|

نگاهی به سرشت دانشگاه و نقش دخالت‌های بیرونی

نهادی که از خاستگاه‌ خود دور شده است

فیروز آرش. عضو هیات‌علمی گروه فیزیک دانشگاه تفرش

به باور من آموزش «اندیشیدن خردورزانه» مهم‌ترین کار و دستاورد دانشگاه است. نوشته‌ پیش‌رو پیشگفتاری بر نوشته‌ بلندی است که به آموزش «اندیشیدن خردورزانه» و ساختار نظری دانشگاه می‌پردازد. اینک بادهایی می‌وزند که نشان می‌دهند سیاست‌گذاران علمی کشور به نهاد دانشگاه مانند موتور دستیابی به دستاوردهای گذرای اقتصادی می‌نگرند. این نگاه، به گمان من، ویران‌کننده است؛ ازاین‌رو، بر آن شدم تا با اندک تغییری، آن پیشگفتار را در پیشگاه خردورزان جامعه‌ دانشگاهی به داوری بگذارم. پیشگفتار زمزمه‌های نگران‌کننده در راه‌اند. سخن از دگرگونی ساختار دانشگاه‌هاست. چون دولت بخش بزرگی از هزینه‌های دانشگاه‌ها را فراهم می‌کند، خودش را در جایگاهی می‌بیند که می‌تواند برای هموارکردن راه رسیدن به هدف‌های برنامه‌ خود، با دانشگاه مانند ابزار رفتار کند. خاستگاه دولت، در بهترین حالت، شکوفایی اقتصادی، افزودن بر دارایی عمومی و ملی و دستیابی به خواست‌های سیاسی خود است. هنگامی که سخن از دگرگونی ساختار دانشگاه‌ها می‌شود، به این معنی است که دستگاه دولت به این نتیجه رسیده است که ساختار کنونی دانشگاه‌ها پاسخ‌گوی نیازهای برنامه‌ای نیست. ساختاری است که از گذشته به‌ جای مانده است و زمان آن رسیده است که با چیز دیگری جایگزین شود. تا جایی‌ که به کارکرد و دستاوردهای دانشگاه‌های ایران مربوط می‌شود، بسیاری از اندیشمندان، دانشگاهیان، کارآفرین‌ها و صنعتگران و سرمایه‌گذارها هم بر این باورند که برون‌داد دانشگاه‌های ما چنگی به دل نمی‌زند. من می‌خواهم یک گام فراتر بروم و بگویم ما در ایران «دانشگاه» نداریم. آنچه ما به نام دانشگاه داریم، مؤسسه‌هایی هستند که اگرچه با آرزوی دانشگاه‌بودن پایه‌گذاری شدند، اما از ریشه و خاستگاه خود دور افتاده‌اند. این ادعای درشتی است و برای بسیاری ناخوشایند. عمر دانشگاه در ایران 80 سال است. اما نهاد دانشگاه عمر دراز 900ساله دارد و در آینده هم دوام خواهد آورد. دانشگاه‌ها پادشاه‌ها را دیده‌اند، دولت‌ها آمده‌اند و رفته‌اند، نظام‌های اجتماعی تغییر کرده‌اند، اما هیچ‌کدام از این عامل‌های بیرونی نتوانسته‌اند در سرشت این نهاد تغییر بنیادی به وجود آورند. دانشگاه‌ها بر استقلال خود، آزادی خود و بر نقشی که در جامعه داشته‌اند، می‌بالند. اینها از ارزش‌های کلیدی دانشگاه‌اند. با هر تغییری که به این ارزش‌ها آسیب برساند، باید از درون دانشگاه مقابله کرد. واقعیت این است که در ایران نهاد دانشگاه هیچ‌گاه به معنی خاص واژه پا نگرفت. یکی از علت‌های این نافرجامی، نادیده‌گرفتن ارزش‌هایی بود که نام بردم: نادیده‌گرفتن استقلال دانشگاه و تعیین تکلیف از بالا و بیرون از دانشگاه. دانشگاه یک ساختار نظری دارد. اخلاق دانشگاهی، منش، کارکرد، پیوستگی پویای بخش‌های آن در این ساختار تعریف شده‌اند. آفرینش اندیشه نو، پژوهش، آموزشِ درستکاری و دلیری، خردورزی، بزرگ‌منشی و همگانی‌دانستن دانشِ به‌‌دست‌آمده و شریک‌شدن آن با دیگران و بسیاری چیزهای دیگر، برآمده از این ساختار نظری‌اند. کلاس درس، آزمایشگاه، ساختمان، کتابخانه و... تزیین‌ها و نمودهای ظاهری این ساختارند. تا زمانی که این ساختار نظری را نشناسیم و ارتباط عناصر آن را نفهمیم، هرگونه دست‌کاری در آن به ویرانی خواهد انجامید. یک نمونه پیش چشم، آسیبی است که بدون آگاهی از این ساختار نظری، در اثر دست‌کاری و دخالت‌های بیرونی در همین دهه گذشته به بار آمده است. کار اصلی دانشگاه آفرینش، پالایش و گستراندن دانش است. این نقش دانشگاه، آن‌گونه که توضیح خواهم داد، امروز برای جامعه حتی مهم‌تر از گذشته است. برای اینکه دانشگاه بتواند این نقش را پیروزمندانه بازی کند، پیش‌شرط‌هایی لازم است. پیش از همه، دانشگاه خودمختاری می‌خواهد؛ زیرا پیش‌بینی ارزش بالقوه‌ دانش نو دشوار است. جامعه با تشویق دانشگاه‌ها در انجام پژوهش‌های نو که شاید سود مادی آنی هم نداشته باشند، یا به نتیجه‌ سودمندی نینجامند، در بستر مطمئن‌تری با آینده‌ خود قمار می‌کند. استقلال دانشگاه از نظر دیگری هم برای جامعه مهم است. وقتی که گواه‌های متناقض در میان است یا اصول اخلاقی و دیگر بنیادهای سلامت جامعه نادیده گرفته می‌شوند، دانشگاه باید بتواند پیش‌فرض‌ها و کنش‌های نهادهای پرقدرت بیرون از دانشگاه، مانند دولت یا صنعت را به چالش بکشد. شاید مهم‌تر از اینها، دانستن این نکته است که اصول معینی «دانش» دانشگاهی را از دانش‌های دیگر، به‌ویژه از دانش یا باورهای برآمده از تجربه و باورهای شخصی متمایز می‌کند.واژه‌ «دانش» در این گفتار تکرار شده است، بنابراین، بجاست که معنی آن را تا جایی‌که به این نوشته مربوط است اندکی روشن کنم. در نگاه عمومی «دانش» مجموعه‌ای از آموخته‌ها، برداشت‌ها و یافته‌هاست. این معنی از «دانش» جایگاهی در دانشگاه ندارد. دانشِ دانشگاهی از قاعده‌های منطق و استدلال پیروی می‌کند، توانایی این را دارد که از انتزاع به ایده‌هایی گذار کند که با گواه‌های تجربی یا متغیرهای بیرونی پشتیبانی می‌شوند. به بیان دیگر، دانش دانشگاهی به دنبال یافتن قانون‌های انتزاعی‌تر و تعمیم‌یافته‌تری است که بر استدلال و گواه استوارند. ازاین‌رو، انتظار داریم دانشگاه‌ها سطح بالاتری از اندیشیدن را تجربه کنند و به کار ببرند که تک‌تک ما نمی‌توانیم در زندگی روزانه آن‌گونه بیندیشیم. مؤلفه‌های بنیادی دانشِ دانشگاهی شفاف‌بودن، نگارش‌پذیری (به صورت نوشته یا هر نوع ثبت دیگر)، بازتولیدپذیری و انتقال‌پذیری‌اند. شفاف‌بودن به این معنی است که منشأ دانش را می‌توان ردگیری و تأیید کرد. نگارش‌پذیری به این معنی است که دانش را می‌توان همواره در شکلی سازگار (با واژه، نماد، فیلم و...) نمایش داد. ویژگی بازتولیدپذیری یعنی اینکه می‌توان آن را بازآفرینی کرد یا برای انتقال آن نسخه‌های تکراری ساخت. سرانجام اینکه دانشِ دانشگاهی باید به‌گونه‌ای باشد که بتوان آن را برای چالش و نقد با بقیه در میان گذاشت. این ویژگی ابطال‌پذیری است. یکی از ارزش‌های مرکزی که به دوام دانشگاه یاری کرده است، آزادی دانشگاهی است. «آزادی دانشگاهی» ابعاد گوناگون دارد. دانشگاهیانی که پرسش‌های نابهنجار می‌پرسند، آنهایی که شرایط موجود را به پرسش می‌کشند و گواه‌هایی را برمی‌شمارند که با گزاره‌های دولتی و شرکت‌های پرقدرت در تناقض‌اند، در سایه «آزادی دانشگاهی» از اخراج و تنبیه‌شدن در امان می‌مانند. آزادی دانشگاهی شرط بنیادی در یک جامعه‌ مردم‌سالار است. «آزادی دانشگاهی» همچنین به این معنی است که، فرد دانشگاهی در گزینش مسئله‌ مورد علاقه‌اش برای بررسی، و روش انتقال دانش و یافته‌هایش آزاد است. بنابراین، آموزش دانشگاهی با این برداشت از «آزادی دانشگاهی» درهم تنیده و با آن فراروییده است. لازم می‌دانم بر یک نکته پافشاری کنم: اگر لازم است ساختار و کارکرد دانشگاه‌ها تغییر کند تا خواست فشارهای متغیر بیرونی برآورده شود، این تغییر باید از درون سازمان دانشگاه‌ها، به‌ویژه به خواست استادها و پژوهشگرهای آن صورت گیرد. هیأت علمی دانشگاه‌ها باید نیاز به تغییر را ببینند و بپذیرند تا خودشان این تغییرها را به وجود آورند. اگر دولت یا جامعه بخواهد از بیرون تغییرهای دلخواهش را به دانشگاه تحمیل کند، به‌ویژه این تحمیل به‌گونه‌ای باشد که ارزش‌های محوری دانشگاه، مانند «آزادی دانشگاهی» را نادیده بگیرد، همان چیزی که به دانشگاه‌ها هویت یگانه‌ای می‌بخشد و آنها را بخش پرارزش جامعه می‌کند، از هم خواهد پاشید و در نتیجه، به‌جای اینکه دانشگاه‌ها را سودمندتر کند، از سودمندی آنها خواهد کاست. هنگامی تغییر بنیادی، ژرف و هموار می‌شود که آنهایی که باید در فرایند تغییر قرار بگیرند، نیاز به دگرگونی را بفهمند و آماده‌ تغییر باشند. اینک که اراده‌ بیرونی برای تغییر ساختار دانشگاه‌هاست، پرسش این است که تغییر چگونه باید باشد تا سرشت و خاستگاه این نهاد مهم اجتماعی آسیب نبیند. از گفته‌های وزیر علوم، معاون پژوهشی و مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی امور فناوری وزارت علوم در روز تجلیل از پژوهشگران برتر سال 1393 چنین برمی‌آید که می‌خواهند دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های هر استان را در یک دانشگاه ادغام کنند و رشته‌های مازاد را ببندند. تعریفی که از «رشته‌ مازاد» ارائه می‌دهند آنهایی هستند که در امور صنعتی و کارآفرینی نیازی را برآورده نمی‌کنند. آنان از واژه‌ «نسل سوم» دانشگاه، از دانشگاه «مهارت‌گرا»، نام می‌برند.1 پیام این گفته روشن است: دانشگاه در خدمت صنعت. دانشگاه برای حل مشکل بی‌کاری، به‌بارنشستن برنامه‌ دولت به هر قیمتی. این یعنی گذاشتن وظیفه بر دوش نهادی که اصلا این‌کاره نیست. مانند آن است که کار آهنگر را به نانوا بسپاریم. سخن بر سر این نیست که کارکرد دانشگاه‌ها نباید ارزیابی شود و اگر لازم است در آن تغییراتی داده نشود. حرف این است که دست‌کاری در ساختار دانشگاه نیازمند یک روند دموکراتیک (نه به مفهوم سیاسی، بلکه به مفهوم گسترده‌ آن) است. در این روند، هدف‌های مشترک تعیین و به‌روشنی بیان می‌شوند، کارکردها اندازه‌گیری و سنجیده می‌شوند. تلاش می‌شود با ایجاد انگیزه و راهنمایی بازدهی‌ها را بالا ببرند. سامانه‌ داده‌ها باید وجود داشته باشد تا بر اساس آن تصمیم‌گیری شود. باید بدانیم که چه چیزی را اندازه بگیریم. تصمیم‌هایی که بدون تکیه بر داده‌های واقعی گرفته می‌شوند، بسیار زیان‌بارند. آنچه امروز ناکارآمدی دانشگاه می‌نامیم، برآمده از این‌گونه کنش‌هاست. نمونه‌ها فراوان‌اند: زمانی نه‌چندان دور، اوایل سال‌های 1380 رئیس‌های دانشگاه‌هایی که به دنبال نامشان واژه «صنعتی» داشتند، برهم آمدند و تصمیم گرفتند دانشکده‌ها و گروه‌های علوم پایه را در دانشگاه‌های صنعتی برچینند. این کار نخست در دانشگاه علم و صنعت عملی شد و در رشته‌های ریاضی و فیزیک دانشجو نپذیرفتند. با آشکارشدن این سیاست ناپسند، مقاومت‌ها شکل گرفت و برنامه ناکام ماند. پس از گذشت بیش از 10 سال هنوز هم من از فهم آن ناتوانم که با چه شعوری چنین کاری شدنی است. هیچ مهندسی بنیادهای دانش مهندسی خود را پایه نگذاشته است و همگی بر قانون‌هایی استوارند که از علوم پایه برآمده‌اند. اما همین رئیس‌های دانشگاه‌های فناوری می‌خواستند ریشه‌هایی را بخشکانند که خود بر آنها استوارند! دانشگاهیان آنان را برنگزیده بودند، آنها گماردگان از بالا بودند. نمونه‌ دیگر، و در سطحی بسیار گسترده‌تر، دگرگونی در توزیع جمعیتی دانشجوها و به همراه آن تغییرهای وحشتناک در ترکیب هیأت علمی دانشگاه‌هاست که در نیمه‌ دوم دهه‌ هشتاد آغاز شد و هنوز هم ادامه دارد. پیامد این رفتار با دانشگاه‌ها چیزی است که امروز پیش‌روست. افرادی را که شایستگی نداشتند به دانشگاه‌ها فرستادند و به آنها نام «استاد» دادند. این افراد برای پوشاندن ناشایستی خود دست به کارهایی زدند که با سرشت دانشگاه بیگانه بود: دستبرد به کار دیگران، دزدی و خرید و فروش مقاله، تولیدهای بی‌اهمیت، پروراندن دانشجویانی که از دانشگاه تنها «مدرکش» را می‌خواهند و با «اندیشیدن خردورزانه» بیگانه‌اند. سخن مدیران وزارت علوم «مهارت‌گرا»یی است. اما مدیران وزارت علوم توضیح نمی‌دهند که «مهارت‌گرایی» چیست و چه تعریفی را از آن در نظر دارند. آنچه من از این واژه‌ «مهارت» می‌فهمم چیرگی در پیشه‌ معینی است. آهنگر در کار با فلز و ساختن ابزارهای فلزی مهارت دارد. تعمیرکار تلویزیون در پیشه‌ خود توانا و در نتیجه «ماهر» است. پزشک جراح در به‌کاربردن روش‌ها و فرایندهای معینی چیره‌دست است. اما هیچ‌یک از اینها دانشِ دانشگاهی نیست. فراتر از این، مگر مهندسی چیزی به جز داشتن مهارت در رشته‌ خاصی است؟ دانشگاه‌ها در این 10، 12سال مهندس‌های زیادی فارغ‌التحصیل کرده‌اند؛ بیش از آنچه جامعه‌ ما نیاز دارد. اما هنوز فناوری را از بیرون مرزهای کشور وارد می‌کنیم. شمار پزشک‌هایی که تربیت شده‌اند فراوان است، اما کاهشی در شمار بیمارها و بیماری‌ها پدید نیامده است. چیزی را که دانشگاه‌ها تولید نکردند اندیشه‌ورزی است؛ زیرا دانشگاه‌های ما دیگر توان پروراندن اندیشه‌ورز را ندارند. دانشجوی مهندسی یا فیزیک اگر آموزش اندیشه‌ورزی دیده بود، نه‌تنها نیازی به جست‌وجوی کار نمی‌داشت و خود یک کارآفرین می‌شد، بلکه در فرارویش فناوری هم می‌توانست سهم داشته باشد، پزشک اگر اندیشه‌ورزی می‌آموخت، به‌جای درمان بیمار، بر یافتن راه‌های ریشه‌کنی بیماری کمر می‌بست. دگرگونی جدی در دانشگاه‌ها باید در بنیادهایی باشد که ارزش فراموش‌شده را به آنها بازگرداند. دانشگاه مکانی برای «اندیشیدن» است؛ نمی‌توان آن را با آزمون و خطا و به‌دور از پایش داده‌های واقعی سامان داد. بیایید از عملکرد گذشته بیاموزیم. ارزش‌های بنیادی دانشگاه را ارج بگذاریم و راه تولید اندیشه و آموزش «اندیشیدن خردورزانه» را ناهموارتر از آنچه هست نکنیم. اندیشیدن یک فرایند ذهنی است که با آن تصمیم می‌گیریم چه بکنیم، به چه چیزی باور داشته باشیم و چه چیزی را بخواهیم یا به جست‌وجویش برآییم. اندیشیدن به اینکه چه کنیم به تصمیم‌گیری می‌انجامد. به چه چیزی باور کنیم بخشی از فرایند یادگیری است (بخشی از یادگیری، کاری به اندیشیدن ندارد، بلکه حاصل برخی آزمون‌ها و تجربه‌هاست). بخش دیگرش اندیشیدن علمی است: الگو و نظریه‌سازی، آزمودن فرض‌ها، نتیجه‌گیری درباره‌ پیامده‌های نظریه‌ها، هم‌بستگی آنها با گواه‌ها... این‌ها مؤلفه‌های اندیشیدن علمی‌اند. مجموعه این‌ها «اندیشیدن خردورزانه» را می‌سازند، آموزش این فرایند و نهادینه‌کردن آن در ذهن دانشجو مهم‌ترین نقشی است که دانشگاه در پروراندن جامعه‌ سالم دارد. تواناشدن دانشجو به «اندیشیدن خردورزانه» به او مجال می‌دهد تا مستقل بیندیشد، آموخته‌هایش را در شرایط متفاوت بسنجد و راه درست را برگزیند. از آموخته‌های تخصصی خود بهره بگیرد و در تولید اندیشه‌ نو و دستاوردهای تازه استفاده کند. وزیر علوم می‌گوید رشته‌هایی که در امور صنعتی و کارآفرینی نیازی را برآورده نمی‌کنند، «رشته‌های زاید»اند. این دیدگاه، به ادبیات، هنر، جامعه‌شناسی، انسان‌شناسی، موسیقی، دین‌شناسی و حتی ریاضی و فیزیک ارزش نمی‌گذارد. به‌آسانی می‌توان آنها را در گستره‌ «رشته‌های زاید» گنجاند. این نگاه به دانشگاه، آن را به سطحی فرو می‌کاهد که زمانی «هنرستان» و «انستیتوهای تکنولوژی» می‌نامیدیم که اینک برچیده شده‌اند. تصمیم بر راه‌اندازی «دانشگاه علمی- کاربردی» با همین برداشت همراه بود و هدفش کارآفرینی و مهارت‌آموزی بود، اما کارساز نشد، نه از حجم بی‌کاری کاست و نه به فناوری یاری کرد. انبوه گرفتاری‌های دولت فهمیدنی است. اما شیوه‌های پیشنهادی برای برون‌رفت از دشواری‌ها قابل فهم نیست. کارگزاران بلندپایه‌ دولت بر این باورند که وظیفه‌ دانشگاه یافتن راه حل برای دشواری‌های آنهاست. از این هم فراتر می‌روند و از دانشگاه می‌خواهند که این دشواری‌ها را در عمل برطرف کنند. آنها می‌پندارند که دانشگاه بازوی اجرائی است و با بخشنامه می‌توان دستور کار دانشگاه را تغییر داد و به نتیجه‌ دلخواه دولت‌مردان و دولت‌زنان رسید. سیاست‌گذارها شاید نمی‌دانند که دانشگاه کارخانه تولیدی نیست تا خط تولید آن را بتوان برحسب نیازهای گذرای جامعه تغییر داد. زمانی برای جلوگیری از هجوم جوان‌ها به بازار کار، مؤسسه‌هایی را به‌نام «دانشگاه» گشودند و نیروی آماده کار را به این مؤسسه‌ها راندند. با این کار چهار یا پنج سال بحران بی‌کاری را به عقب انداختند. دشواری لحظه‌ای را حل کردند، اما دشواری و بحران بزرگ‌تری آفریدند. پرسش این است که آیا آموزش دانشگاهی باید در ارتباط مستقیم با بازار کار باشد؟ پاسخ من به این پرسش منفی است و برای آن دلیل‌های زیادی دارم. در اینجا می‌کوشم فقط به دوتایش بپردازم. پیش از آن بجاست که یک نکته را یادآوری کنم: کارفرماها، پدرها و مادرها از دانشگاه می‌خواهند دانشجویانی را تربیت کند که در جامعه‌ رقابتی قابل استخدام باشند. این خواست، البته همیشه، از آغاز شکل‌گیری نهاد دانشگاه، بخشی از تلاش آن بوده است (دانشگاه‌ها هیچ‌گاه بر نیازهای بستری که در آن به زندگی‌شان ادامه داده‌اند، چشم نبسته‌اند) اما این به معنی تربیت نیروی کار برای کارخانه نیست. دانشگاه اگر درست کار کند و بر اصول و ارزش‌های ساختاری خود پایبند باشد، دانش‌آموخته‌های آن همواره نیروی استخدام‌شونده خواهند بود. هنگامی از عهده انجام آن برنمی‌آید که فشارها و دستورهای بیرونی، دانشگاه را فلج می‌کند. اما چرا نباید دانشگاه بر مدار صنعت و صنعتگران بچرخد و «مهارت‌گرا» باشد؟ نخست اینکه هم‌سوکردن بیش از اندازه‌ برنامه‌های دانشگاه با نیازهای بازار کار خطر جدی در پی دارد. نیازهای بازار کار می‌تواند به‌سرعت تغییر کند. به‌ویژه، در یک جامعه‌ دانش‌بنیان، پیش‌بینی اینکه چه نوع کار، پیشه و تجارتی در آینده لازم خواهد بود، نشدنی است. 20 سال پیش چه کسی می‌توانست پیش‌بینی کند که یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های جهان، از نظر مالی، از خوابگاه چند دانشجوی جوان که در پی جلب توجه دخترهای پرشور بودند، سر برآورد؟ شرکت فیس‌بوک اینگونه زاییده شد و به‌دنبال آن فناوری و تجارت بزرگی با نام پایگاه‌های اجتماعی شکل گرفت. در لحظه‌ نگارش این نوشته، فقط ارزش سهام فیس‌بوک 210 میلیارد دلار است. افزون بر این، پافشاری در آموزش مهارت‌های لازم برای جامعه‌ دانش‌بنیان، همیشه بخشی از آموزش دانشگاهی بوده است، به‌ویژه آموزش اندیشیدن خردورزانه که همواره دانشگاه به انجامش بالیده است. درواقع، در این نوع بازار کار، آنچه که برجسته می‌شود، پرداختن به نیازهای آموزشی دانشجو است و نه برآورده‌کردن نیازهای شاخه‌ خاصی از صنعت یا بازار کار. برای دوام‌آوردن در بازار کار امروز، آنچه که دانشجو لازم دارد، انعطاف‌پذیری و توان به‌کارگیری آموخته‌های خود در شرایط عمومی‌تر است. امروز درس‌خوانده‌ دانشگاهی باید بتواند به همان اندازه برای خودش کار کند تا برای شرکتی که عمر کارکردش به طور روزافزون کوتاه می‌شود. درواقع، دانشجویی که برای نمونه، با درجه‌ لیسانس فیزیک فارغ‌التحصیل می‌شود، اگر خوب آموزش دیده باشد، نیازی به دنبال‌کارگشتن ندارد. او خود می‌تواند یک کارآفرین موفق باشد. شاید بد نباشد که من یک پیش‌بینی برای آینده‌ نزدیک بکنم. دنیای فناوری اطلاعات به‌سوی بی‌سیم‌شدن می‌رود. به‌زودی تراشه‌های نسل پنجم به بازار خواهند آمد. کامپیوترها دیگر به سیم نیاز نخواهند داشت تا به‌هم وصل شوند و با یکدیگر صحبت کنند، باتری‌هایشان را پر کنند یا به تلویزیون، چاپگر و پروژکتور وصل شوند. حتی به هم نیازی نخواهد بود. این یعنی محل کار و ارتباط آدم‌ها کاملا دگرگون خواهد شد. ابزارهای الکترونیکی دیگر هم از این نوآوری پیروی خواهند کرد. می‌توان درباره‌ پیامدهای جامعه‌شناختی آن گمان‌های زیادی زد و پیش‌بینی‌های جامعه‌شناختی و رفتاری کرد. سخن من بر سر آن نیست. این دگرگونی نوع تازه‌ای از شرکت‌ها را به‌همراه خواهد آورد که امروز وجود ندارند. آنها برای پشتیبانی از این دگرگونی و روند تازه به وجود خواهند آمد. خیلی دشوار نیست که به‌یقین بگوییم کارکرد این روند تازه برپایه‌ انتشار و کنترل امواج الکترومغناطیسی استوار خواهد بود. اگر دانش و آموخته‌های دانشجوی فیزیک، یا مهندسی الکترونیک از امواج الکترومغناطیسی بی‌اندرونه و سطحی باشد، روشن است که از این بازار جدید رانده خواهد شد. اما اگر آموزش دانشگاهی برپایه‌ آموزش «اندیشیدن خردورزانه» می‌بود، می‌توانستیم بگوییم که ما پذیرای روندی نو خواهیم بود و در آن سهم خواهیم داشت. پس، راهکار، تغییر ساختار دانشگاه نیست تا هدفی برآورده شود، بلکه چالش این است که بکوشیم و اطمینان یابیم که برنامه‌های دانشگاهی با بازدهی بیشتر و روش‌های آموزشی بهتر، هدف‌های ساختاری خود را دنبال کند. دیدگاهی که مدیران وزارت علوم از ساختار دانشگاه، نسل سوم دانشگاه‌ها، ترسیم می‌کنند، دانشگاه‌دیده‌ها را تنها با سهمی که آنان می‌توانند در اقتصاد داشته باشند، ارزش‌گذاری می‌کند، مسئولیت‌های انسانی آنان را در برابر جامعه نادیده می‌گیرد، از فرارویش فردی به آنچه که بالقوه می‌تواند باشد، بازمی‌دارد و گزینه‌های دانشجو را به خواست‌های خود و بازار کار محدود می‌کند. مفهوم‌های برابری، آزادی، آزاداندیشی و خودشناسی را با بازدهی، سوددهی و واژه‌های دیگر اقتصادی جایگزین می‌کند. در فرهنگ ایرانی ما گفته کوتاهی است که پدران و مادران نسل من و پیش از من بارها گفته‌اند: «درس بخوان تا آدم شوی». اندرونه‌ این گزاره کوتاه مفهوم انسانی‌تری از آموزش را به‌همراه دارد. آنان نمی‌گفتند که درس بخوان تا دکتر یا مهندس شوی، تأکید بر «آدم‌شدن» است که مفهومی گسترده با ابعاد بسیار فراتر از تولید ارزش افزوده است. در کشور ما درک نادرستی جا افتاده است و دانشگاه را دروازه‌ کاریابی می‌داند. می‌پندارد که هر کس از این آستانه بگذرد، نانش تا پایان عمر در روغن است. در این درک، واقعیتی کوچک و گذرا وجود دارد، اما هرگز همه‌ واقعیت وجودی دانشگاه نیست. این واقعیت جزئی هنگامی به‌ دست می‌آید که ما به‌راستی «دانشگاه» داشته باشیم و این دانشگاه به کار اصلی خود بپردازد. دانشگاه همواره به به‌زیستی افراد جامعه یاری رسانده و همیشه نیروی کار خردورز و کارآمد تولید کرده است. اما اینها پیامدهای جانبی آموزش دانشگاهی بوده‌اند. هرگاه دانشگاه به کار اصلی خود پرداخته و از فشارهای بیرونی به‌دور بوده، این پیامد را هم به‌همراه داشته است. کار اصلی دانشگاه تا جایی که به دانشجو مربوط است، آموزش «خردورزی» است. خردورزی به زبان ساده‌ کوچه و بازار به این معنی است که دانشجو بتواند دو طرف یک موضوع را ببیند، بتواند گواه‌هایی را بپذیرد که با باورهای او هم‌سو نیستند، به‌دور از احساس استدلال کند، برای ادعاها گواه‌های پشتیبان بخواهد، برپایه‌ داده‌ها و گواه‌های موجود، برداشت و نتیجه‌گیری کند و بتواند برای مسئله یا دشواری راه‌حل بیابد. دنیای امروز در مقایسه با 60 سال پیش که دانشگاه‌ها در ایران پا می‌گرفتند، تغییر کرده است و می‌توان انتظار تغییرهای بیشتری هم در آینده داشت. کارکرد دنیا و کنش‌های آن پیچیده‌تر شده‌اند و در نتیجه، فهمیدنشان هم برای شهروند معمولی دشوار است. به این دلیل، شهروندان جامعه‌ دموکراتیک بیشتروبیشتر به افراد متخصص و کارشناس تکیه می‌کنند. بنابراین، امروز آموزش خردورزی بیش از همیشه نیاز جامعه‌ مردم‌سالار است، چون چنین جامعه‌ای شهروندانی را می‌خواهد که بتوانند درباره چیزهایی بیندیشند که بر زندگی خود و دیگران اثر می‌گذارند. این ما را به اندیشیدن درباره سرشت خود «کارشناس» و رابطه‌اش با «اندیشیدن خردورزانه» وامی‌دارد. به بیان دیگر، خوشفکری و خوب‌اندیشیدن پایه‌های کارشناسی را می‌سازد. در نتیجه، برای جامعه‌ای که شهروندانش به طور روزافزون به راهنمایی «کارشناس» نیاز دارند، فهمیدن معنی «اندیشیدن» و رابطه‌ آن با شهروندی هم ضروری می‌شود. دانشگاه و دانشگاهیان وظیفه دارند و در برابر جامعه مسئولند تا در برآورده‌کردن این نیاز اجتماعی بکوشند. گام مهم در این راه، فراهم‌کردن بستری است که در آن آموزش «اندیشیدن خردورزانه» به دانش‌پژوه یا دانشجو هموار باشد. این گام خواست‌های برنامه‌ای دولت را برآورده می‌کند و جامعه را در مسیر فناوری، کارآفرینی و خردورزی قرار می‌دهد. پی‌نوشت: 1. سخنرانی­ دکتر فرهادی، وزیر علوم، سخنرانی دکتر کریمیان، مدیرکل دفتر برنامه‌ریزی امور فناوری در سالن اجلاس سران، سایت خبری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، 26 آذر 1393. هم‌چنین، سخنرانی دکتر فرهادی، وزیر علوم در دانشگاه گیلان، سایت خبری وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، 30 دی‌ماه 1393، باز هم نگاه کنید به سایت خبری وزارت علوم، 7 بهمن 1393.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.