مقابله با تهدیدهای نامرئی زمین
دفاع از سیاره مادری
محمدرضا رضائی*
اجرام آسمانی ریزودرشت زیادی در اطراف زمین وجود دارد؛ اجرامی که میتوانند به اندازه یک دانه نمک، کوچک یا در حد یک تختهسنگ چند تنی، بزرگ باشند. از طرفی دیگر، زمین به واسطه حرکت گردشی به دور خورشید، هرسال از میان چند توده نسبتا متمرکز از این اجرام آسمانی عبور میکند که در اثر آن پدیدهای با نام «بارش شهابی» پدید میآید. در هر بارش شهابی، صدها تن جرم آسمانی بر سطح زمین سقوط میکنند. اما اجرام آسمانی بزرگ، همواره در طول تاریخ، تهدید بالقوهای برای زمین بودهاند. برخورد اجرام آسمانی به زمین طی میلیونها سال قبل تأثیرات مشهودی روی اقلیم و حیات آن داشته است. در قرن معاصر نیز، چندین گزارش از برخورد شهابسنگها به زمین ارائه شده که معروفترین آنها برخورد «تانگوسکا» در سیبری روسیه است. در سال2013 میلادی نیز در همین کشور روسیه، یک شهابسنگ 15 تنی در چنددهمتری سطح زمین در آسمان متلاشی شد. اگر این شهابسنگ با همان ابعاد اولیه به زمین برخورد میکرد، بیشک فاجعهای انسانی رقم میخورد. اما به راستی زمین و ما انسانها در مقابل این تهدیدات چه چیزهایی در چنته داریم؟ این پرسشی است که سالهاست دانشمندان بهدنبال ارائه راهکارهایی برای آن هستند. این راهکارها شاید در نگاه اول بسیار تخیلی و غیرکاربردی بهنظر برسد. هرچند تاکنون هیچ اقدام عملیای در این زمینه انجام نشده و ما همچنان در ابتدای کار هستیم، اما با این همه، دانشمندان طرحهایی برای مقابله با چنین تهدیدهایی در سالهای آینده دارند. در ادامه گزارشی از عملکرد بشر در برابر تهدیدهای کیهانی میخوانیم!
شناسایی اجرام نخستین راه در مقابله با هر مشکل و تهدید، شناخت آن است. سالهاست ستارهشناسان به کمک دهها رصدخانه در سراسر جهان، به شناسایی سیارکها و اجرام نزدیک زمین میپردازند. براساس تعاریف ارائهشده، «اجرام نزدیک به زمین» به سیارکها، دنبالهدارها و شهابوارههایی گفته میشود که فاصله آنها تا زمین کمتر از 1.3 واحد نجومی باشد. هر واحد نجومی فاصله متوسط زمین تا خورشید و برابر با 150 میلیون کیلومتر است. تاکنون حدود 13 هزار عدد از سیارکها و اجرام نزدیک به زمین که قطر آنها بالای یک کیلومتر است، کشف شده است. این تعداد تقریبا به اندازه 90 درصد از اجرامی است که دانشمندان پیشبینی میکنند در نزدیکی زمین وجود داشته باشد. ولی این دقت از اکتشاف برای دفاع از زمین کفایت نمیکند. به همین دلیل ستارهشناسان در نظر دارند در سالهای پیشرو حداقل 90 درصد از سیارکهایی را که قطر آنها بیش از 140 متر است، نیز شناسایی کرده و مدار آنها را محاسبه کنند. هرچند برخورد اجرامی به زمین با قطر کمتر از پنجمتر نیز میتواند بسیار فاجعهبار باشد. پس ما لازم است همچنان دقت رصدها و شناسایی خود را بالاتر ببریم. تاکنون هفت مأموریت فضایی هم با هدف کاوش سیارکها و دنبالهدارها به فضا پرتاب شدهاند. اگر جرمی به زمین نزدیک شود... همانطور که گفته شد ما در زمینه شناسایی اجرام نزدیک زمین، در ابتدای راه هستیم و هزاران عدد از آنها همچنان برای ما ناشناخته هستند. اما فرض کنیم مدار یکی از این اجرام را که در آینده ممکن است به زمین برخورد کند، محاسبه کردیم؛ درحالحاضر چه اقداماتی میتوانیم انجام دهیم؟ راستش را بخواهید بهجز جوّ زمین، هیچ سپر دفاعی نداریم! البته جوّ هم نمیتواند جلو عبور سنگهایی با قطر چنددهمتر را بگیرد. از طرفی دیگر شاید داشتن چند صد کلاهک هستهای در زمین، کمی به ما امیدواری دهد، ولی بهدرستی نمیدانیم چقدر کاربردی هستند و آیا میتوانند جلو خطر را بگیرند؟ شاید هم استفاده از آنها بر ابعاد حادثه نیز بیفزاید. پیشنهادهای اولیه دانشمندان در اینباره مقابله با این اجرام پیش از رسیدن آنها با زمین است. انحراف از مدار یکی از راههای پیشنهادشده، استفاده از یک فضاپیمای پرجرم یا اجرام دیگر برای انجام مانورهایی به منظور منحرفکردن مدار سیارک نسبت به زمین است. پیشنهاد دیگر، اتصال چند رانشگر بزرگ به جرم موردنظر و تغییر مسیر آن است. نابودی جرم برخی دیگر از دانشمندان روی برنامهای کار میکنند که هدف آن ارسال چند فضاپیمای حامل بمبهای مخرب و قدرتمند به نزدیکی جرم تهدیدکننده است. به شکلی که این فضاپیماهای بمبافکن، محمولههای انفجاری و برخوردی را با سرعت زیاد به سطح آن رها کرده و باعث چندتکهشدن آن شوند. پس از چند تکهشدن، بقیه کار را بر عهده جو زمین بگذارند. اجرامی که از دید ما پنهان میمانند این امکان دارد که یک جرم آسمانی بدون آنکه ما تشخیص دهیم، در آستانه برخورد با زمین قرار گیرد. در این صورت ما نیازمند مقابله سریع با این بحران هستیم. در دسترسترین سامانه برای مقابله با این وضعیت، استفاده از موشکهای بالستیک مجهز به کلاهکهای هستهای است. باید از این موشکها مانند یک ضدهوایی استفاده شود، البته در مقابل تهدیدهای فضایی. اما در حال حاضر هیچ سامانهای در زمین که بتواند در مقابل این تهدیدها، واکنش سریع نشان دهد، وجود ندارد. البته همانطور که گفته شد، معلوم نیست در صورت انهدام شهابسنگ در مدار یا جو زمین و تبدیل آن به چندین تکه کوچک و بزرگ، چقدر میتواند از ابعاد حادثه بکاهد. شاید هم برعکس با اتخاذ این روش، مناطق بیشتری از زمین در معرض بمبارانهای شهابسنگی قرار گیرد. نقش ایران در دفاع سیارهای اگر زمین با یک تهدید کیهانی مواجه شود، بدونشک ما با یک چالش بینالمللی روبهرو خواهیم بود. کل بشریت در معرض خطر قرار میگیرد. حال این پرسش مطرح میشود مشارکت کشورهای مختلف جهان در مقابله با این تهدید چگونه خواهد بود؟ و آیا باید به این موضوع، نگاهی بشری داشت؟ و ایران در دفاع سیارهای چه نقشی را میتواند ایفا کند؟ پرسش آخر را از «پیرو بنونوتی»، نایبرئیس اتحادیه بینالمللی نجوم، که اسفندماه سال گذشته، به ایران سفر کرده بود، پرسیدم. او اعتقاد داشت ما هماکنون نیازمند شناسایی و فهرستبندی اجرام نزدیک زمین هستیم و این کار به کمک دهها رصدخانه کوچک و بزرگ در سراسر جهان انجام میشود. در صورتی که رصدخانه ملی ایران به بهرهبرداری برسد، کشور ما میتواند به برنامه جهانی رصد اجرام نزدیک به زمین و چندین پروژه علمی دیگر جهان ملحق شود. رصدخانهای با قطر آینه سه متر، برای انجام چنین برنامههایی بسیار کاربردی خواهد بود. * نماینده ایران در انجمن مشورتی نسل فضا
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.