نسبت اسلام و سیاست
در نسبت بین سیاست و دین (و در اینجا مرادمان دین اسلام است) در ابتدا باید مفهوم سیاست را روشن کرد. دو معنی برای واژه سیاست از یکدیگر قابل تمییز است؛ یکی معنایی است که با ماکیاولی آغاز شده و سیاست را علم کسب و حفظ قدرت میداند اما سیاست تعریف عامتری هم دارد و آن گفتوگوی مردم در سپهر عمومی بر سر منافعشان و امور عمومی یا همان سیاستورزی است. در این معنا، رأیدادن، انتشار نشریات و تشکیل احزاب یا محافل و مجامع مدنی برای گفتوگو و تعامل توسط مردم سیاستورزی است. حالا باید پرسید اسلام به کدام یک از این دو معنی از سیاست نزدیکتر است؟ هدف اصلی اسلام مانند هر دین توحیدی دیگری، روشنگری، بالابردن سطح آگاهی جامعه و ترغیب مردم به تفکر آزاد، آشناکردن آنها با نظام ارزشهای اخلاقی انسانی-الهی در زندگی فردی و اجتماعی و عمل به آنهاست. بهاینترتیب هدف اسلام ارتقای سطح تفکر و اخلاق عمومی است و این هدف را از رهگذر تعامل و گفتوگو در عرصه عمومی آغاز میکند و تحقق این هدف را موکول به کسب قدرت سیاسی نمیکند. همه انبیا از میان مردم و جامعه گفتوگو و تعامل سازنده را آغاز کردند و بهنوعی سیاستورزی در عرصه عمومی را از طریق ترغیب مردم برای آشنایی با حقوق و مسئولیتهایشان به انجام رساندند. اگرچه در اسلام وجود حکومت ضروری است اما اسلام این حکومت را متعلق به مردم میداند یعنی میگوید این مردم هستند که اولا باید گفتوگو و شور کنند و میثاقهای اجتماعی که ضامن حقوق همگان و ضامن امنیت اجتماعی آنهاست را تأیید کنند، از میان خودشان افرادی را برگزینند و برای انجام تکالیفشان به آنها حق دهند و از آنها اطاعت کنند تا زمانی که آنها به میثاقهایشان پایبند هستند. آیههای «وامرهم شوری بینهم» و «یا ایهاالذین آمنوا اطیعواالله و اطیعواالرسول و اولیالامر منکم» به همین دو نکته اشاره دارد. اسلام در جامعهای متکثر متولد شد و در همان جامعه متکثر از نظر قومی، دینی و فرهنگی رشد و ادامه پیدا کرد. حکومت پیامبر(ص) در مدینه حکومتی یکدست نبود. پیامبر اسلام(ص) برای برقراری صلح و آشتی به مدینه هجرت کردند. مدینه در آن زمان از پیروان مذاهب مختلف تشکیل شده بود و الگویی که پیامبر اکرم(ص) برای رهبری این جامعه برگزیدند، الگویی مبتنیبر حفظ وحدت در عین تکثر بود. الگویی بر این اساس که اصول توحیدی مثل آزادی، برابری، دوستی و همکاری در میان همه مردم مشترک است و مردم در عین داشتن تفاوتهایشان باید به این میثاقها براساس حقوق و مسئولیتهای مشترک عمل کنند. به این معنی مردم در امور خصوصی آزاد بودند اما در اصول عمومی جامعه مسئولیتها و حقوق برابر داشتند. خداوند نیز در قرآن میفرمایند اگر میخواستیم میتوانستیم شما را امت واحد بیافرینیم اما آنچه بهعنوان موهبت به شما دادهایم چون آیین، علم، آگاهی و... منبع آزمایش هستند و باید تلاش کنید تا بهجای خصومت بر سر این موهبتها در خوبیها با هم مسابقه دهید. در سورههای هود و مائده این موضوع مورد اشاره قرار گرفته است. اسلام هرگز به یکدستی اصرار ندارد بلکه بر همکاری و اصول مشترک تأکید دارد یعنی هرکس میتواند به شریعت خودش عمل کند اما در اصولی مانند پرستیدن خداوند یکتا و شریک قرارندادن برای او و هیچ انسانی را ارباب خود قرارندادن، او با هم وحدت کنند. نسبت سیاست و اسلام را هم باید به همین شکل دید یعنی پایبندکردن جامعه به اصول اخلاقی از طریق آموزش و آگاهیدادن. این همان کاری است که هم انبیا انجام دادهاند و هم امامجعفر صادق(ع). پس از قیام ابومسلم خراسانی، جامعه بهخاطر حکمرانی خاندان غاصب اموی آماده قیام بود. در چنین زمانهای برخی نزد امام صادق(ع) رفتند و از او خواستند رهبری سیاسی را قبول کند. امام باوجود دارابودن رهبری فکری و دینی این پیشنهاد را قبول نکردند زیرا بهجای درگیری در کشمکشهای سیاسی ترجیح دادند به امر آگاهیدادن به جامعه مشغول شوند. درحالحاضر اما میبینیم فرقههای افراطی برای رسیدن به حکومت از هیچ خشونتی فروگذار نمیکنند. این فرقهها جامعه اسلامی را جامعهای میدانند که تنها احکام صوری و فقهی خودشان در آن اجرا شود اما ارزشهای بنیادی دینی مثل آزادی، برابری، صلح، مدارا و دوستی در تفکرشان جایی ندارد. اسلام هرگز به این فرقههای افراطی شباهتی ندارد. اسلام حکومت را ضروری میداند اما نه برای گسترش دین چون اسلام دین آگاهی است و از همین طریق هم گسترش مییابد. از نظر اسلام وظیفه حکومت هم اجرای احکام یک فرقه خاص نیست بلکه حفاظت از حقوق مشترک همه مردم است تا بتوانند در پناه امنیت، در خوبیها با هم مسابقه دهند. همانطور که اشاره شد، امامصادق(ع) نیز بهجای حکومتکردن، رهبر فکریبودن و سیاستورزی در عرصه عمومی را انتخاب کردند. درس دیگری که میتوان از امام صادق(ع) گرفت این است که امام برای پیشبرد آرمانهای دینی بین دو شیوه دست به انتخاب زدند؛ خشونتورزی و تعامل و همکاری در عرصه عمومی. میتوان آنچه را که فکر میکنیم برحق است از طریق خشونت اعمال کنیم یا میتوانیم آن را از طریق گفتوگو و تعامل در عرصه عمومی پیش ببریم. شیوه دوم انتخاب امامصادق(ع) بود. کلاسهای درس امام که در آنها افراد با گرایشهای فکری و دینی مختلف شرکت میجستند و بدون توهین و دشنام با هم به گفتوگوی منطقی میپرداختند نمونهای از این شیوه است زیرا از نظر امام(ع) در عرصه عمومی بهخاطر وجود تکثر باید مدارا کرد و هر شیوهای که منجر به طرد شود با شیوه امام(ع) متفاوت بود. درس دیگری که میتوان از امام صادق(ع) آموخت، پرهیز از فرقهگرایی است. برخورد امامصادق(ع) با ابوحنیفه با وجود تفاوتهای فکری بسیار، آموزنده است. درعینحال امامصادق(ع) با غلو و افراط در اعتقادات بهشدت مخالفت میکردند. امام چون شاگردان بسیاری داشتند و محبوب این شاگردان بودند، گاهی توسط برخی از این شاگردان مورد لطف افراطی قرار میگرفتند و بعضی از این شاگردان تمایل داشتند نوعی اولوهیت به امام(ع) بدهند که امام بهشدت با این کار مخالف بودند و با آن مبارزه میکردند. گاهی این افراطگرایی بهحدی میرسید که حتی اصل توحید را خدشهدار میکرد. متأسفانه باوجود مبارزههای بسیار امام این شیوه ادامه پیدا کرد و حتی امروز هم میتوان پیشبرد آرمانها را از طریق افراطیگری در اعتقادات و صفات نیکوی پیشوایان آن اعتقاد دید. با درسهایی که از امام صادق(ع) یادآور شدیم، حال میتوان این سؤال را پرسید که آیا میخواهیم در جامعهای یکدست، افراطیگری و فرقهگرایی را حکمفرما کنیم یا میخواهیم در جوامع متکثر زیست مؤمنانه داشته باشیم. اگر انتخاب ما دومین شیوه است باید برپایه حقوق و ارزشهای مشترک از مصالح و نیازمندیهای اساسی دفاع کنیم و امور مربوط به آیینها و مناسک را به جامعه مدنی، البته تا جایی که منجر به تعرض به دیگری نشود، واگذار کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.