آنچه درباره «کپلر۴۵۲بی» میدانیم و نمیدانیم
آیا زمین دوم کشف شده است؟
عرفان کسرایی*
در روزهای اخیر، خبر کشف سیاره Kepler 452b در رسانههای مختلف خبرساز شد. اغلب تیترهای خبری، از این اکتشاف بهعنوان کشف زمین دوم نام بردند و این خبر با سرعت زیاد در سراسر دنیا پیچید. این موضوع تازهای نیست. پیشتر در آوریل سال2014 نیز کشف سیاره Kepler-186f نظیر چنین هیاهویی برپا کرده بود و رسانهها خبر کشف آن را یکی از بزرگترین کشفهای هزاره نامیده بودند؛ سیارهای که حدود 10درصد از زمین بزرگتر است و هر 130روز، یک دور به دور ستارهاش میگردد. حتی قبل از آن در سال2012 کشف سیاره GJ667c-b و همچنین در سال2011 سیاره HD 85512b باز هم بهعنوان کشف زمین دوم در رسانهها خبرساز شده بود.درحالیکه ناسا در اعلام رسانهای از کپلر452بی بهعنوان پسرعموی بزرگتر و پیرتر زمین نام برده و از «زمین دوم» صحبتی نکرده بود، اینبار پس از اعلام خبر کشف سیاره کپلر452بی، بسیاری از رسانههای دنیا، تیترهایی با این مضامین منتشر کردند: «به زمین دوم سلام کنید!»، «کشف تاریخی کپلر: ما تنها نیستیم!» نشریه فوکوسآنلاین نیز نوشت: «ناسا میگوید زمین دوم را کشف کرده است».
کپلر452بی در حدود 60درصد از زمین بزرگتر و درواقع یک اَبَرزمین است نه یک شبهزمین. این سیاره هر 385 روز یکبار به دور ستارهاش میچرخد. جرم کپلر452بی اما دقیقا مشخص نیست، جرم آن را تقریبا بین سه تا هفتبرابر زمین تخمین میزنند. همچنین هنوز صددرصد مشخص نیست که سطح این سیاره، سخت است یا مانند سیارات شبیه به نپتون، گازی. آنچه میدانیم این است که سیاره کپلر452بی، در دامنه زندگی یا اصطلاحا ناحیه حیات (circumstellar habitable zone که به اختصار CHZ نامیده میشود) ستاره خود واقع است. دامنه زندگی یا منطقه گلدیلاکس (Goldilocks Zone) بازهای از فاصله در سامانه یک ستاره است که بتوان سیارهای با فشار اتمسفر کافی در آن یافت که شرایط وجود آب مایع در سطح خود را دارا باشد. ستارهای که کپلر به دور آن میگردد، تقریبا در فاصله هزارو 400 سال نوری خورشید قرار دارد و در حدود 20درصد از آن درخشانتر است. این ستاره 10 درصد از خورشید ما بزرگتر و در حدود 5/1 میلیاردسال نیز از آن پیرتر است. فضاپيمای کپلر که این سیاره را شناسایی کرده، در سال2009 با هدف شناسایی سیارههایی مشابه زمین به فضا پرتاب شده بود و تاکنون 4696 سیاره خارج از منظومه شمسی را کشف کرده که هزارو 30 مورد آن ثبت شدهاند. کپلر452بی یکی از این موارد است. اما این ادعا که زمین دوم کشف شده است، اصلا و ابدا صحیح نیست. با دانش و فناوری کنونی، بههیچرو نمیتوان تأیید کرد که در سیارات کشفشده، وضعیتی مشابه زمین حاکم است یا خیر. با امکانات کنونی بشر، تنها میتوان ابعاد سیاره، جرم آن یا فاصله آن را از ستاره دانست. همینها کافی است تا بتوان سیاراتی را که همجرم یا هماندازه زمین و البته در دامنه زندگی ستاره خود (CHZ) هستند، کشف کرد. اما به هیچ عنوان نمیتوان مشخص کرد دقیقا بر آن سیاره چه وضعیتی حاکم است. به همین دلیل نمیتوان کشف کپلر452بی را کشف زمین دوم دانست. مثلا سیاره زهره یا ونوس، همسایه ما و تقریبا هماندازه و همجرم زمین است و طبق تعریف در دامنه زندگی خورشید نیز واقع شده است. با این وجود ونوس هرگز چیزی مثل زمین دوم نیست، بلکه یک سیاره اساسا غیرقابل سکونت محسوب میشود؛ سیارهای با دمای سطحی تقریبا 500درجه سانتیگراد! برای اطلاعیافتن از امکان وجود حیات در یک سیاره، باید دادههای زیادی از وضعیت اتمسفر آن سیاره را تحلیل و بررسی کرد که چنین چیزی با وجود تجهیزات و فناوریهای کنونی، عملا ناممکن است. وقتی از عبارت «زمین دوم» سخن گفته میشود، لاجرم این تصور پیش میآید که صحبت از سیارهای است مانند زمین، که رودخانه و دریا و اقیانوس جنگل و گیاهان و همچنین دمای مطلوب دارد و شاید حتی حیوانات و گونههایی از حیات نیز در آن یافت میشود. اگرچه امکان وجود سیارهای با چنین ویژگیهایی غیرمحتمل نیست اما برای یافتن آن باید اطلاعات به مراتب دقیقتری داشته باشیم. باید درباره اینکه چه اتمسفری بر آن سیاره حاکم است و همچنین زاویه محور چرخش آن سیاره اطلاعاتی داشته باشیم. اما در حال حاضر و با امکانات موجود بشر، تنها سه فاکتور یا عامل را میتوان مشخص کرد. فاصله سیاره از ستارهاش، ابعاد و همچنین جرم آن. این اطلاعات اگرچه بسیاربسیار با ارزش است اما متأسفانه در حدی نیست که ما مجاز باشیم از عباراتی مانند «زمین دوم» صحبت کنیم. کشف یک سیاره فراخورشیدی موضوعی غیرعادی نیست و شاید هر هفته چنین سیاراتی که خارج از منظومه شمسی ما به دور ستارهای میگردند، کشف و بررسی میشوند. پژوهشگران ناسا در شش ماه گذشته، حدود 500 سیاره فراخورشیدی یافتهاند که از میان آنها 12مورد در دامنه زندگی قرار دارند. قطر آنها کمتر از دوبرابر زمین است اما تنها یکی از این بین، یعنی کپلر452بی به دور ستارهای میچرخد که به لحاظ ابعاد و حرارت به خورشید ما شبیه است. بسیاری از سیارات فراخورشیدی شناختهشده، از زمین کوچکتر هستند و چنان داغند که آب مایع نمیتواند در آن وجود داشته باشد. بیش از هزار جرم آسمانی در کهکشان راه شیری که ستارهشناسان بررسی کردهاند، آنچنان از ما دورند که صدها یا هزاران سال زمان لازم است تا نور آنها به زمین برسد. حتی اگر کسی بخواهد با سرعت نور به آن اجرام آسمانی سفر کند (که چنین چیزی به لحاظ تکنیکی ناممکن است)، صدها سال در راه خواهد بود. برای بررسی دقیقتر این اعداد و ارقام کافی است به یاد داشته باشیم فضاپیمای افقهای نو (New Horizons) که در روزهای اخیر به پلوتو رسید، با رکورد سرعت 50هزار کیلومتر بر ساعت، نزدیک به 10 سال در راه بود. اگر بخواهیم همین مسیر را با سرعت نور طی کنیم چهارونیم ساعت در راه خواهیم بود. حال در نظر بگیرید که کپلر452بی، 1400 سال نوری دورتر از ما واقع است. * پژوهشگر مطالعات علم و فناوری در دانشگاه کاسل آلمان
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.