نگاهی به کتاب «ترور و قلمرو: گستره فضایی حاکمیت»
فتح جهان یا همان جنگ علیه تروریسم
صمد فرشی : تقدم از آن وضع طبیعی است یا قرارداد اجتماعی؟ چه تفاوتی میان حملات تهاجمی برای گسترش قلمرو با جنگ در چارچوب حقوق بینالملل برای رفع شر در جهان هست؟ چه ارتباطی میان سرخوردگی از جنگ و رابطه ما با حق حاکمیت و مرگ وجود دارد؟ اولویت با فتح و پیروزی جوامع اتوپیایی است یا تدابیر مدیریتی در سرکوب آنها؟ تقدم با تدبیر و برنامهریزی نظامها در مدیریت سلطه جهانی است یا از آنِ پیکارهای سیاسی رهاییبخش هرچند خیالی؟ دراینمیان چه ارتباطی میان قلمروها و حق حاکمیتها وجود دارد؟ و در نهایت، برای تبیین ارتباط میان آنها، تقدم با امر زمانمند است یا فضامند؟ و از همه مهمتر، سیاست در کجای این دوتاییها قرار میگیرد؟ آنهم زمانیکه صحبت از این تقابلها به مادیترین شکل ممکن به زمین، خاک، مرز، قلمرو و در نهایت به حق حاکمیت و وضعیتهای استثنایی گره میخورد و بیرون از گذشته و آینده «با» و «در» فضا رخ میدهد. دوتاییهایی که سیاست را در نظریه انتقادی و سیاسی مهم میکند. به دنبال اهمیت این موضوع بود که تلاشهای نظری اخیر در حوزه جغرافیای سیاسی با کارهای متفکرانی چون دیوید هاروی و جان اگنیو و دیگر منتقدان سیاسی چپ درباره فضای سیاسی بسط داده شد. در کنار این کارها، کتاب «ترور و قلمرو: بسط فضامند حق حاکمیت» استوارت الدن، شاید یکی از مهمترین تحلیلهایی باشد که در این سالها به این مجموعه اضافه شده است. کتابی که در تردد میان چنین دوتاییهایی، مفهوم حق حاکمیت را در کنار قلمرو دنبال میکند و نشان میدهد چگونه عملهای فضایی به منطق سیاسی معاصر ما شکل داده و میدهند. او برای این کار به انضمامیترین شکل ممکن، عملهای فضایی مختلف و بهاصطلاح قانونی دولت آمریکا و دیگران متحدانش در جنگ جهانی علیه تروریسم را بهانه میکند. عنوان اصلی کتاب، دو واژه «ترور» و «قلمرو» است که با عنوان فرعیاش حق حاکمیت توضیح داده شده است. از اینرو، شاید بهتر باشد معرفی کتاب را از ریشهشناسی این واژهها آغاز کرد. چون الدن بحث خود را با ملاحظهای درباره ریشه لاتینی واژه «قلمرو» (territory) شروع میکند: به این اعتبار که «territory» هم ریشه در واژه لاتینی «terra» به معنی زمین دارد و هم در واژه «terrere» به معنای ترساندن. الدن از این ابهام موجود در اتیمولوژی واژه قلمرو استفاده میکند تا نشان دهد چگونه منطق معاصر حاکم بر قلمرو با منطق ترس در هم تنیدهاند. چنانکه الدن مطرح میکند، اگر واژه قلمرو ریشه درterrere داشته باشد پس قلمرو را میتوان به معنای مکانی دانست که مردم بیرون از آن «ترسانده میشوند»؛ به عبارت بهتر میتوان آن را بسان فضایی تلقی کرد که ترس در آن اعمال میشود. از این طریق الدن در ادامه با گریزی که به تعریف وبر از دولت میزند، میکوشد نشان دهد چگونه برای اینکه یک دولت بتواند حاکم شود باید خشونت را درون قلمرو مرزهایش به انحصار خود درآورد و اِعمال کند. با این مقدمه، الدن در فصل اول کتاب نگاهی دارد به صرفونحوهای مختلفی که حول مفهوم «قلمرو» توسط تحلیلگران امنیتی آمریکا از پایان جنگ سرد تاکنون بسط داده شده است. بدینمنظور کارهای افرادی چون فوکویاما، هانتینگتون، برژینسکی، کاپلان و پروژه نومحافظهکاران آمریکایی را برای تدوین «قرن نوین آمریکا» به دقت بررسی میکند و از این طریق نشان میدهد تلاش جورج بوش بعد از 11 سپتامبر برای تقسیم جهان به «با ما یا بر ما» در ادامه همین نگاه و برای رسیدن به یک منطق پیشاموجود جغرافیایی بوده است. به باور الدن براساس همین تحلیلها بود که امنیت جهان تاکنون صرفا به امنیت دولتهای پایدار در غرب و خطرهایی محدود شده که ممکن است دولتهای ضعیف در جنوب جهان به وجود آورند. از اینرو، الدن مدعی است که دولت آمریکا و خصوصا دولت بوش پس از 11 سپتامبر، از یک منطق فضامند استفاده کرده تا با آن استراتژیاش را در جنگ جهانی علیه تروریسم تدوین کند و بسط دهد. او معتقد است تمام دوتاییهای سادهای که دولتهای آمریکا پیش کشیده صرفا ماسکی است که بر مکاننگاری پیچیده جهان میکشند تا از این طریق توجیههایشان یا به عبارت بهتر ادعاهایشان را برای فتح جهان بازنمایی کنند. در فصل دوم، الدن به سراغ منطق ارضی (قلمرویی) به کار گرفتهشده در منظر گروههای جدید مدعی اسلامگرایی میرود. اگرچه فهم عرفی در سطح جهانی، گروههای شبهنظامی بنیادگرا و افراطیای مثل القاعده را بهمثابه شبکههای قلمروزدایی میبیند، الدن تأکید دارد این ادعاهای دستمالیشده و پیشپاافتاده نهتنها بیاساس است بلکه باید توجه داشت آنها در تداخل قلمرو و حق حاکمیت بیرون زدهاند. ازاینرو، معتقد است استراتژی این گروهها دلالتهای قلمرویی دارد.این استراتژی شامل کنترل قلمرو به منظور ایجاد پایگاههای عملیاتی است که از پس کنترلهای غیردولتی قلمروها بیرون میزند. او اهداف بسیاری از گروههای شبهنظامی بنیادگرا را مبتنی بر قلمرو میداند که ایبسا در ظاهر دلایل مشخصی هم داشته باشد: اینکه آنها به دنبال خارجکردن نیروهای غربی از کشورهای اسلامی هستند تا مجالی باشد برای بازگرداندن خلافت و خلیفهگری به خاورمیانه. از اینرو، الدن در نتیجهگیری این فصل از مفهوم «اردوگاه» نزد آگامبن و «وضعیت استثنایی» نزد اشمیت کمک میگیرد. مفاهیمی که به نظرش قابل اطلاق به اردوگاههای آموزشی القاعده است. اگرچه در سالهای اخیر تلاشهای بسیاری شده تا این مفهوم آگامبنی را به جنگ جهانی علیه تروریسم بزنند، اغلب این تحلیلها متوجه سیاستهای دولت آمریکا در اردوگاههایی مثل گوانتانامو، ابوغریب و پایگاه هوایی بگرام بوده است. با تمام این اوصاف، الدن در این کتاب پس از واسازی استدلال آگامبن برای کار خود، در نهایت شباهتهای اینچنینی را رد میکند. الدن از این مفاهیم استفاده میکند، چون تنش میان «حاکمیت قانون» و «قدرت حاکم» را رو میآورد و نشان میدهد گروههایی مثل القاعده که نه قانون دارند و نه حاکمیت، قادر به ایجاد وضعیت استثنائی نیستند؛ به عبارت دیگر نمیتوانند برای آنچه ندارند، وضعیت استثنائی داشته باشند. اما فصل سوم کتاب به بررسی جنبهای از آموزههای راهبردی دولت بوش و اساسا سیاست خارجی آمریکا میپردازد که معطوف به دولتهایی است که به ادعای دولت آمریکا، پناه تروریستهاست. الدن نشان میدهد اتفاقا بسیاری از همین دولتهای ضعیف و ناموفقی که آمریکا بر آنها دست گذاشته، ارتباط میان قلمرو و حق حاکمیت را شکننده کردهاند. به این دلیل که بسیاری از این دولتها متمایل به خشونتهای درونی در مرزهای خود هستند، چون مرزهای قلمروی آنها پیش از دوره استعمارزدایی، از سوی قدرتهای امپریالیستی تثبیت شده است. ازاینرو، بسیاری از دولتهای ضعیف و ناموفق محصول جانبی پروژه استعماری اروپا هستند و اصرار سیاست کنونی آمریکا بر حفظ تمامیت ارضیاش به هر قیمتی - در جنگ علیه تروریسم- این مسئله را تشدید کرده است. این مضمون در فصلهای چهارم و پنجم کتاب هم ادامه دارد؛ جایی که الدن استراتژی فضامند دولت آمریکا و متحدانش در حمله به عراق و تأکید بر حفظ تمامیت ارضی در جنگ علیه تروریسم را بررسی میکند. در این فصول، الدن مهمترین بخش نظریهاش را پیش میبرد: اینکه از زمان جنگ دوم جهانی، درست بعد از پایان دوران استعمارگرایی غرب، قدرتهای بزرگ تمام تمرکز خود را بر حفظ تمامیت ارضی دولتها گذاشتند. او این منطق را از طریق جنگ عراق شرح میدهد. در روزهایی که به جنگ عراق منجر میشد، توجیه حمله به عراق دو منطق را همزمان پیش میبرد: از یکسو، واکنشی پیشدستانه بود به جلوگیری از استفاده عراق از سلاحهای هستهای که الدن آن را منطق زمانمند (a temporal logic) حمله به عراق میداند و از سوی دیگر تلاشی بود برای ادغام دولت عراق در مرزهای لیبرال-دموکراسی غرب که منطق فضامند (a spatial logic) این حمله بود. براساس همین منطق بود که حفظ تمامیت ارضی عراق، به استراتژیهای حمله به عراق با وجود تاریخ استعماری پیچیده و درگیریهای فرقهایاش، مرکزیت میداد. در ادامه الدن در فصل پنجم استدلال میکند که یکی از دلایل ممکن برای تأکید بر حفظ تمامیت ارضی با توجه به رفتار حاکمیت بهعنوان امر حادث، این است که منجر به تسهیل فرایند ادغام دولتها در مرزهای نولیبرال اقتصادی میشود. در نظر الدن بسیاری از دولتهایی که هدف حکومت آمریکا در جنگ علیه تروریسم بودند - مثل عراق، افغانستان و غیره - در نظام مسلط سرمایهداری جهانی مشارکت نداشتند و مسلم است با تغییر رژیمهای حاکم به رژیمهایی که مایل به ادغام در نظم نولیبرال اقتصادی هستند، میتوان از اختلاف بر سر حق مالکیت قلمرویی و دسترسی به منابع طبیعی جلوگیری کرد. بر این اساس، الدن جنگ علیه تروریسم را همزمان با عمل قلمروزدایی و قلمروسازی مجدد درگیر میکند. او با همین روش نظری نشان میدهد چگونه عمل فضایی به منطق سیاسی کنونی جهان شکل میدهد. چنانکه «ترور و قلمرو» نشان میدهد، حق حاکمیت و قلمرو، مقارن و همزمان با هم نیستند، چون قدرت حاکم برای تثبیت حق حاکمیتاش، باید به شکل فضامند اعمال شود. بنابراین، نظریه سیاسی برخاسته از سنت چپ، شاید بتواند در کار الدن تحلیلی از چگونگی تأثیر مستقیم عملهای فضایی معاصر بر اِعمال قدرت حاکم بیابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.