شکافهای درآمدی مخرب توسعه
دکترسعید صادقیه اهری*
اینروزها التهاب انتخاب رشته دانشگاهی بسیاری از خانوادهها را درگیر خود کرده است. خانوادهها با لحاظ متغیرهای مهمی مانند درآمد، فرصتهای شغلی و موقعیتهای اجتماعی، فرزندان خود را راهنمایی میکنند و چه بسیار از جوانانی که مسیر زندگی آنها بهطور شانسی و بهدست فردی دیگر و بدون لحاظ استعدادهای فردی آنها رقم میخورد، چه استعدادها که تخریب نميشود و چه فرصتها که از دست نمیرود. خلاصه شهریاری میشود متخصص شکستهبندی و نابغه بالقوه حقوق میشود مهندس برق قدرت. در این میان سؤال اصلی این است که مأموریت اصلی مدرسه و دانشگاه چیست؟ مدرسه جز محلی برای ایجاد شهروندان فهیم، متعادل، منصف، نوعدوست، آگاه و... و دانشگاه جز محلی برای تولید نیروهای متخصص برای تداوم و تسهیل توسعه کشور نیست.
توسعه کشور، فرایندی مزمن و طولانی است و صد افسوس که در این مسیر، خیلی راههای میانبری هم وجود ندارد. شرایط امروز بسیاری از کشورهای توسعهنیافته، مانند سوریه و عراق تقریبا مشابه شرایط بسیاری از کشورهای توسعهیافته در 300 تا 400 سال پیش است. در این میان کشورهای معدودی مانند ژاپن، چین، سنگاپور، کرهجنوبی، مالزی و تا حدودی ترکیه توانستهاند با هوشمندی کامل و با راهنمایی نخبگان اجتماعی حاکم در تعامل کامل با دنیا راه 400 ساله فرانسه را در کمتر از صد سال بپیمایند. متغیرهای بسیاری در روند توسعه کشور مؤثرند، اما در این میان نقش نخبگان حاکم بسیار شاخص است. فهم صحیح نخبگان حاکم از مفهوم توسعه و مسیرهای نیل به آن مهمترین متغیر در روند توسعه کشورهاست. برای فهم نقش این افراد اندیشیدن به چند سؤال زیر میتواند مفید باشد. 1- چگونه چین از کشوری فقیر و توسعهنیافته، در طول چند دهه به بزرگترین صادرکننده جهان تبدیل شد؟ 2- چگونه سنگاپور متحول شد و با مساحتی معادل تهران در مدت سه دهه از کشوری فقیر به کشوری با حدود ۳۵۰ میلیارد دلار تولید ناخالص داخلی تبديل شد؟ 3- چگونه کشور مالزی توانست مبانی جهانی توسعه را بهکار گرفته و فاصله قابل توجهی با کشورهای آسیایی در شاخصهای توسعه تبديل كند؟ 4- کره جنوبی که زمانی از نامگذاری خیابانی در تهران به نام سئول خیلی خوشحال بود، چگونه الان با کالاهای خود خانههای ما را اشغال کرده است؟ مطالعه تجربه کشورهای مذکور در مسیر توسعه، نقش غیرقابل انکار نخبگان اجتماعی حاکم مانند دنگ در چین، لی کوان یو در سنگاپور و مهاتیر محمد در مالزی و... را نشان میدهد؛ افرادی که توانستند با فهم و پذیرش اصول ثابت و جهانی توسعه و با برقراری ارتباطات گسترده بینالمللی این اصول را در کشور خود بهکار گیرند. در کشور ایران نیز توسعه، نیازمند حضور نخبگانی در حد و اندازه افرادی مانند لی کوانیو و مهاتیر محمد و...... است. حال این سؤال مطرح میشود که آیا نظام آموزش و پرورش ما میتواند بهطور نظاممند به پرورش نخبگانی در این سطح نائل شود. پاسخ به این سؤال به مدیران نظام آموزش و پرورش واگذار میشود که خود پاسخی منصفانه به آن بدهند. سؤال این است كه اساسا نخبگان در کشور ما کجاها هستند و چقدر منشأ اثرند. در ایران نوابغ هوشی و تحصیلی اصولا در مسیرهایی قرار میگیرند که از درآمد بالایی برخوردار باشند. جراح چشمی باشند با ثروت افسانهای یا متخصص قلبی باشند با دو میلیارد تومان کارانه سالانه. جامعه و خانواده نیز انتظاری غیر از این از آنان ندارند. در واقع نخبگان بهطور نا خودآگاه، تحت فشارها و نرمهای اجتماعی غلط سر از جاهایی در میآورند که استعداد ذاتی فرد در آن زمینه نیست. بهعنوان مثال فردی که میتوانست یک نخبه و نظریهپرداز علم حقوق، سیاست یا اقتصاد در حد و اندازه «لی کوان یو» شود حداکثر میشود یک جراح که آپاندیست عمل میکند، آمپیسیلین مینویسد و روزگار میگذراند. در حالی که اگر یک توازن معقول و منصفانه در درآمد مشاغل موجود باشد آنچه تعیینکننده مسیر تحصیل و زندگی خواهد بود استعداد فردی، علایق و تلاش نظاممند آنان در این مسیر است که بهطور طبیعی سرمایه انسانی گرانقدری را برای چرخه توسعه کشور فراهم کرد. در این رابطه تجربه کشورهایی مانند سوئد و ژاپن میتواند رویههای مناسبی را برای کاهش فاصلههای درآمدی در اختیار مدیران کشور قرار دهد. *دانشیار گروه پزشکی اجتماعی دانشگاه علوم پزشکی اردبیل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.