مجازاتهای جایگزین، راهی برای تنبه و تغییر
مینو مرتاضیلنگرودی
تغییر زاویه نگاه انسان به جهان موجب پدیدارشدن روابط نوین در حوزههای گوناگون حیات فردی و اجتماعی انسانها شد. دوران نوین در چارچوب نظرات اومانیستی و مبتنیبر کرامت و عقلانیت انسانی بنا شده است. در این دوران انسان منبع ساخت و شناخت جهان تلقی میشود و از آنجا که انسان ماهیتی خطاپذیر دارد و از ارتکاب خطا مصون نیست، پس عقلانیت حکم میکند که مجازات انسان خطاکار تناسب منطقی و عقلانی با خطا یا جرمی که مرتکب شده، داشته باشد و هر انسانی بهقدر خطایی که کرده مجازات شود نه بیشتر! البته تاکنون هیچ قانون و قانونگذاری نیامده یا ادعا نکرده که توانسته باشد تناسب جرم و جزا را دقیقا تنظیم کند. ازاینرو اصل را بر ناخواسته و غیرعمدیبودن ارتکاب جرم و بیگناهی انسان قرار دادهاند. درواقع مجازات حبس و سلب آزادی فرد بهعنوان کیفر در دوران نوین جایگزین مجازات و شکنجههای بدنی انسان بزهکار شد. هدف از زندان در دوران نوین بهمنظور شکنجه و به غلوزنجیر کشیدهشدن خاطی نیست بلکه هدف از زندان، «این طرد و حذف موقت» برای خطاکار عمدی ایجاد فرصتی برای اصلاح خاطی از طریق دوری از فضاهای تشویقکننده جرم است و از آنجا که برساخت جوامع نوین برمبنای نگرشی است که انسان را محور جهان میداند، هر زندانیای از آنجا که انسان است و عضو جامعه بشری است باید مورد احترام قرار گیرد و جامعه از استعدادهایش به بهانه بزهکاربودن محروم نشود. در رمان بسیار زیبا و تأثیرگذار «بینوایان» تفاوت دو نگرش سنتی و نو به فرد مجرم در معرض دید همگان قرار میگیرد. تفاوت نگرش سنتیای که انسان را ذاتا خیانتکار و مجرم میپندارد و قائل به تغییر این ذات نیست، ژان والژان گرسنه را به خاطر دزدیدن یک گرده نان به حبس ابد با اعمال شاقه محکوم میکند و ژاور سنگدل و بیروح مأمور اجرای این حکم میشود. اما استعدادها و کرامت انسانی ژان والژان با اعتمادی که کشیش پس از سرقت شمعدانهای کلیسا به او میکند، شکوفا میشود و ژان والژان که قرار بود بهخاطر سرقت یک تکه نان در زندان بپوسد، پس از فرار تبدیل به شهردار امین و خلاق پاریس میشود... ؛ ازاینرو میتوان اینطور نتیجه گرفت که امروزه کیفرمندی درجهبندی شده و صددرصد متوجه بدن و جسم فرد خاطی نیست. ازاینرو جمعیت زندانها و نوع مدیریت آنها در مقیاس گسترده منعکسکننده باور مدیران قضائی جامعه به ارزشها و کرامت انسانی ساکنان جامعه خویش است. آنها باور دارند رشد کرامت و استعدادهای انسانی محتاج آزادی است و این دو چنان درهم تنیده شدهاند که مدیران نهادهای تنبهی و تربیتی جوامع توسعهیافته تلاش میکنند حتیالمقدور از سلب آزادیهای قانونی شهروندان جلوگیری کنند. پس بنابراین انواع اقداماتی که میتواند جایگزین مجازات زندان شود را مورد توجه قرار دادهاند؛ مثلا یک اقدام تنبیهی جایگزین زندان، الزام فرد خاطی به گذراندن دورههای آموزش قانون و روابط اجتماعی است. مثل خلافهای رانندگی که فرد خاطی متوجه عواقب خطرناک خطایی که به نظرش خرد میآید میشود. این نوع مجازاتهای جایگزین بر این باور استوار است که خاطی از گستره زیانی که به خود و جامعه خویش میتواند بزند بیاطلاع بوده است. حسن این تنبیه جایگزین این است که جمعیت زندانها را بهشدت کاهش میدهد و از همنشینی خطاکاران ناآگاه با بزهکاران حرفهای جلوگیری میکند. نوع دیگری هم برای جایگزینی زندان در قانون پیشبینی شده است که شامل مجازاتهای مالی و جزای نقدی میشود و فرد خاطی را بهاصطلاح نقرهداغ میکنند تا مرتکب جرم دوباره نشود. درواقع سلب آزادی و فروش و خرید آزادی، راههای اعمال قدرت قانون برای مجازات خاطیان است. اقدام دستگاه قضائی برزیل که گامهای بلندی در راه توسعه برداشته است و خاطیان برای کاهش روزهای زندان میتوانند کتاب بخوانند را نیز میتوان در همین راستا مورد توجه قرار داد. اما به گمان من کتابخوانی به طمع کاهش روزهای حبس یک روش پوپولیستی و عوامفریبانه است. این روش متفاوت با روش آموزشیای است که در بالا ذکر شد. زیرا وقتی عدالت تنبیهی بهجای مجازات جسم به تنبیه روان معطوف میشود قاعدتا بر این باور قرار دارد که آزادی رمز بقای روح و روان انسان است. در چنین باوری کتابخوانی فرمایشی به طمع کاهش روزهای حبس نمیتواند جایی داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.