بیشتر شعرهای دیلن تامس روایی هستند و داستان دارند. این را در باقی دفترهای شعرش هم میبینید. امیدوارم مترجمهای جوانمان که خیلی هم خوب و سنجیده کار میکنند راه مهرداد صمدی را ادامه دهند و داستانهای دیلن تامس را ترجمه کنند. حالا شاید اگر با نگاهی امروزی به ترجمهای که پنجاه سال پیش انجام شده نگاه کنیم ایرادهای ویرایشی هم به آن بگیریم، اما این مهم نیست و مهم این است که مهرداد صمدی برای اولینبار این کار را انجام داده و جا دارد کارش توسط مترجمان جوان امروز ادامه پیدا کند و دیلن تامس هرچهبیشتر شناخته شود. من بسیار تأکید دارم که این شاعر و نویسنده به وسیله مترجمان جوان و سنجیده ما هرچهبیشتر به خواننده فارسیزبان ادبیات معرفی شود چون ترجمه شعرها و داستانهای نویسندگان و شاعرانی از این دست است که برای تحول و تکامل ادبیات امروز ما راهگشاست. بیشتر از دیلن تامس حرف زدیم و نشد که زیاد به تجدید چاپ نرودا بپردازیم، اما مصاحبه را اگر موافق باشید با نرودا تمام کنیم، در تجدید چاپ ترجمهتان از اشعار نرودا آیا تغییری هم دادهاید؟ نه، اصلا. اما متأسفانه بدون هیچ دلیل موجهی سه سطر یکی از اشعار و یک واژه از شعر بعدی مجوز نگرفت درحالیکه چاپ اول این کتاب بدون حذف حتی یک ویرگول مجوز گرفته بود. چه بگویم جز تعبیر آلاحمد که گفت: از رنجی که میبریم. اینجا آدم وقت ترجمه مدام دلشوره ضوابط را دارد. برای همین زمانی که دارد کار میکند دیگر فقط با خودش و فکر خودش طرف نیست و مدام دلش شور میزند که حالا در آن طرف حکایت چه اتفاقی میخواهد بیفتد. اینها آن رنجهایی است که ما میبریم و امیدوارم که فروکش کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.