چند سطری درباره نمایش رامکردن مرد سرکش کار بهرام تشکر
جداییطلبان روی صحنه!
سولماز غلامی: ماروین نیل سایمون (Marvin Neil Simon، زاده چهارم جولای ۱۹۲۷ در برانکسن نیویورک) نامی آشنا در عرصه تئاتر و سینمای کمدی امروز دنیاست. وی از آندسته نویسندگانی استکه آثار او همیشه، توجه مردم و منتقدان را به خود جلب کرده، بهطوری که به او لقب «پادشاه کمدی» را دادهاند. بیشتر موضوعات آثار نیل برگرفته از زندگی شخصی اوست. بهویژه در نمایشنامه «بیا و شیپور بزن»یا «بیا و در شیپور بدم»، چراکه این نمایشنامه را دقیقا زمانی به رشته تحریر درآورد که تصمیم به جدایی از برادرش ـ دنی سایمون ـ گرفت. تا قبل از 1961 ـ یعنی تا قبل از نوشتهشدن این نمایشنامه ـ نیل همیشه به او متکی و وابسته بود. درواقع دنی حکم پدری دلسوز و حامی را برایش ایفا میکرد. بهرام تشکر، نمایش کمدی «بیا و شیپور بزن» را با نام«رامکردن مرد سرکش»، در سالن البرز پردیس کوروش، با رویکردی بسیار متفاوت از تئاتر آزاد، روی صحنه آورده است؛ نمایشی آزاد و عامهپسند که میتواند هر سلیقهای را مجذوب خود کند، چراکه واریتهای است از جلوهها و اشکال مختلف نمایشی که با زبانی ساده اما پرمحتوا، مضامین پیچیده و درهم، رویداد معمولی را وارد دنیایی مدرن میکند؛ دنیای مدرنی که اختلافات عدیدهای میان والدین و فرزندان ایجاد کرده است. بهطوریکه نیازها و حرفهای هم را چندان متوجه نمیشوند و میتوان شکافی عمیق بین دو نسل دید. نمایش «رامکردن مرد سرکش» تقریبا 54 سال پیش نوشته شده است که به مشکلات و دغدغههای جوانان آن روزگار آمریکا اشاره دارد. اما این چالشها و دغدغههای آن زمان، مسائل داغ اکنون کشورمان است. یعنی به مسائل آشنایی میپردازد که کموبیش هرکسی نمونههایش را در زندگی خود تجربه کرده است. اختلاف نظر بین والدین و فرزندان، دیکتاتوری والدین بهویژه پدران، کنجکاوی مادران در زندگی خصوصی فرزندانشان، جداییطلبی و استقلال فرزندان، دوران عاشقی و تجربیات جوانی و ... . «رامکردن مرد سرکش» نمایشی است که به ابعاد مختلف زندگی یک خانواده میپردازد و داستانی دارد که در آن یک خانواده بورژوازی آمریکایی، پسر بزرگشان با داشتن زندگی مجردی و مستقل، از چندی قبل جزء جداییطلبان شده و حالا پسر کوچک نیز میخواهد جداییطلب باشد و برخلاف میل پدر و مادر، نزد برادر بزرگترش نقل مکان میکند. هرچند این جداییطلبی چیزی بیش از خودمختاری و استقلال نیست. اما با نگاه دیکتاتوری پدر همخوانی ندارد و پدر در تلاش است آنها را به خانه و کارخانهاش برگرداند و مادر نیز مثل تمام مادران دنیا نقش میانجی را ایفا میکند. اما پسران درگیر شور و هیجان جوانی هستند و درگیر قدرت عشق میشوند؛ قدرتی که میتواند مردی را رام کند. ارسطو کمدی را تقلیدی از کسانی میداند که از حد متعارف برتر باشند. البته منظورش به هیچ عنوان عیبونقص انسانی نیست، بلکه خطاها و زشتیهای خندهآوری است که گزند و رنجی به کسی نرساند. دیدگاه ارسطو از زشتی، همان نقابهای زشت و بدشکلی است که بازیگران بر چهرههایشان میگذاشتند تا فقط موجب خندیدن تماشاگران شوند. یعنی موقعیتهای کمیک نیازمند ایجاد صمیمیتکردن بین تماشاگران و بازیگران است؛ اما این صمیمیت نباید تا حدی پیش رود که کسی را برنجاند. درواقع بازیگر باید موقعیتی را که در آن قرار دارد، آنقدر باورپذیر جلوه دهد تا تماشاگر با او همراه شود، چراکه تماشاگران کمدی با شخصیتهایی روبهرو هستند که معایبی دارند و اگر بازیگران این معایب را کموبیش واقعی جلوه دهند، تماشاگر آن عیبونقص را در خود مییابد. البته این معایب نباید آنقدر اغراقآمیز باشند که تماشاگر را دلزده کند. نمایشهای کمدی هرچند برای ایجاد لحظات شاد و مفرح است، اما باید فکر اصلی و هدفی روشن داشته باشند. متأسفانه بعضی اوقات این موضوع در اکثر کارهای کمدی فراموش میشود. نمایشهای کمدی نیازمند تکنیکهای خاص اجرائی هستند و هرکسی از عهده این کار بهخوبی برنمیآید. اما بهرام تشکر با استفاده از کلیشههای اغراقآمیز، بازیهای زبانی، تکرار و ترکیبات بیربط یا حتی عبارات ابتکاری، دست به نوآوری در شیوه اجرائی این نمایش زده است. او شیوه روایی کلاسیک نمایش «رامکردن مرد سرکش» را به گونهای روایت میکند که از وادی روایتهای واریته به شوخیها و بداههپردازیها میرسد و مضامین تلخ و گروتسکوار نهفته در متن را بهگونهای شیرین به سخره میگیرد، مثل مقایسهکردن تولید میوههای مصنوعی به هنر نویسندگی! بهرام تشکر، کارگردان نمایش «رامکردن مرد سرکش»، سعی دارد با شیوههای بیانی جدید، نمایشی بسیار متفاوتتر از تئاتر آزاد ارائه دهد؛ نمایشهایی که واریتهای از گروتسک، کمدی رفتاری، کلامی و موقعیت را دارا هستند. نگاه تشکر، هم هنرمندانه است و هم عوامانهپسند و هم جدا از ابتذال و کلیشه که در بیشتر تئاترهای آزاد وجود دارد. به همین دلیل اجرای او چند سروگردن ـ نه یکسروگردن ـ از دیگر نمایشهای کمدی در حال اجرا بالاتر است. درست است که تئاترهای آزاد، اساسا بهطور مداوم در حال تجربهکردن هستند، اما هنوز به شیوههای خلاقانه اجرائی نرسیدهاند، چراکه در این چند سال اخیر سمتوسویی رو به ابتذال داشتهاند. شاید بتوان گفت کم از کمدیهای «بورلسک» که در آنها از شوخیهای رکیک هم استفاده میکردند، ندارد. البته اینگونه نمایشها از دهه 30 میلادی در آمریکا کمکم رنگ و شکل دیگری گرفت و معنای جدیدی یافت. نهتنها محتوای متن نیل سایمون و کیفیت کارگردانی بهرام تشکر، تماشاگران را به هیجان میآورد، بلکه بازیهای خوب و دیدنی حبیب دهقاننسب، فرزانه نشاطخواه، سام کبودوند، لیلا بلوکات و آذر سماواتی لحظاتی شاد را برای تماشاگران دلزده از یکنواختی زندگی مدرن و ماشینی ایجاد میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.