خوانش شعری از گروس عبدالملکیان
پنهان را نمیشود پنهان کرد
پویا رفویی
«هر نتی که از عشق بگوید/زیباست/حالا/ سمفونی پنجم بتهوون باشد/یا زنگ تلفنی که در انتظار صدای توست». فارغ از اینکه این شعر مطبوع طبع مخاطبانش واقع شود، یا احتمالا به مذاق عدهای خوش نیاید، فارغ از آنکه جمعی آن را بهترین شعر شاعر بهشمار آورند و برخی دیگر آن را اثری ضعیف قلمداد کنند، فارغ از تنوع سلایق و معیارهای شعری، احتمالا فتح باب مناسبی برای ورود به بحث شعر-یا حداقل یکی از جلوههای شعر- در وضعیت فعلی ادبیات است. از ظاهر شعر پیداست که با اثری تغزلی سروکار داریم. کلمات «عشق» و «زیبا» در سطرهای اول و دوم شعر این دریافت را تقویت میکنند. منِ شعری ضمن مکالمه با «تو»ی سطر پایانی بر این نظر است که «صداهای سخن عشق»، اعم از اینکه سمفونی پنجم بتهوون مدنظر باشد یا صدای زنگ تلفن، جملگی از مصادیق زیبایی هستند. از «تو»ی سطر پایانی چنین بر میآید که شعر لحن خطابی دارد. در نظر «منِ شعری» -که لزوما ربط بیواسطهای با دیدگاهها و انگارههای شخص شاعر ندارد- نفس وجود «عشق» منشا حلول زیبایی است و از این بابت بین زیبایی موسیقی بتهوون و زنگ تلفن تفاوتی نیست. در شیوه «نقد نو» رسم بر این بود که منتقدان در بدو برخوردشان با شعر، بهسراغ تضادهای مندرج در آن میرفتند و بر اساس تضادی که مییافتند پایبست بحث خود را استوار میکردند. اگر این شیوه را مبنای خوانش شعر آقای عبدالملکیان قرار دهیم بهاحتمال زیاد مهمترین تضادی که جلبنظر میکند، تضاد بین «سمفونی پنجم بتهوون» و «زنگ تلفن» خواهد بود. بدیهی است که در این صورت به این نتیجه میرسیم که «منِ شعری» چنان مسحور و شیفته عشق است که در نظرش موسیقی بتهوون و زنگ تلفن هر دو زیبا هستند. اما پیش از این جمعبندی لازم است از قبل متقاعد شده باشیم که سمفونی پنجم بتهوون مثل اعلای نتهای عاشقانه است. ولی قبل از اینکه بهسراغ سمفونی بتهوون برویم، درباره تضاد شعر چند نکته دیگر را هم میتوان اضافه کرد. فاصله و جهش ادراکی بین موسیقی بتهوون و زنگ تلفن، شکاف بین ناآشنا و امر آشنا را هم برجسته میکند. بیتردید درک زیبایی موسیقی کلاسیک غرب از عهده همه فارسیزبانان بر نمیآید. به هر روی، حس زیبایی بتهوون بهمراتب دشوارتر از واکنش به صدای زنگ تلفن است. علاوه بر این، اصوات موسیقی بتهوون برخوردار از فرم هنری و حائز قراردادهای استتیکی است، حال آنکه زنگ تلفن کموبیش ماهیت کاربردی دارد. همین که تلفن زنگ بخورد میدانیم کسی پشت خط است. پس تا اینجا مسئله بر سر این است که تجربه عشق چنان «زیبایی» را از «هنر» دور نگاه میدارد که دیگر بین موسیقی و صدای زنگ تلفن هیچ فرقی نیست. دامنه این تضادها را میتوان وسعت داد. مثلا میشود این فرض را مطرح کرد که از منظر «منِ شعری» شدت هیجان عشق باعث شده تا بین خلاقیت و صناعت تفاوتی نباشد. «منِ شعری» در آغاز از «نتها»ی عاشقانه سخن به میان میآورد و به مخاطب چنین القا میکند که از موسیقی سررشته دارد. «زیبا» در سطر دوم به این تصور از سمفونی بتهوون قوام بخشیده است. که البته اینطور نیست. «من شعری» تظاهر میکند. نه از موسیقی سر در میآورد، و نه آنقدرها از زیبایی سررشته دارد. صدق سخنش در بیان شور و حرارت ناشی از حالات و عوالم عاشقانه به خودش و «تو»ی سطر آخر شعر مربوط است. ولی از طرز کلامش مشخص است که از استعداد نوشتن چند جمله سلیس به فارسی بیبهره است. از کجا که این شعر در پنج سطر تنظیم شده است تا به مخاطب القا کند که با بدیل کلامی سمفونی پنجم یا احتمالا موتیف آغازگر آن سروکار دارد. سمفونی پنجم بتهوون، موسیقی عاشقانهای نیست. «سمفونی 5 در دومینور، اپوس 67» را لودویگ بتهوون برای بیان عشق نساخته بود. مضمون اصلی این سمفونی بیان پیروزی و نجات یا رستگاری جمعی است. «من شعری» سمفونی پنجم را نشنیده است، والا میدانست که در سمفونی عاشقانه، آنهم در موومان سوم، از تم مارش استفاده نمیکنند. ولی چرا از بین این همه قطعات عاشقانه تاریخ موسیقی، «سمفونی پنجم»، مصداق «نت»هایی است که از عشق سخن میگوید؟ در پاسخ باید گفت که موتیف آغازین این سمفونی -با سه نت کوتاه و همسان و بهدنبالش گذار به نتی کشیده- در موسیقی پاپ وطنی و قبل از آن در موسیقی پاپ ایرانیان ساکن لسآنجلس به شکل پیشدرآمدی برای ترانههای پاپ بهکار رفته است. بنابراین «من شعری» کل سمفونی بتهوون را در موتیف آغازینش خلاصه میبیند که البته آن را هم به صورت پیشدرآمدهای موسیقی پاپ شنیده است. بتهوون خود موتیف چهارنتی آغاز این سمفونی را «سرنوشت بر در میکوبد» نامیده بود. اما از آنجا که آلگروی قوی موومان اول این سمفونی با فرم سونات بیان شده است، این موتیف جان میدهد برای موسیقی پاپ. این موتیف که به موتیف «پیروزی» نیز شهرت دارد، برای بسیاری از آهنگسازان تجاری و بیحوصله حکم نوشدارو را دارد. و اگر آهنگسازان پاپ با بتهوون این معامله را کردهاند، چرا شاعران از این قافله عقب نمانند. آیا این ادله کافی است تا ادعا کنیم که «من شعری»، شنونده هنرشناس سمفونی پنجم بتهوون نیست و همه ذوق استحسانیاش خلاصه در موتیف آغازگر این سمفونی است که آن را هم بنا به اظهارنظر خودش، ضمن موسیقی پاپ شنیده است؟ در سطر پنجم مصداق دیگری از نتهای عاشقانه بیان میشود: «زنگ تلفنی که در انتظار صدای توست». و مگر زنگ تلفن انتظار میکشد؟ اگر در مقام مخاطب غیرحرفهای و ناآشنا به تمهیدات و شگردهای شعر معاصر، درصدد حلاجی سطر آخر برآییم، چارهای نیست جز اینکه قدم به قدم جلو برویم. نخست آنکه «من شعری» بر این نظر است که هر نت عاشقانهای خواه سمفونی پنجم باشد، خواه زنگ تلفن، زیباست. بنابراین در سطر آخر، فعل «باشد» به قرینه لفظی حذف شده است: «نتی که از عشق سخن بگوید حتی اگر زنگ تلفنی باشد که در انتظار صدای توست، زیباست». در مرحله بعدی با معضل «زنگ تلفن» روبرو هستیم. معلوم نیست گوینده شعر از زنگ تلفن دچار احساس زیبایی است، یا اینکه برعکس، تو -یا همان معشوق شعر- از شنیدن صدای زنگ به وجد آمده است. اگر فرض دوم را قبول کنیم نتیجه این میشود که عاشق خیال میکند معشوقش از شنیدن صدای زنگ به احساس زیبایی دچار میشود. در این صورت، مابازای سمفونی بتهوون در نظر عاشق، چیزی است در مایه صدای زنگ برای معشوق. به بیان بهتر، تأثیری که سمفونی بتهوون بر «من شعری» دارد، حدودا معادل با تأثیر شنیدن صدای زنگ تلفن بر روان معشوق است. هر قدر صدای زنگ تلفن در نظر معشوق زیبا باشد، به همان اندازه هم سمفونی پنجم بتهوون در نظر «منِ شعری» زیباست. و پیشتر گفتیم که درک زیبایی اثر بتهوون برای «من شعری» از چه سنخ است. ولی شاید شاعر به جای «زنگ»، بوقِ تلفن مد نظرش بوده است. البته مخاطب حق ندارد برای سادهفهمکردن شعر کلمات شاعر را دستکاری کند. اگر «بوق» را به جای «زنگ» در شعر بنشانیم اندکی فهم ادراک شعر یا درک عمق احساسات «من شعری» آسانتر میشود. در این صورت، انتظار شنیدن صدای بوق تلفن برای کسی که در انتظار صداست معادل با زیبایی موسیقی بتهوون خواهد بود. اما اشکال کار اینجاست که همنشینی «بوق» و «سمفونی» شعر را به سمت طنز میبرد و گویای غلیان احساسات نیست. هر چه باشد «زنگ»، رمانس بیشتری نسبت به بوق دارد. احتمالا شیوه نقد نو برخلاف اسمش بیش از حد قدیمی شده است و برای خوانش آثار متأخرین وافی به مقصود نیست. در این سنخ، پیشفرض وجود هر «تضادی» منتفی است. اگر کسانی مثل رابرت پن وارن و کلیانت بروکس شعرها را برحسب تضادهایشان تحلیل و نقد میکردند و اگر زمانی پن وارن، شاگردانش را مجبور میکرد تا شعری از رابرت فراست را چهل بار روخوانی کنند، در تلقی تازهای که از شعر فارسی یا ایرانی شکل گرفته است، اساسا همه تضادها از بین میروند و همه چیز تخت شده و سربراه ختم به خیر میشود. شعر گروس عبدالملکیان نمونه خوبی برای تأمل در این تحول تازه شعری است. ولی هنوز برای جمعبندی زود است. یک کلمه در این شعر، مغفول مانده است: زیبا. در اینجا بحث بر سر تلقی «من شعری» از زیبایی نیست. بلکه زیبایی صرفا میانجی یا پل ارتباطی میان سمفونی و زنگ تلفن است. صریحترش آنکه زنگ تلفن همان کاری را میکند که سمفونی بتهوون. از بحث در مصداقهای زیبایی صرفنظر میکنیم. اما با تأمل در نقش ارتباطی زیبایی میان سلیقه نخبهگرایانه و سلیقه پاپ درمییابیم که بهرغم کوشش برای خلاصی از شر شعر مدرن، این شبح همچنان پرسه میزند و خیال را میآشوبد. از مالارمه نقل کردهاند که در گفتوگویی با دوستش، المیر بورژه، بحران شعر مدرن را چنین شرح میدهد: «شعر از زمان گناه ازلی هومر مسیر خطایی را پیموده است». در این مکالمه که مشروح آن را آنری دو رنیه بازگو کرده است، بورژه از مالارمه میپرسد: «و مگر قبل از هومر چه خبر بود؟» مالارمه میگوید: «اورفه». در ادامه مالارمه تفاوت هومر و اورفه را توضیح میدهد. اگر هومر شاعر اسطوره است، در مقابل اورفه اسطوره شاعر است و گناه ازلی هومر چیزی نیست به جز خودآگاهی از نوشتن. اورفه مظهر شعری است که بیواسطه و شوریدهوار شکل میگیرد. اورفه شاعر فقدانهاست. مهمتر از آنکه او به جهان مردگان سفر میکند و میکوشد تا با سرودههایش مرده را زنده کند، شور او برای فقدانی است که به تعبیر مالارمه سرریز کرده است. شعر اورفه، شوری است که از شکست ناگزیر در عودت حضور گمشده نشات میگیرد. اورفه در این شعر چنان مستحیل میشود که در نهایت سرودن آن به بهای تکهتکهشدنش تمام میشود. اگر مسئله اورفه مواجهه با سرریز فقدانهاست، مسئله هومر مواجهه با فقدان سرریزهاست. هومر بهسادگی فاصلهاش با «ارباب انواع المپ» را میپذیرد. قهرمانهای او آواره و بیخانماناند. مالارمه در پایان به این نتیجه میرسد که شعر هومر پذیرش این باور است که تاریخ به زبان انسان میگوید. اورفه از زبان تاریخ میسراید، حال آنکه هومر تاریخ زبان را نقل میکند. قهرمان هومر درست برخلاف اورفه، فقدان و سرگشتگی را تاب میآورد و بازمیگردد. بهزعم مالارمه، بحران مدرنشدن، نه در رهبری نقد ادبی یا تنظیم دستورالعملی تازه برای شعر سرودن، که همنشینی و همزمانی اورفه و هومر است. این بحران در شعر معاصر ایران با «افسانه» نیما معنی پیدا کرد. نیما بیش از آنکه منظومهای تغزلی بسراید، ناتوانیاش در شکل تاریخمند بیان اشعار غنایی و لیریک را اعلام کرد. از یک طرف با عاشق سروکار داریم و در طرف دیگر برای نخستین بار سخنان افسانه به گوش میرسد. معشوقهای آشنای ادبیات فارسی-لیلی، شیرین و...- مثل اوریدیس اورفه ناپدید شدهاند. فقدان سرریز کرده است و عاشق نمیداند که با روندگان چه کند. به همین قیاس، عاشق هم مثل اورفه «بر آن عاشق است که رونده است». در نتیجه سرود، فرم سخن پارهپاره میشود. منظور این نیست که نیما جزء به جزء تجربه مالارمه را تکرار کرد. بحث بر سر تأثیرپذیرفتن نیما از مالارمه هم نیست. کانون اصلی این بحث، بحران مدرنها و تجربه فقدان است. نیما دریافت که منظومه عاشقانه فارسی، دیالوگی یکنفره است، چندان که شاملو بعدتر آن را به شکل مونولوگی دونفره تداوم بخشید. از منظری تئوریک، خیال جهانشمول و انتزاعی ماقبل مدرن، جای خود را به تخیلی فردی و خاص داد. در این تخیل، سرریز فقدانها مکالمه عاشقانه را منتفی میکند. اما این بدان معنی نیست که سرودن شعر عاشقانه ناممکن میشود. بازهم با تأسی از بحث مالارمه میتوان گفت که شعر عاشقانه از زبان تاریخی دور شد و به تاریخ زبان گرایش پیدا کرد. در شعر شاملو، خیال و تخیل توامان کنار میرود و جای آن را تجربه زیسته پر میکند. شاملو به فهرست لیلیها و شیرینهای ادبیات فارسی نام دیگری را میافزاید. اما پیشاپیش قبول میکند که سرریز فقدانها امکان هر مکالمهای را از بین برده است. در زبان لیریک شاملو، توصیف تجربی راه را بر دیالوگ خیالی شعرای کلاسیک یا مونولوگ تخیلی نیما سد میکند. در «نت»های عاشقانه گروس عبدالملکیان این بحران تا حد ممکن کنار گذاشته میشود. تجربه اثر بتهوون همارز با انتظار برای زنگ تلفن است. صدای شعر، درست برخلاف نتی که از عشق سخن میگوید، انتظار یا توقعی «زیسته» را با شنیدن هنر یکسان تلقی میکند. واقعیت آن است که شنیدن سمفونی پنجم بتهوون بهمعنای دقیق کلمه تجربه نیست. باید پرسید نت عاشقانه برای چه کسی زیباست؟ مالارمه اگر باشد میپرسد: «برای اورفه زیباست؟ یا برای هومر؟» نیما اگر باشد میپرسد: «برای عاشق یا افسانه؟» این دو میدانند که بتهوون از زبان تاریخ، موتیف «پیروزی» را ساخته است، و زنگ تلفن در بهترین حالت، تاریخ زبان را تداوم میبخشد. گسست بین تجربه و خیال، بحرانی است که میتوان نادیدهاش گرفت، اما نمیتوان از آن فراتر رفت. با مونتاژ بتهوون و زنگ تلفن، به عبارتی با حاصل جمع تخیل و تجربه جای تجربه خیال (اورفه) و خیال تجربه (هومر) پر نمیشود. با این همه شعر چه ساده باشد چه پیچیده از این بحران بری نیست. به نظر میرسد سادهترین راه جایگزینی شی با دیگری است. تلفنی که خود به خود زنگ یا بوق میزند، زیباست. مسئله موسیقی بتهوون را هم ندارد. هر کسی میتواند از عهدهاش برآید. کار سختی نیست. حلول زیبایی توامان در سمفونی بتهوون و زنگ تلفن، دوپارگی خیال و تجربه را نیز نمایندگی میکند. موسیقی را نمیتوان مثل برداشتن گوشی تلفن تجربه کرد و به همین قیاس، برداشتن گوشی تلفن را نیز نمیتوان مثل موسیقی تخیل کرد. یکی تجربهای است بدون خیال و دیگری خیالی است بدون تجربه که هر دو ذیل ایده زیبایی جمع آمدهاند. این رویداد یادآور تحلیلی است که جورجو آگامبن از مراوده دن کیشوت و سانچو پانزا به دست میدهد. دن کیشوت فقط تجربه میکند، اما از تجربیات چیزی به دست نمیآورد. اما در طرف دیگر معادله، سانچو عملا تجربه کسب میکند هر چند که در تجربیات حاصله نقش چندانی ندارد. شاید به همین دلیل است که اشیا با تنها جا عوض میکنند. مخاطب چه حین شنیدن موسیقی بتهوون و چه موقع برقراری ارتباط تلفنی، به حس فاصله دچار است. هرچند فاصلهای سنجشناپذیر است و دومی فاصلهای قابل اندازهگیری. این همان مقولهای است که بخش اعظم کوششهای شاعران معاصر ما را در بر میگیرد. کوشش برای انطباق دو تجربه از دو سنخ متفاوت. در اثر همین کوشش است که شعر فارسی تجربه سومی را از سر میگذراند. تجربهای مثل سه نت کوتاه. سه نت یکدست. بعد وقفهای توام با فرورفتن. فرورفتنی که انگار تا ابد کش پیدا میکند. اما بلافاصله نتی کشیده و بعد هیبت سازهای زهی. این موتیف را دو بار مینوازند و بار دوم، با صدایی بمتر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.