تجریش و میراث آن
علی اعطا
محله تجریش که مرکز امروزی شهرستان شمیرانات است، تاریخی حداقل به قدمت برادر بزرگتر خود، یعنی تهران، دارد. شاید نخستینبار در متون دوران سلجوقی، به این دِه اشاره شده است. گویا طغرل سلجوقی چند روزی در آنجا بیتوته کرده بود. این روستا تا سدهها مانند بسیاری روستاهای دیگر سیر تحولی بطئی و متناسب با معیشت سکنه خود که عمدتا کشاورز بودند، داشته است. اما در قرون اخیر مهمترین و تأثیرگذارترین عامل بر شکلگیری و تحول آن، یعنی همسایگیاش با تهران بود که سایهاش هر روز بیشتر سنگینی میکرد. تهران که خود به قاعده شهرهای کهن ایرانی، در دامان کوه شکل گرفته بود، بهزودی راهی سوای آن شهرها در پیش گرفت. اگر از آن تأویل ذهنی و مشهور نادر اردلان، که قرارگرفتن شهرها در کوهپایه را بهنوعی اتصال با مبدأ آفرینش میدانست بگذریم، دلایل اقلیمی متعددی ازجمله دسترسی به آب و اعتدال هوا میتوان برشمرد که جایگیری شهرها را در فلات ایران توجیه میکند. بههرحال، انقلاب صنعتی و پیامدهای آن، این بازی را بههم زد. شهرهای کوچک دیروز به قیمت کوچکشدن و حتی نابودی روستاها بهسرعت رشد کردند. تهران نیز که بیش از سایر شهرهای ایران در کانون تحولات اقتصادی، انقلاب مشروطه و سپس «تجدد آمرانه» رضاشاهی بود، بهزودی رنگولعاب فرنگیمآب بهخود گرفت. با تغییرات الگوی شهرسازی آن و خیابانکشیها و میدانسازیهای جدید، الگوهای معماری آن نیز پس از مقاومت بیحاصلی تسلیم شد. اگر به این تحولات، اکتشاف نفت و ورود آن به اقتصاد کشاورزیمحور ایران و سپس انقلاب سفید را اضافه کنیم، شکلگیری شهر تهران بهصورت امروزی آن توجیه میشود. توضیح سیر تحول تهران از آنرو ضرورت دشت که تحول تجریش از دِه به محلهای از محلههای تهران بدون آن ممکن نبود. تجریش خود از سه منطقه تشکیل شده بود؛ محله بالا شامل باغفردوس، چهارراه حسابی، زعفرانیه، الهیه؛ محله پایین شامل ظهیرالدوله، سهراه دزاشیب، سهراه قیطریه، اسدی و فردوسی و محله قلعهنو و حومه که شامل زعفرانیه، محمودیه، ناودانک و جعفرآباد بود اما این محلهها از میانه دوره قاجار مورد توجه اعیان حکومتی طهران قرار گرفت. باغهای فراوانی همراه با عمارتهای مجلل احداث شد. اما با تغییرات گسترده شهری که بیان شد، باغها کمکم جای خود را به قطعه زمینهای کوچکتر و ویلاهایی با کلاهفرنگی داد. این ویلاها هم دوامی نیاوردند و در برابر هجوم آپارتماننشینها جا خالی کردند. رفتهرفته هیأت تجریش از کوچهباغهای بههمپیوسته، به مجموعه برجهای متراکمی تبدیل شد که عمدتا هم بیاعتنا به اصول شهرسازی و زیستمحیطی، طراحی و ساخته شده بودند. اما بیآنکه قصد قضاوت و ارزشگذاری بر این تحول داشته باشیم، به عمدهترین دلیل این تغییر که ظهور و رشد طبقه متوسط شهری است، میپردازیم. ظهور این طبقه، تمامی ملزومات زندگی شهری مدرن را بههمراه دارد. انسان مدرن شهرنشین به قواعد زندگی مدرن هم باید تن دهد. ساعات شبانهروزش برای افزایش کارایی موردنظر خِرَد ابزاری، تقسیم به اوقات کار و اوقات فراغت میشود. درنتیجه شهری مدرن مانند تهران با جمعیت کلانشهری، به مراکزی دائمی برای گذران اوقات فراغت شهروندانش نیاز دارد. بسیاری از این مراکز تفریحی تهران در مناطق شمالی آن واقع هستند که یا به محله تجریش نزدیک هستند یا به آن تعلق دارند. بنا بر این نسبت تجریش با تهران به شکل جدیدی تعریف شده است. تجریش به قطبی توریستی در مقیاس شهر تهران، بدل شده است. این خاصیت جدید باید در شکلگیری آینده این محله و سیاستگذاریهای مربوط به آن لحاظ شود. اگر اشتراکات و تأثیرپذیری پدیدهها را در سراسر گیتی نسبت بههم بپذیریم، میتوانیم به خصوصیات دوران پستمدرن و قیاس آن با دوران مدرن برای تعریف الگوهای شهری نیمنگاهی داشته باشیم. دیوید هاروی در کتاب مشهور خود، وضعیت پستمدرن، به شکست اقتصادی دنیای مدرن در اواخر دهه ۶۰ میلادی اشاره و ورود به دوره پستمدرن را از این طریق توجیه میکند. او اقتصاد کلان و کاملا قطبیشده را موجب فروپاشی اقتصاد مدرن میداند و از اینرو توزیع منابع ثروت به شکل پراکندهتر را زیرساخت اقتصاد پستمدرن معرفی میکند. از نظر وی در این دوران هر یک از این منابع خواص منحصر به خود دارند که به جذب سرمایه منجر میشوند. براساس این بینش، بههمیندلیل در دوران پستمدرن، دیگر اصراری به یکسانسازی نیست، بلکه نوعی پلورالیسم فکری و فرهنگی بهعنوان روبنا تشویق میشود. حال با تعمیم این نگرش به برنامهریزی برای آینده محله تجریش، میتوانیم بگوییم این محله نیز باید به خصوصیات منحصربهفرد آن براساس نقش جدیدش تأکید کند. تبدیل و تقویت نقش تفریحی -فراغتی این شهر در گرو تأکید بر اقلیم خاص آن، عوامل زیستمحیطی و البته ابنیه و فضاهای پرسابقه آن است. دراینمیان، احداث مرکز خریدی که مکررا در سایر نقاط شهر نیز دیده میشود، کمکی به این امر نمیکند، بلکه به یکسانسازی این محله و میدان با سایر میادین منجر میشود؛ امری که زداینده جاذبه خاص گردشگری آن است. چنین رویکردی برای توسعه فضاهای شهری این منطقه، رویکردی رمانتیک و نشانی از حسرت گذشته نیست، بلکه بر عکس، رویکردی تماما پراگماتیک و عملگرا برای نیل به هدف مشخص است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.