موسیقی در حرکت، حرکت در موسیقی
عبدالرحمن نجلرحیم- عصبشناس و عصبپژوه
هنگامی که هنوز پا به دنیا نگذاشتهایم، در همان سهماهه اول جنینی، در شکم مادر شروع به حرکت میکنیم اما شنوایی در سهماهه آخر است که به حدی از رشد میرسد که ما میتوانیم به خوبی ریتم قلب، صدای تنفس و قاروقور شکم مادر و حرفزدن او را بشنویم. اما توجه کنیم که ما خیلی قبل از آن میتوانیم پا را به دیوار رحم تکیه بدهیم و در حین شناوربودن در مایع آمنیوتیک، پشتکوارو بزنیم.
بنابراین قبل از اینکه بشنویم، حرکت و کنش را برای آزمودن محیط زندگی با کمک حسهای لامسه و عمقی (پروپریوسپتیو)، با تمرینهای حرکتی خودجوش شروع میکنیم. وقتی شنوایی کامل میشود، دستگاه بیرونی گوش، دهلیز شنوایی با مراکز مغزی زیر قشر و قشر مغز مرتبط میشوند و یادگیری حرکت کنشی وارد مرحله جدیدی میشود. در این مرحله، ما در درون شکم مادر میتوانیم با دنیای بیرون دور از رحم و از همه مهمتر با دیگری، که در وهله اول مادر است، ارتباط برقرار کنیم. در این مرحله است که نطفه هنر موسیقی بسته میشود. لحن صدای مادر، موسیقی آغازین در گوش ماست. در سهماه آخر حاملگی است که جنین میتواند کنشهای حرکتی خود را با اطلاعات صوتی ناشی از حرکات کنشی مهارتیافته لب، دهان، حنجره و تارهای صوتی مادر از فاصلهای دور کوک کند و آن را در تجربیات حرکتی خود پژواک دهد و بهاینترتیب ما میتوانیم زیروبم و ضرباهنگ کنشهای حرکتی دیگری را از طریق قوای شنوایی خود بشنویم، جزئیات صوتی آن را در گوشت و استخوان خود حس کنیم و کنشهای خود را با آن کوک و تنظیم کنیم. این رابطه ریشهای مابین جنین و مادر در ماههای آخر حاملگی ایجاد میشود که اهمیت نقش هنر موسیقی را در پایهایترین روابط انسانی و تنظیم کنشهای فیمابین خود و دیگری نشان میدهد. یکی از تواناییهای مهم و بنیادین هنر موسیقی در ابتداییترین شکل آن، انتقال احساسات درونی و عمیق ناشی از برهمکنشهای شیمیایی درون بدنی و پژواک ضرباهنگ و زیروبمهای گوناگون آن در اقصینقاط جغرافیای تن است. پژواک این حرکات هماهنگ و موزون عضلات صورت؛ لب، حلق، حنجره و تارهای صوتی مادر در تولید رنگینکمانی از هیجانات را پس از تولد، نهتنها میتوانیم بشنویم، بلکه میتوانیم ببینیم. در شکم مادر، ضرباهنگ یا ریتم تپش قلب او و ریتمهای دیگر در چرخههای ساعتهای بیولوژیک بدن مادر را میشنویم و یاد میگیریم که چگونه آنها را با ریتم یا ضرباهنگ ساعتهای چرخههای زیستی درون خود تطبیق دهیم و کنشهای حرکتی خود را بر این اساس بهطور خودکار تنظیم کنیم. با اینکه لحن یا نغمه صدای حرفزدن مادر را میشنویم، اما معنای کلمات و جملات او را نمیفهمیم. فقط از لحن حرفزدن مادر حالات هیجانی او را درک میکنیم، در این رابطه ضربان قلبمان در شکم مادر تغییر میکند. ما هنوز بهدنیا نیامده با حرکات خود به لحن آهنگ صدای حرفزدن مادر پاسخ میدهیم و ارتباط خودمان را با دیگری از راه نشاندادن هیجانات برخاسته از احساساتی که در درون ما شکل گرفته، در دستها و چهره خود بروز میدهیم. سعی میکنیم لحن مادر را زمانی که ما مخاطب او هستیم، احساس کنیم و به آن واکنش نشان دهیم. بدینترتیب، با ریتم و ملودی و سایر مشخصات اولیه موسیقی، زمانی که هنوز در شکم مادر هستیم، آشنا میشویم و این موسیقی را در تمرینات حرکتی و ابراز هیجانات خود در کنشهای حرکتی درونرحمی بهکار میگیریم تا برای شروع کارزار زندگی مستقل در بیرون از شکم مادر آماده شویم. از همین دوران است که در لحن یا نغمه کلام بهدنبال روایتی از سلسله حرکاتی موزون میگردیم تا ما را از خطر دور و به خواستهها نزدیک کند. در همین ابتدای کار در رابطهای موسیقایی است که روایت و قصه در زندگیمان اهمیت پیدا میکند. در همین هنگامه آغازین است که ما زیبایی را از دل رابطهای احساسی و هیجانی بیرون میکشیم و از آن لذت میبریم. اولین درس اخلاق در رابطه با دیگری و امکان مشارکت در زیر و بم عاطفی و تعامل و تعاون با او را تجربه میکنیم. با این آمادگیهای زودرس نمیتواند بعید باشد که در خارج از رحم، ششماه بیشتر طول نکشد که ما بتوانیم موازین موزون اولیه موسیقی سرزمین مادری خود را از موسیقیهای دیگر فرهنگها تشخیص دهیم، زمانی که هنوز راه نیفتاده و از یادگیری زبان مادری ناتوانیم. پس موسیقی قبل از زبان با ما هست و شاید موسیقی تمرینی برای آمادهسازی دستگاه حرکتی بدن ما برای یادگیری زبان باشد. همانطوری که بهنظر میرسد اجداد ما هم قبل از اینکه با زبان، ارتباطات خود را تقویت کنند، با موسیقی اصوات، خوشایندی یا ناخوشایندی آن، حرکات و کنشهای پنهان را درک و پیشبینی میکرده و برای ماهرانهترکردن حرکات کنشی در جمع، از آن بهره میگرفتهاند. شاید به همین دلیل است که موسیقی نزدیکترین و بلافاصلهترین هنرها به ماست و با عمیقترین احساسات درونی ما سروکار دارد و در ضمن، اجتماعیترین هنرها نیز هست. بااینهمه، من با «استیون پینکر» موافق نیستم که فکر میکند هنر موسیقی از نظر تکاملی ارزش حیاتی ندارد، یعنی مثل زبان تکلمی، غذای اصلی نیست، بلکه مثل دسر خوشمزهای در کنار و حاشیه غذای اصلی یعنی زبان تکلمی انسان است. اگر خوب به نقشه جدیدی از مناطق مغزی درگیر فعالیت موسیقایی در انسان نگاهی بیندازیم، سخت نیست که به باطلبودن این نظریه رأی دهیم. بهنظر نمیرسد برای تکامل طبیعی باصرفه باشد که برای تهیه یک دسر خوشمزه، این همه وقت و انرژی مغز را صرف کرده باشد. در سال 2002 نمایشگاهی از مجسمههایی با ژستهای مختلف از اجساد مردگانی پلاستینهشده و به پاایستاندهشده، دیدم که توسط آناتومیست آلمانی، پروفسور «گونتر فون هاگنس»، اندامهای درون بدن آنها تشریح و آشکار، بهطرز شگفتانگیزی به نمایش گذاشته شده بودند. این مجسمهها که رازهای درون بدن انسان را آشکار میکردند، گویی موسیقی حرکت را بهطور منجمدشده در خود داشتند. در همان ایام پروفسور «روبرت وینتسون» یک مجموعه تلویزیونی ساخت به نام تن انسان؛ سفری شگفتانگیز از تولد تا مرگ، که با آخرین تکنیکهای تصویربرداری، رمزورازهای موسیقی حرکتهای درون تن انسان را به نمایش میگذاشت. در همان سال در باربیکن لندن کنسرتی از هفتادوپنجمین سال تولد «میتسلاو روستروپوویچ»، نوازنده ویلنسل معروف روس، برپا شد و در آن اجرائی از یک موسیقی را دیدم که نه سازنده آن را میشناختم و نه نوازنده و نه رهبر ارکستر آن را. ولی احساس کردم که با این موسیقی است که میتوان به کشف حرکت در موسیقی نزدیک شد. دستبهکار شدم تا با کمک ضرباهنگ و لحن این موسیقی و استفاده از فیلمی از نمایشگاه «هاگنس» و کار «ویتسنون» درباره افشای رمزورازهای پنهان تن انسان، روایتی از جان موسیقایی تن انسان با کمک موسیقی بسازم. این کار را تدوین کردم و 12سال گذشت. اخیرا متوجه شدم که سازنده این قطعه موسیقی «جیا کنچلی» است و آن شب «گیدون کرمر»، نوازنده ویلن و «ماریس جینسون»، رهبر ارکستر آن بود که همه آنها از شوروی سابق پس از پروستریکا به اروپا آمده بودند. جالب اینکه پس از 12سال تازه فهمیدم که «کنچلی» را به عنوان آهنگسازی میشناسند که فرازوفرودهای کارهای او به تکنیکهای مونتاژ در سینما شباهت دارد. حال پس از 12 سال متوجه میشوم که چرا در این تجربه، ناآگاهانه برای نشاندادن حرکت در موسیقی و موسیقی در حرکت، از موسیقی «کنچلی» استفاده کردهام.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.