نقدی بر تجلیل دیرهنگام از پیشگامان صنعت ایران
خیلی دیر، خیلی کم
علی جورابچیان
چندی قبل، وزارت صنعت، معدن و تجارت به مصداق «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق» تلاش کرد از محمود خیامی، پایهگذار صنعت خودرو در ایران، تجلیل و قدردانی کند که بهدلیل بیماری وی و اقامتش در اروپا، امکانی برای حضورشان نبود و ایشان تنها نامه تشکرآمیز کوتاهی به مدیران مربوطه نوشتند. این حرکت شایسته مدیران وزارتی، اقدامی نیک بهنظر آمد هر چند، خیلی دیر و خیلی کوچک بود. نگارنده به اعتبار نسبت فامیلی نزدیک با برادران خیامی -احمد و محمود- بر آن شدم تلنگری بر مدیریت فنی و اقتصادی کشورمان بزنم که بهصورت رؤیایی، قلههای پیشرفت را نشانه رفته ولی در عمل، کاری درخور آن رؤیاهای بزرگ نکرده است و همچنان نمیکند.
نخستین درد و اشکال از آنجا بود که برخی پس از انقلاب، سرمایه و سرمایهدار را نمادهای طاغوت میدانستند که باید با آنها برخورد قهرآمیز کنند. همانطور که شاهد بودیم تعدادی از این صنایع مفید و سودآور بر اثر ضعف مدیریت و ادارهشدن توسط مدیران دولتی یا از بین رفت یا تبدیل به مؤسسه زیانآور برای دولت شد. آنان متوجه نبودند سرمایه و سرمایهدار اساسا موتور پیشرفت جوامع صنعتیاند و بدون آنها، میلیونها کارگر و مهندس، نمیتوانند و نخواهند توانست کاری از پیش ببرند. بههرترتیب و قسمتی بود، بخش بزرگی از صنعت کشورمان آسیب دید و سالها زمان گرفت تا آن شرایط، جای خود را به اندیشههای آرام و تمدنساز دهد. دومین اشکال جامعه صنعتی و مدیریتی ما این بود که هیچگاه نخواست یا نتوانست درک درستی از حرکتهای خودجوش نخبگان این سرزمین داشته باشد و تحلیل درستی از چندوچون انسانهای کارآفرین در این سرزمین بازتاب دهد. گویی این بزرگمردان هرگز نبودند یا نیستند و چوب این نگاه را نه در یکجا، بلکه در چندین نوبت خوردیم و همچنان خواهیم خورد. تصور کنید روزگاری، در همین آب و خاک، مردانی با ثروت شخصی خویش و گاه با همراهی دولت، حرکتی را آغاز کردند که صدها و هزاران فرصت شغلی پدید آمد و زندگی بسیاری رونق گرفت اما امروزه، فراوانی نقدینگی در دست بخش خصوصی، نهتنها کارآفرین و زندگیساز نیست، بلکه هرچند سال یکبار، مانند مار افعی به گوشهای از اقتصادمان یورش میبرد و تلاطمهای شدیدی در بازار مسکن، طلا، ارز و ... بر ما تحمیل میکند. بهتازگی، کتابی تحت عنوان «سرگذشت پنجاه کنشگر اقتصادی ایران» منتشر شده که بهنظر نگارنده، آغاز یک دوره متفاوت با نگاهی نوین به گذشته است. همین که بخشی از جامعه ما به این نتیجه رسیده و حرکتی سپاسمندانه را آغاز کرده است، نشان میدهد سرمایه و سرمایهدار نهتنها بد نیست که اگر خوب مدیریت شود، همه گونه خوبی و خوشی از دل آن بیرون میتراود و میتواند دشمن همیشگی ایمان یعنی فقر و فلاکت را به گوشه رینگ ببرد یا حتی ریشهکن کند.
اینک به دور از شعارزدگی باید اعتراف کنیم بیکاری کنونی در کشورمان، ناشی از نبود سرمایهداران خوب و کارآفرین است. این کتاب ارزشمند، میتواند آغاز راهی باشد تا بیش از این به الگوهای موفق بپردازیم و ضمن احترام به همه تلاشگران عرصه اقتصاد، مشوق جوانانمان نیز باشیم. برای نسل نو، ضروری است که بداند پیشینیان ما برای سربلندی کشورمان، سرمایه و زندگی خود را در معرض ریسک قرار دادند و گاه سود بردند و گاه زیانها دیدند ولی درمجموع، چرخ اقتصاد و صنعتمان را به چرخش درآوردند. بازگویی و گفتن و نوشتن زندگی خصوصی و حرفهای این بزرگمردان، نه صرفا یک ادای دین به ایشان است، بلکه بسیار مهم بهنظر میرسد که شیوه مدیریتی آنان مبنایی برای اختراعات جسورانه نسلهای بعدی شود و این ممکن نخواهد شد مگر آنکه با ابزار نوین و نگاهی هوشمندانه و منصفانه، به ایشان بپردازیم. اگر جهان پیشرفته غرب امروزه ایرباس دوطبقه A380 را بهعنوان گل سرسبد دانش و فناوری خویش به رخ ما میکشد، یک جانب قضیه آن است که تلاش ستودنی «برادران رایت» را هیچگاه فراموش نکرد و این غول پرنده را محصول و نتیجه همان هواپیمای کوچک بیدر و پیکری میداند که در روز ۱۷ دسامبر ۱۹۰۳ به پرواز درآمد و دگرگونی ژرفی در جامعه بشری پدید آورد. محمود خیامی و برادرش زندهیاد احمد خیامی، به معنی کلمه از نقطه صفر آغاز کردند و در میانههای راه ابتدا از حمایتهای پدر و سپس از جسارت و اعتقاد به این خاک و بوم بهره گرفتند تا سرانجام در دهه 40 خورشیدی توانستند آرزوی دیرینهشان یعنی مونتاژ و ساخت خودرو در ایران را به چشم خویش ببینند. اگر آنها مانده بودند قطعا فقط سمند، خودرو ملی ما نبود و میتوانستیم همسطح با خودروسازی کره پیشرفت داشته باشیم. ایشان که تربیتشده شهر مشهد و در یک خانواده مذهبی بودند، درک دینیشان همرا با نماز و روزه و حج و کمک به نیازمندان بود و در اوج قدرت و ثروت در کنار کارگران و کارمندان بوده و حتی ناهارشان را با کارگران میخوردند. آموزههای دینی و خانوادگی ایشان، مهمترین کلید پیشرفتشان بود و دغدغه آنان برای زندگی زیردستانشان، ستودنی و مثالزدنی. این مهم در غرب و کشورهای پیشرفته نظیر ژاپن نیز لزوما نه بر مبنای اخلاقیات، بلکه براساس اصول حرفهایگری، بسیار مورد توجه بوده و هست. چنانکه در تاریخ کارخانه کلان فورد میخوانیم، آقای فورد بهعنوان بنیانگذار این مجموعه سترگ، شخصا بر زندگی کارگرانش نظارت و رسیدگی داشت تا اگر کسی مشکلاتی دارد، در حل آن تلاش میکرد تا این ناملایمات زندگی خصوصی، روی بهرهوری کارگران در محیط کاری، تأثیر منفی نگذارد. برادران خیامی -احمد و محمود-، مرحوم لاجوردی، حاجآقای برخوردار و... بهطورکلی همه تلاشگران بزرگ صنعت ایران، کار خویش را کردهاند و مزد تلاشهایشان را نیز گرفتهاند. اما برای خود ما نیاز بسیار هست تا از اینها، بهره بیشتری ببریم و چنان کنیم که نسلی دیگر در دهههای آینده، همین نگاه تقدیرآمیز را به ما داشته باشند. بهاینمنظور صرف برگزاری یک برنامه نکوداشت، نه کفایت میکند و نه گرهی از کار فروبسته ما میگشاید. همچنان که از شخصیتهای دینی و ملی تاریخ کشورمان فیلم و سریال میسازیم، از این تلاشگران عرصه صنعت و فناوری نیز بسازیم به این امید که جرقهای باشد در ذهن بینندگان جوان اینگونه برنامهها و آن بشود که خیامیها در تاریخ ما تکرار شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.