احمد نادعلیان:
تریبون کسی نبودم
سحر آزاد: احمد نادعلیان روی سنگهایی که حیاط هنرمندسرایش را در خیابان پیروزی تهران پر کرده، نشسته است و روبهروی دوربین دو گزارشگر فرانسوی که قصد دارند مستندی در مورد زندگی و آثارش تهیه کنند، به زبان انگلیسی گفتوگو میکند. او را میتوان یکی از شناختهشدهترین هنرمندان محیطی در ایران دانست که ضمن آموزش و رشد این هنر، آثارش در خارج از کشور نیز به نمایش درآمده است. او پس از آنکه در سال ۱۳۶۷ از دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران در رشته نقاشی فارغالتحصیل شد، در سال ۱۳۶۹ به فرانسه رفت و تا سال ۱۳۷۰ در مراکز فرهنگی فرانسه به مطالعه تاریخ هنر ایران و جهان پرداخت. نادعلیان در سال ۱۳۷۰ به انگلستان رفت و در سال ۱۳۷۵ مدرک دکترای فلسفه هنر در زمینه تخصصی نقاشی و تزئینات دیواری را از دانشگاه مرکزی انگلستان (UCE) دریافت کرد. او در سال ۲۰۰۳ بههمراه چند هنرمند دیگر، برای معرفی هنر معاصر ایران، عازم دوسالانه ونیز شد و هنر محیطی رودخانه را که المان ماهی از معروفترین آنهاست، ارائه داد. در سال ۲۰۰۹ با ساخت مهر استوانهای و چاپ آن در خلیجفارس، در تقویم دیواری هنر محیطی آمریکا به ثبت رسید. ماهیهایی که او روی سنگها حجاری میکند در کشورهای زیادی به آب انداخته شدهاند همانطور که چند هفته قبل هم نادعلیان با سفر به آرژانتین و برزیل بار دیگر ماهیهای خود را در آبهای این مناطق رها کرد. از زمانی که او کارش را آغاز کرد تا به امروز، هنر محیطی توانسته است علاقهمندان خود را پیدا کند. ضمن گفتوگویمان فردی از دوبی تماس میگیرد و خواهان سفر چهارهزار نفر با کشتی به موزه و هنرمندسرای نادعلیان در جزیره هرمز است. او هرچند با خنده پاسخ میدهد که با ورود این تعداد، جزیره در آب فرو میرود اما میگوید امیدوار است ثابت کند هنر تنها متعلق به شمال شهر تهران نیست. گفتوگوی ما را با او بخوانید:
هنر محیطی در مقایسه با گذشته رشد زیادی کرده و شاگردانی که قبلا در دورههای آموزشی شما شرکت کرده بودند، مستقل شدهاند. با توجه به این روند به نتیجهای که در ذهنتان برای هنر محیطی داشتهاید، رسیدهاید؟ کسی که در قلمروی هنری کار میکند، همیشه کهنالگو یا ذهنیت اولیهای دارد که در زمان کار، در عمل این الگوها کمی متفاوت بهنظر میرسد. وقتی وارد این کار شدم، دیگرانی آمدند، وارد تعامل شدم و دورههای آموزشی برگزار شد. در آن موقع چشماندازی وجود داشت اما همواره در قلمرو هنری همهچیز را نمیتوان از قبل تعیین کرد. اگر حالا بخواهم مقایسه کنیم، میدانیم نکاتی خودآگاهانه وجود داشت که میتوانم به آنها اشاره کنم. اولین نکته این بود که هیچوقت خودم را تکثیر نمیکنم، چون یک اهانت دوجانبه است. دومین نکته این است که در دورههای اولیه، کار دلی بود نه گلی، به این معنا که کلاسها رایگان بود و آن نسل، نسلی نبود که بهدلیل داشتن پول زیاد در این کلاسها شرکت کند؛ الان برخی از استادان طراز اول، کلاسهایی برگزار میکنند که بیشتر یک فضای اجتماعی، دورهمی و برای گذراندن اوقات فراغت است و کلاس هنریرفتن برای برخی، سرگرمی شده. بعضیها با من تماس میگیرند و میگویند چندسالی در کلاس فلان استاد و چندسالی هم در کلاس استاد دیگری بودهاند. وقتی میگویم تو از من بیشتر کلاس رفتهای، برای چه میخواهی در کلاس من شرکت کنی؟ میگوید دوست دارم اما واقعیت این است که کلاس، معنای فضای اجتماعی پیدا کرده است. عدهای میخواهند وارد تعامل اجتماعی شوند و دیگرانی را ببینند کمااینکه گالریرفتن ایرانیها هم بیشتر برای دیدن افراد دیگری صورت میگیرد و به میهمانیرفتن شبیه شده است تا دیدن حرفهای آثار هنری. خوشبختانه کارهای آن نسل با عنایت به این دو نکته، مؤلفههای خودشان را دارد به همین دلیل بعضیهایشان از هنر صدا و برخی از ویدئو و اجرا سردر آوردند. بیشتر آنها تحصیلاتشان را ادامه دادند و میتوانند هنرمند مستقل، منتقد و نمایشگاهگردان باشند. ضمن اینکه به زبان انگلیسی آشنا هستند و میتوانند در تعاملات بینالمللی شرکت کنند. این موارد چه بخشی از پیشقرضها باشد یا نباشد، باید بگویم حس خوشایندی برایم است. توجهی که الان به هنر محیطی ایجاد شده، ناشی از چیست؟ چقدر از آن به موضوع محیطزیست ارتباط دارد؟ اصولا کار هنر این است که خیلی از موضوعات را بدون آنکه هنرمند اشراف عقلانی به آن داشته باشد، پیشبینی کند. من با پیشینه کوچ در تهران زیستم و بعد به غرب رفتم، در آنجا متوجه شدم آنها به زندگی وابسته به طبیعت علاقهمند هستند، با دوچرخه سفر شهری میروند، از برق کمتر استفاده میکنند و شمع روشن میکنند. با خودم گفتم ما هنوز اینها را در جامعه خودمان داریم، پس چرا از دستشان بدهیم؟ درواقع به جای اینکه به پایان برسم، به آغازی که اجدادم بودند، رسیدم. این موضوع میتواند فاصله من را با بسیاری از کشورها کم کند چون هنر محیطی الان به جوامعی تعلق دارد که از بحرانهای صنعتی و زیستمحیطی عبور کردهاند اما در کشورهای بلوک شرق که در سرمایهداری شکست خوردند و کارخانههایشان از کار بازماندند یا کشوری مثل ما که تازه میخواهیم به جنبههای صنعتی، مفتخر شویم، تازه زمانی متوجه بحرانها میشویم که به مرحله صنعتیشدن رسیده باشیم. من براساس تجربیاتم نتیجه غایی را دیدهام و در سفرها و مشاهداتم با بحرانهای 30 یا 40 سالی که در آینده به آن دچار میشویم، آشنا شدهام. پس اگر میخواهم بدانم 20 سال دیگر چه نگرانیها و بحرانهایی داریم، باید به کشوری بروم که از نظر ساختاری به ما شباهت دارد. حضور در کشورهای دیگر به من یاد میدهد چگونه آیندهنگر باشم و هنر آینده را ببینم. کدام کشورها از نظر فرهنگی شبیه ما هستند و بحرانهایی را که ممکن است ما در آینده تجربه کنیم، گذراندهاند؟ ما دو الگو در دنیا داریم؛ اول، کشورهایی هستند که شهروندانی را از نقاط مختلف جذب کردهاند. در این الگو، فرهنگهای مختلفی کنار هم جمع میشوند و از بین آنها فرهنگ جدید به وجود میآید که قدرتمند است و میتواند به کشورهای دیگر صادر شود مثل آمریکا یا حتی قشم و کیش که بومیها حاشیهنشین شدهاند. در این شرایط، فرهنگ بومی مغلوب میشود منتها توانایی چنین فرهنگهایی در عرصه بینالملل این است که چون آنها همه ذائقهها را در خود دارند، ذائقههای دنیا را میشناسند و میتوانند فرهنگشان را صادر کنند. به همین دلیل آنها میتوانند به ما «مکدونالد» یا «کوکا کولا» بدهند اما ما نمیتوانیم به آنها «قورمهسبزی» یا «فسنجان» بدهیم. آمریکاییها در کتاب تاریخ هنرشان گفتهاند به دنیا کوکاکولا، آدامس و جین دادهاند. زمانی که در اروپا زندگی میکردم برای رد این حرف، به همدانشگاهیهایم گفتم ما کوکا نداریم، بعد که به ایران برگشتم دیدم خوبش را و از نوع مشهدیاش را هم داریم. دسته دوم کشورهایی هستند که ساختار آنها از بومیهای خودشان تشکیل شده است؛ مثل ژاپن و هند. آنها غربیبودن را به واسطه فناوری به دست آوردهاند اما ساختار اجتماعیشان هم حفظ شده است؛ مثل نشستن روی زمین. در ایران هم آیینها و عناصر طبیعت همواره موردتوجه قرار میگیرد حتی بدون اینکه جوانها متوجه شده باشند. خیلی از الگوهایی که الان در کشور ما در مورد برخی از کالاها وجود دارد، من 20 سال قبل در کشورهای دیگری دیدهام، در نتیجه اگر بخواهیم در مورد آینده بدانیم باید برویم و دنیا را ببینیم. موضوع جالب درحالحاضر برایم این است که انگیزههای سفرهای کنونی من با 20،15 سال قبل کاملا متفاوت شده است. از چه نظر؟ قبلا سفرهایم یک نوع کشورگشایی فرهنگی بود. دوست داشتم بهعنوان یک ایرانی ردپایی در نقاط دیگر دنیا داشته باشم و ماهیهایم را در رودخانههای دیگر بیندازم اما الان میگویم رفتن، دیدن، تجربهکردن، شناخت و معرفت مهمتر است. البته کارهای قبلی را به شکل سمبولیک انجام میدادم تا هدیهای از ایران به کشورهای دیگر داده باشم. در این میان اتفاقهای جالبی هم میافتد؛ مثلا در اکوادور، پلیسی که دید از میان جنگل آمدهام و پاسپورتم ایرانی است، شروع به گشتن کیفم کرد. وقتی کاتالوگ کارهایم را دید، شروع به تماشای آنها کرد. اولینبار هم که به آمریکا رفتم، بعد از 11 سپتامبر بود. در فرودگاه، بلیتم را با رنگ شبرنگ مشخص کردند. بهعنوان یک ایرانی برای گشتن وسایلم بیشتر دقت کردند. وقتی پلیس به کاتالوگها رسید، سؤالهایی پرسید که برایش توضیح دادم. او در ادامه پرسید چگونه این کارها را انجام میدهی و آدمهای اطراف هم کنجکاو شده بودند و داخل کاتالوگ سرک میکشیدند. آنوقت بود که آن پلیس یادش رفت من یک مظنونم و فهمید یک ایرانی میتواند اندیشه داشته باشد. الان جذابترین موضوع برایم این دیدگاه است که با نگاهی از بیرون، کشورم را ببینم و مؤلفههایی را که فقط خاص ایران است، درک کنم. این دستاوردی بزرگ است و راه را به شما نشان میدهد. راهی که از این پس میخواهید طی کنید، چیست؟ یکی از پروژههای جدیای که با تمرکز در مقیاس کوچک به آن میپردازم، هرمز است. دغدغه من این است که بگویم نقاشی و هنر فقط به بالاتر از خیابان میرداماد تعلق ندارد، نقاشی میتواند در جزیرهای دوردست، مخروب و منزوی مثل هرمز و در محلهای که کسی آنجا را بهرسمیت نمیشناسد، عملکرد مؤثری داشته باشد. الان وضعیت هنرمندسرای تهران، پلور و هرمز چگونه است؟ یادم است در هرمز نسبت به کارتان واکنش نشان دادند و مورد حمله برخی از افراد قرار گرفتید. هنوز هم با چنین واکنشهایی روبهرو میشوید؟ از این وضعیت عبور کردهایم. در دورهای کار در هرمز را شروع کردیم که نشدنی به شمار میرفت و بنا بر دلایل مختلف، دشواریهای زیادی سر راه سبز میشد که دلایلش میتوانست، حسادت، جهل، مسئولان کوتاهمرتبه و.... باشد. وقتی شما وارد جامعهای شوید که مقیاستان و رفتارتان متفاوت است، با شما مقابله میشود. معمولا جوامع سنتی نسبت به خیلی از مسائل مقاومت نشان میدهند اما وقتی آن مسئله جزء بدیهیات میشود حتی میخواهند موضوع را تصاحب کنند و مثلا بگویند ما از اول اینگونه بودیم. من سعی کردم با بومیهای جزیره از نظر اقتصادی و فرهنگی شریک شوم و الان وضعیت طوری شده است که اگر من بخواهم از بودن در جزیره انصراف بدهم، آنهایی که نفع فرهنگی و اقتصادی دارند راضی نیستند. محلهای که هنرمندسرا در آن راهاندازی شده به «چی چند تا» معروف بود یعنی چه میخواهی؟ چندتا میخواهی؟ الان شرایط خیلی فرق کرده است. رویکرد فرهنگی آن غالب شده است. اولین زنان هرمزی را چگونه جذب هنرمندسرا یا موزهتان کردید؟ خیلی سخت بود. البته هنوز هم سخت است. من دارای انضباط خاصی هستم که با استانداردهای ایرانیان خیلی متفاوت است. الان هم دورههای تابستانی در آنجا برگزار شده است. علاوهبر کلاسهای فرهنگی، دوره آموزش زبان هم داریم و مدرسان آنها همان زنان بومی هستند که بهعنوان راهنمایان موزه نیز کار میکنند. از هفت، هشت میلیونی که از طریق حامیان مالی بهدست آوردهام، چهارمیلیون بهعنوان دستمزد کارکنان موزه پرداخت شده است تا همه کارها براساس نظم و روال پیش رود و همهچیز مکتوب شود. سرمایهگذاری در هنرهای محیطی چگونه است؟ سرمایهگذاران دولتی یا خصوصی در ایران و دنیا وارد این حوزه میشوند؟ خوشبختانه یا متأسفانه نداریم... . در ایران یا دنیا؟ در زمینه برونمرزی، گردش پول زیادی وجود دارد اما در مقایسه با حوزههایی که هنر جنبه کالاگونه دارد، هنر محیطی حتی در اروپا یا آمریکا گردش مالی کمتری دارد مثلا کریستو و ژان کلوده چندینمیلیون دلار هزینه میکند. در دنیا معمول است که از بانک وام میگیرند و کتاب و کارتپستال چاپ میکنند تا سرمایه بازگردد. من خودم از معدود هنرمندهای محیطی هستم که کارهایم جنبه زیباییشناسانهمحور یا مقیاس کوچک هم دارد که آنها را میفروشم و به قولی میتوان با آن ادامه حیات داد. خوشبختانه یا متأسفانه این کار، اقتصاد ندارد. متأسفانه برای اینکه انسان موجودی است که بدون پول نمیتواند زندگی کند، با ورود کسی که پول خرج میکند بهخصوص در جوامع محتاطتری مثل ما که مدخل واسط ما عربها هستند، سلایق آنها تحمیل میشود و میبینیم امروزه در هنر ما خط- نقاشی بیشتر فروخته میشود. هنرمندانی بودهاند که سالها پیش دوست داشتهاند چیدمان و... کار کنند اما کارشان را برای ماندن در بازار، کنار گذاشتهاند، پس این خطر هست که سرمایهگذار، سرنوشت هنر را تعیین کند. ما به توازن نیازمندیم. این هنر یا هنرهای غیرمتعارف، در درازمدت بازار خود را پیدا میکند و آنوقت مرده و تبدیل به صناعت میشود. بنابراین بهتر است حد وسط را رعایت کنیم یعنی نه آنقدر بیتوجه باشیم که این هنر بمیرد یا آنقدر مورد توجه باشد که باز هم بمیرد. خریداران تعیین میکنند که شما قدم بعدی را چگونه بردارید و بازار را هدایت میکنند. من نمیگویم فروش آثار مهم نیست، اما من سعی میکنم این جنبه بر سلایق و علایقم غلبه نکند. اگر قرار باشد بازاری برای هنرهای محیطی شکل گیرد، چه کسانی باید حامیان مالی آن باشند؟ در قلمروی کاری ما دو مسیر وجود دارد. بعضیها از منظر اخلاقی و زیستمحیطی از آثار حمایت میکنند تا منجر به یک آگاهی در مورد بحرانهای زیستمحیطی شود. برخی دیگر نیز کسانی هستند که در حوزه هنر اجرا یا هنر بدن Body Art فعالیت میکنند و ممکن است کارشان انتقادی و اجتماعی باشد و با این کار، مخاطب متفاوتپسند را قلقلک دهد تا مستندهای چنین کارهایی را بخرد. نسل ما زحمت میکشید و نسل جدید، مخاطره میکند تا شهرت پیدا میکند یعنی کاری میکنند که بهاصطلاح، مورد مناقشه قرار گیرند و عدهای پشتشان بایستند. این هم یک راهحل است اما من بهعنوان یک هنرمند، صادقانه میگویم در کارهایم تعارض یا پیامهایی اجتماعی که بتوان از آنها استنباطهای سیاسی کرد، زیاد است؛ بااینحال، تابهحال در بیرون از ایران سعی نکردهام نان چنین چیزی را بخورم. همیشه با خودم گفتهام با ماهیهایم تا کجا میتوانم در رسانهها یا کتابها پیش بروم؛ اگر تا انتها بتوانم بدون این وجه جلو بروم، یک امتیاز است. هیچوقت هم به ذهنتان نرسید که از همین فضا برای ارائه کارتان استفاده کنید؟ اگر براساس رفتار متولیان داخلی، مشکلاتی برایم پیش بیاید، خواه ناخواه این مسئله وجود دارد. عکس این مسئله هم هست. از چه لحاظ؟ گاهی در مورد کودکان فلسطین آثاری داشتهام اما در ایران انتشار ندادهام چون دوست ندارم برخی از رسانهها بهزعم خودشان از آن استفاده کنند چون اینجا از کاری که برای سقوط هواپیمای IR 655 انجام دادم، بهرهبرداریهایی شد که جز بیانیه هنری statement من نیست. من معتقدم هنر باید از منظر انسانی کار شود و متأسفانه چون این هنر از هر دو سو مورداستفاده قرار میگیرد، سعی میکنم کارم را در خارج از ایران تعدیل کنم یا کاری نکنم که در تریبون کسی قرار بگیرد. در بخشی از صحبتهایتان گفتید که به دلیل سفرهایتان به کشورهای دیگر، الان بیشتر متوجه هستید چه چیزهایی ایرانیتر است. این ایرانیها چه هستند که میتوانند حفظ شوند و بهعنوان وجه فرهنگی ما عرضه شوند؟ شناخت مهم است. بچسبیم به اینکه از جایمان تکان نخوریم، خوب نیست؛ اگرچه بعد از سفرهایم متوجه شدهام تنها جایی که بهعنوان خیرات، آب مجانی میدهند، ایران است یا در ایران و دو سه کشور همسایهاش است که مردم در پشتبامها میخوابند. وقتی در کارهایم دو دست با یک چاله وجود دارد، ارجاعی مستتر به سنت فرهنگی طبقه متوسط است. همین چاله را وقتی روی سنگ ایجاد کنم، یک پرنده وقتی که باران میبارد از آبی که روی آن میماند ذینفع میشود و ضمن اشاره به همان تفکر در بعد جهانی، اندیشه زیستمحیطی را هم نشان میدهد و در بعد بومی، عملکرد مذهبی دارد، اینجاست که کار فرد میتواند غنا داشته باشد. جایی گفته بودید، کارهایتان وجه تعامل دارد. از طرف دیگر کارهای محیطی به دلیل قرارگرفتن در طبیعت ماندگاری کمتری دارند. در این صورت گفتوگو چگونه شکل میگیرد؟ مثل این است که سینما را با تئاتر مقایسه کنید. تئاتر در یک فضا اجرا میشود و لازمه آن حضور است اما نمیتوانیم بگوییم سینما را چه کسی میبیند؟ در طبیعت یک اتفاق میافتد؛ مثلا من سنگی را در آب رها میکنم. مهم این نیست که کسی در آن لحظه حضور داشته باشد، مهم آمار بازدیدکنندگانی است که روی عکس آن سنگ کلیک میکنند و تعامل همانجا شکل میگیرد. درعینحال مطمئنم کارهایم در مقایسه با آنها که روی بوم کار میکنند، بیشتر میماند و الزاما کارهای من میرا نیست. هنر محیطی ایران در کجای دنیا ایستاده است؟ در دهه گذشته کشورهای دیگر بهشدت به این سمت رفتهاند که جشنوارههایی برگزار کنند. عقبه ما حداقل از نظر کمی در مقایسه با کشورهای همسایه، بیشتر است و به واسطه این رویکرد، خیلی از کشورهای دنیا ما را میشناسند. خبرنگار شبکه فرانسوی - آلمانی «آرته» که امروز به دیدن من آمده بود، میگفت با چشماندازی که از ایران در رسانهها ارائه میشود، اصلا تصور نمیکردم چنین تفکر و نگاهی در ایران وجود داشته باشد. این نشان میدهد این جنبه در مقایسه با هجمهای که به ایران در رسانهها میشود، زیاد قابل تصور نیست. ما معمولا فرمتکننده رفتارهای قبلی سیاستمدارهای قبلی یا فعلی هستیم. خیلی از آنها تصویری ارائه میدهند و ما آن را اصلاح میکنیم. کدام کشورهای همسایه در زمینه هنرهای محیطی فعالیت میکنند؟ اغلب کشورهای همسایه درگیر جنگ یا تبعات آن هستند و قدری دورتر رومانی، مجارستان و آسیای میانه. فعالترین کشور در آسیا هم کرهجنوبی است. ایران در این رشته روی کشورهای اطراف تأثیرگذار بوده است؟ شاید نه، اما رئیس دپارتمان مقطع کارشناسیارشد یک دانشگاه انگلیسی گفت دانشجویانش در تحقیقهایشان از آثارم استفاده میکنند. من همیشه پیامهای زیادی در اینترنت از پژوهشگران خارجی و ایرانیتبار دارم که از آثارم در تحقیقهایشان استفاده کردهاند. حتی یکی از آنها برایم نوشته بود برای یکی از تحقیقهایش به سراغ کارهای من رفته بود اما متوجه شد یکی از همکلاسیهایش که ایرانی نیست، زودتر دنبال آثار من رفته است. از بازخوردهایی که در سایتم دریافت میکنم، میفهمم از این هنر بهعنوان حرکتی متفاوت و جدید، زیاد استفاده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.