گفتوگو با حسین پرهمت
مردم را متوجه معماری کنید
افسانه شفیعی
شکل و ظاهری که ما به شهرهای خود دادهایم، محصول حرکتی جمعی است. آنهایی که برای گسترش بیرویه شهر تصمیم میگیرند، آنهایی که اقدام به فروش شهر میکنند، کسانی که بیهیچ مسئولیتی میسازند، کسانی که مصرف میکنند و درنهایت مردمی که بیهیچ احساسی نسبت به شهرهایشان، فقط مصرفکننده هر محصول خوب و بدی هستند، کمک کردهاند تا شهرهایی خنثی و بیروح داشته باشیم. درنگ در جهان پرسرعت امروز سخت است اما شاید تنها چیزی که امروز بیش از همه به آن نیازمندیم، اندکی درنگ باشد.
تاکنون از حرفه خود ناامید شدهاید؟ نه. با مسئله ناامیدی موافق نیستم. زمانهایی، اتفاقاتی میافتد که ناراحت میشویم و انتقاداتی به آن داریم مثل ماجرای مسکنمهر، ولی اینها جزء مسیر زندگی و کار است. معماری یک غریزه بشری است که البته در حیوانات دیگر نیز وجود دارد. زنبورها هم برای خود معماری دارند اما انسانها این غریزه را سامان دادند و به معماریای تبدیل کردند که امروز میشناسیم. انسانهایی آمدند، بناهای ماندگاری ساختند که بر فرهنگ و زندگی بشر تأثیر گذاشت و گشایشی ایجاد کرد. بناهای عمومی مثل مساجد و کاخها ساخته شد و معماری مردمی که کمتر ماندگار بود، آثار مثبت و منفی خودش را گذاشت. اینها واقعیتهای غیرقابلگریز است. اما اینکه امروز در رشته معماری گرفتاریهایی است، ربطی به ناامیدشدن از حرفه معماری ندارد. یعنی نباید ناامید شد، بلکه باید جنگید. عدهای معماری را به عنوان یک کار ارزشمند دنبال کردند و عدهای هم آن را شغل معیشتی پنداشتند و دنبال کار تجارت را گرفتند. در تمام طول تاریخ بشر این دو گروه همزمان بودهاند. پدیدهای خاص امروز نیست که ناگهان ظهور کرده باشد. دورهای معماری فقط مال سلاطین بود و کاخها ساخته شد و بعد مذهب آمد و مساجد ساخته شدند. دورهای هم بوده است که معماری درون اجتماعات مردمی نفوذ کرد. هنوز هم همه این نگرشها با هم هستند. پس جای ناامیدی نیست. اما ممکن است برخی اتفاقات تأثیرات سوء داشته باشد. دولت کاری میکند که با اصول شهرسازی مغایرت دارد و ما هم تلاش میکنیم جلو آن بایستیم. در حد خودمان اعتراضمان را به جامعه میرسانیم. اما اگر حمایت مردم را میخواهیم، باید آنها را متوجه موضوع معماری و اهمیت آن را گوشزد کنیم. مردم باید بدانند معماری در زندگی رومزه آنها اثرگذار است. مردم نه انسانشناس هستند و نه باستانشناس. طبیعی است علاقهای به معماری نداشته باشند اما اگر آنها را به آثار ماندگارمان و به گذشته و تاریخمان علاقهمند کنیم، آنوقت است که مردم هم در حمایت از معماری برمیخیزند. اگر این علاقه را نداشته باشند اصلا چه اهمیتی دارد که بناهای خوب باشند یا نباشند. هدف معماری را چه میدانید؟ معماری هدف نیست. معماری غریزه بشر است. ما در ابتدا میخواستیم سرپناه داشته باشیم. بهتدریج ثروت، دانش و قدرت دستبهدست هم دادند و معماری شکل گرفت. معماری در دورههای مختلف بشری بر اثر نیاز انسان ایجاد شد. اما اگر بپرسید معمار خوب چه کسی است؟ باید بگویم معمار خوب هم مثل پزشک خوب است. معماران سنتی ما مثل حکیمی دانشمند میدانستند خاک، آب و سنگ چیست، مصالح را میشناختند، نیرو را میفهمیدند، سرما و باد و گرما را میشناختند و براساس این دانشها، بنایی مثل گنبد سلطانیه را ساختند که جدای از اینکه نمیتوانیم حفظش کنیم، نتوانستیم شبیه آن را بسازیم. اما امروز سازه بنا از طراحی داخلی و تأسیساتش جدا شده است. دیگر یک ساختمان چیز واحدی نیست که معمار برای این سازه واحد، طراحی کند. بحث زیبایی و سلیقه هم روی همه این مسائل را میپوشاند. معماری امروز، لباس خانمها شده و در پروسه چشموهمچشمی افتاده است. صاحب کار به معمار میگوید یک چیز متفاوت میخواهم. آدمی که نداند چه میخواهد، دنبال چیزی میگردد که به آن فخر بفروشد. همینجاست که معماری لطمه میخورد. در اغلب شهرهای اصیل اروپایی منازل مسکونی تقریبا شبیه بههم است. زیبایی و راحتی خودش را هم دارد. در ایران هم زمانی همینطور بود. در هر محله یکی، دو بناست که معماری متفاوتی دارد. اما امروز در شهرهای ما هر خانهای با سلیقه خاصی ساخته شده و سردرگمی عجیبی ایجاد کرده است. ما هم به طبع سردرگم شدهایم. معماری روی فرهنگ جامعه تأثیر میگذارد؟ حتما. معماری خوب میتواند فضا را متناسب، قابل قبول، قابل زندگی و لطیف کند. بحث شکل و زیبایی بنا نیست، بلکه بحث فضاهایی است که انسانها بتوانند درون آن زندگی کنند و نفس بکشند. چندین سال گفته شد معماری خوب معماری ایرانی - اسلامی است اما باید گفت در این 30 سال چه نوع معماری ایرانی - اسلامی داشتهایم که از این به بعد داشته باشیم؟ در مملکتی که شهرسازیاش ارباب است، بسازبفروش ارباب است، هر کس قاعدهای برای خودش میگذارد، میتوان به معماری خوب و اثرگذار فکر کرد؟ مردم نسبت به معماری آشنایی ندارند و تنها ظاهر بنا را میبینند. 90 درصد آدمها معماری خوب را با ظاهرش میشناسند. ارائه تعریف تخصصی معماری به مردم، درد ما را دوا نمیکند، بلکه باید معماری خوب را به مردم نشان داد. این جامعه است که حرفهای را هدایت میکند. معماران بسازبفروش توانستهاند اسمشان را پای یک بنا بنویسند و باعث شوند ساختمانی گرانتر به فروش برسد اما معماری تولید کارخانهای نیست که 200 تا محصول در یک ماه به بازار بریزد. اگر مردم را با معماری خوب آشنا کنیم؛ مردم خوب و بد را تشخیص میدهند و معماران هم میدانند کارشان نقد و داوری میشود و چشمی هست که مراقبشان باشد. دیگر کسی نمیتواند با دروغ و ظاهرسازی خودش را به عنوان معمار خوب جا بزند. ساختمانی که قابل زندگی نیست، چه فرقی میکند ظاهرش چگونه باشد؟ در گذشته و حتی هماکنون معماران خوبی هستند که کارهای خوبی هم ارائه میدهند اما چه میشود که ناگهان ورق برمیگردد و معماران و استادان خوب به حاشیه میروند یا فقط در مقطع کوتاهی فعالیت میکنند؟ سرطان رشد نامتعادل بخشی از سلولهای بدن است. سم نیست که از خارج به بدن سرایت کند. سلولهای بدن در یک نقطه شروع به رشد نامتعارف میکنند و سپس خودشان را به قسمتهای دیگر بدن میکشانند. در مملکت ما اگر پذیرنده رشد نباشیم، رشد سرطانی اتفاق میافتد. سال 1345 که من تحصیل میکردم، دانشگاه شهید بهشتی در کنار دانشگاه ملی تازه باز شده بود. ما دوره پنجم و ششم بودیم. چند سال بعد دانشگاه علم و صنعت افتتاح شد و شدیم سه دانشکده معماری. هر کدام سالی 50 دانشجو میگرفت و در هر دانشگاه سالی دو، سه تا دانشجو فارغالتحصیل میشدند. بعد شدیم چهار دانشکده و سپس پنج دانشکده و امروز در هر روستا و شهرستانی یک دانشکده معماری باز شده و حالا بیش از 600 دانشکده معماری وجود دارد. سیستم آموزش منحرف شده و همه با ولع سیریناپذیری دنبال آموزش معماری و پیداکردن کار هستند. در رشته معماری برادر با برادر، پدر با پسر رقابت میکند. دخالت دولت نظم کار را بههم میزند، دفاتر مهندسی دانشجوهای سال اول را به کار میگیرند و برای پروژههایشان که هنوز کامل نشده با عجله مجوز میگیرند و اجرا میکنند. همه به دنبال کسبوکار هستند و در این فضا معماری خوب حاصل نمیشود. معماری همه مدل آدمی را آموزش میدهد. تعداد زیادی از همین دانشجوها با افکار گوناگون در شهرها و روستاها دفتر مهندسی مشاوره باز کردهاند و کار میکنند. حالا شما چرا فقط تهران را میبینید؟ بروید روستاها را نگاه کنید که چطور با ساختمانهای بیقواره، از شکل یک روستا خارج شدهاند. این جمعیت فارغالتحصیل نباید در یک چارچوب و قاعدهای قرار گیرد؟ باید تماشا کنیم که 600 دانشکده معماری بدون استاد و بیدروپیکر عین سلول سرطانی عمل کند و به جان جامعه بیفتد؟ تأسفبار اینکه با جوانهای معماری روبهرو میشویم که دیگر مرحوم سیحون را هم قبول ندارند چه رسد به استادان خودشان. خب، باید نظمی به وجود بیاید. باید مشخص شود دانشجو میخواهد برای دولت کنترلکننده کار کند، یا جزء پیمانکاران باشد یا مشاوره و تحقیق را انتخاب میکند. برای هر کدام از این فعالیتها نوع آموزش متفاوت میشود و بعد از پایان تحصیلات هم باید بتواند در همان زمینه استخدام شود. اگر برای این همه دانشجو چنین امکاناتی نیست، پس دانشجو نگیرید. اگر استاد ندارید دانشکده را تعطیل کنید. بهنظر من یکسری اشکالات تفکری در مدیریت جامعه وجود دارد که ما را از خیلی چیزها دور کرده است. شاید هم ما راحتطلب شدهایم و میخواهیم با کمترین تلاش بیشترین منافع را به دست بیاوریم. مردم هم حساسیت نشان نمیدهند و عوارض این سیستم سرطانی در همه زمینهها خودش را نشان میدهد. عزم گروهی برای اصلاح وضع موجود در بین معماران پیشکسوت وجود دارد؟ ما به عنوان انجمن مفاخر معماری ایران، تلاشهایی میکنیم. در انجمن مفاخر معماری، کار اقتصادی صورت نمیگیرد. حاضر نیستیم از دولت هیچ کمکی بگیریم. حتی برای گرفتن مکان هم کمکی نمیگیریم. در این انجمن هر هفته جلساتی داریم که در مورد مباحث مختلف معماری و محیطزیست و میراث فرهنگی بحث میشود و معماران پیشکسوت یا جوان حضور دارند و نظراتشان را ارائه میدهند. مبحث معماری باز شده و تا حدی هم رونق گرفته است تا مردم را با موضوع معماری آشنا کنیم اما کافی نیست و اثر عمده نخواهد گذاشت. باید کاری کنیم فارغالتحصیلان معماری در حد نیاز جامعه باشند یا آنها را صادر کنیم تا مثل تولید مازاد میوه نپوسند. برایشان استاد بیاوریم. اگر نداریم از خارج بیاوریم. اگر معمار خوب نداریم از خارج وارد کنیم. امروز هم که تعداد دانشجویان دختر دوبرابر دانشجویان پسر شده است و باید جدا فکر کرد این کمیت به چه کار میآید. اگر بخواهیم کاری کنیم باید همه دستبهدست هم دهیم اما ظاهرا نه کسی حوصله دارد، نه وقت میگذارد و نه دنبال دردسر میگردد. نیاز امروز معماری را چه میدانید؟ جلب توجه جامعه. در معماری امکان تغییر محیط جامعه هست. با معماری میتوانید فضای شهری بهتر و سالمتری داشته باشید؛ انسانهای آزادی که در محیط آلوده شهر احساس خفگی نکنند. نقدتان به فضای شهر تهران چیست؟ بیش از حد فضای شهر را اشباع کردهاند. یک مقدار هم فکر میکنیم بناهای بلندمرتبه جلوههای امروزی تمدن است. بشر ذات فرصتطلب و سودجویی دارد و هر چقدر هم میگویند شما جاودانه نیستید، ولی میبینیم عادت کردهایم بیش از حد نیازمان و برای آینده کار کنیم و بیندوزیم. وقتی احساس کنید هر چقدر خانه داشته باشید باز کم است، مسکنمهر را به هر قیمتی شده، میسازید. این ضربه بر پیکر جامعه خیلی زود به دعوای سیاسی کشیده میشود. تقریبا از هر جا دور بزنید، میرسید به جایی که باید معماری خوب و شهر خوب داشته باشید. اگر این معماری خوب وارداتی است، پس باید وارد کنید. اگر هم باید از درون کشور باشد، برایش برنامهریزی کنید. باید آدم و استادان خوب تربیت کنید، استادی که انسانیت داشته باشد و دانشجو را به خود جلب کند. حالا که استاد خوب وجود ندارد، چه باید کرد؟ دعا کنیم. آینده معماری ایران را چگونه میبینید؟ آینده بهنسبت پیشرفت خودمان خوب است. من همیشه میگویم یک سیب درنهایت یک سیب کامل میشود نه یک گلابی. ما باید کامل شویم. اما ما اروپایی نخواهیم شد. پس بهتر است یک معمار ایرانی خوب شویم و برای این موضوع آدم تربیت کنیم. ما نیاز به تکثیر معماران خوب و استادان خوب داریم. من فقط تکرار یک وضعیت را بیان میکنم. باید توجه مردم را به معماری جلب کرد. تلویزیون به جای اینکه وقت ما را برای 45 بار تبلیغ روغننباتی بگیرد، بهتر است وقتی برای یک برنامه جذاب معماری بگذارد. اگر یک نفر هم توجهش جلب شود در این وضعیت برای ما کار بزرگی است. الان نباید بگوییم چرا مردم متوجه نیستند، چون هیچ سؤالی برایشان ایجاد نکردهایم اما میتوانیم از همان یک نفر آغاز کنیم. بگذارید مردم بدانند، متوجه شوند، سؤال داشته باشند و آن وقت بخواهند. اما حالا که اصلا هیچ پرسشی نیست، خواستن و واکنشی هم وجود ندارد. نقد شما به مسکنمهر دقیقا چیست؟ مسکنمهر به عنوان یک حرکت سیاسی مطرح شد اما از نیت خالص انسانی دور بود و فساد در آن لانه کرد. سرمایه هنگفتی از مملکت صرف شد تا در مکانهایی که نیازی به ساختوساز نبود؛ مجتمعهای بیقوارهای ساخته شود. ساختوسازهایی که نه به فاضلابش توجه شده، نه به تأسیساتش، نه جامعهشناسی طبقات اجتماعی را در نظر گرفته و نه شرایط ویژه هر شهر و شهرستانی را. امکانات شهری ندارد و به مسائل فرهنگی آن فکر نشده است. مسکنمهر در شمال و رودهن جزء واحدهای ییلاقی شده و از همه مهمتر مطالعه شهرسازی ندارد. برای همین هم تحت سوءاستفاده عدهای قرار گرفت. کشورهای دیگر هم چنین پروژههایی داشتهاند. اگر نمیتوانیم کار خلاقانه کنیم، باید حداقل یک تقلید درست انجام شود. دغدغه این روزهای شما چیست؟ از دیدن این آشفتگی رنج میبرم ولی درعینحال سعی میکنم با خوشبینی و امیدواری نگاه کنم و کسانی را متوجه موضوع کنم. پذیرفتهام شرایط اینچنین است. اگر قرار است چیزی تغییر کند، باید نگاه و روش باشد. اگر این تغییر صورت گیرد، معماری هم تحت تأثیر آن تغییر میکند. معماری ما هم جدای از چیزهای دیگر نمیتواند تغییر کند. در حال حاضر معماری یک شغل و کاسبی شده و عدهای هم اگر کار بشردوستانهای انجام میدهند اجرشان با خدا. ولی کافی نیستند. مرا نمیتوانید عوض کنید اما ممکن است بتوانید برای آینده مملکت چند معمار خوب تربیت کنید. دغدغه دیگر من زلزله است که بسیار مسئله جدیای است و به آن بیتوجهی میشود. اخیرا پارکینگ یکی از بیمارستانها را برای زلزله تجهیز میکردیم و داشتم فکر میکردم اگر پارکینگ تمام بیمارستانها تجهیز شود، در هر پارکینگ حداقل 500 نفر میتوانند پناه ببرند و پزشک و پرستار و تجهیزات پزشکی هم بالای سرشان قرار دارد و بهتر میتوانیم با بحران زلزله روبهرو شویم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.