سیزیف و سمانه
فرزانه ابراهیمزاده: راضیکردن امیررضا کوهستانی برای حرفزدن درباره «شنیدن» کار سادهای نیست. او که در 10 سال گذشته رکورد اجرای نمایشهایش در خارج از مرزهای ایران را بهدست آورده، ترجیح میدهد تازهترین اثرش دیده و شنیده شود تا خودش بخواهد درباره آن صحبت کند. کوهستانی که بعد از «در میان ابرها» کار تازهای در تئاترشهر به صحنه نبرده، با یک ایده تازه به استوانه چهارراه ولیعصر آمده است. او نمایشی را به روی صحنه آورده است که جز یک دوربین Go pro یک صفحه اسکرین بزرگ نمایشی که هیچ دکوری ندارد و برپایه کارگردانی و متن و بازی اثری را به مدت 80 دقیقه به تماشاچی نشان میدهد که ذهن تماشاگر را با خود درگیر میکند. شنیدن در ادامه آثار قبلی او بر تم ترس و عذاب وجدان از یک خطا شکل گرفته است. کوهستانی در شنیدن یک قدم اما از کارهای قبلی خود جلوتر آمده است و اثری را کاملا براساس توانایی بازیگرانی به صحنه برده است که از ترکیب دو نسل پشتسرهم هستند. حضور الهام کردا و مهین صدری در کنار مونا احمدی و آیناز آذرنوش که از نسل تازهازراهرسیده تئاتر هستند، به نظر یک ریسک بزرگ میآید. اما کوهستانی که بههمراه محمدرضا حسینزاده چندین ماه زمان گذاشته تا این دو بازیگر جوان را پیدا کند آن را ریسک نمیداند و معتقد است که هردو این بازیگران، بازیگران باهوشی هستند که توانستند آنچه او در شنیدن به دنبالش بوده است را در کنار الهام کردا و مهین صدری به تصویر بکشند.
«شنیدن» در نظر اول با نگاه تازه به اجرا روی صحنه آمده است. ما در این اجرا با یک تئاتر صرف روبهرو نیستیم. نمیخواهم بگویم که صرفا اینستالیشن یا پرفورمنس است اما گونهای از تئاتر است که نمیشود آن را تئاتر کلاسیک مبتنیبر قصه دانست. از بعد ایوانف؛ از دیوار چهارم و سالگشتگی و هم در شنیدن و احتمالا کارهای بعدیام، تئاتر به معنی درام برای من مطرح نیست. یعنی دیگر دنبال یک درام که سروته و قصه دارد نیستم. آشنایی بیشتر من با هنرهای تجسمی و درگیرشدنم در گونههای اجرائی معاصر که اشاره کردی و از یکسو درسی که خواندم، باعث شد تا در نگاه تئاتریام تجدیدنظر کنم. تا قبل از ایوانف بهدنبال درام قصهگو بودم. اما این سه کار آخرم یک زمینهای را ایجاد کرد تا بهجای داستان فرم را به سالن بیاورم. در بخش اول دیوار چهارم هم شما با اتفاقات فرمالی که در متن میافتد روبهرو میشوید. یعنی از قالب فرمال داستانی به قالب روایی صوتی میروید. شما با کلماتی روبهرو هستید که پشت هم میآیند و شما قرار است یک هارمونی و آهنگ را بشنوید که برای مخاطب جذاب باشد؛ اتفاقی که در سالگشتگی و شنیدن هم افتاد و خیلی بههم نزدیک بود عبارت بود از اینکه به جادوی تکرار پی بردم. به شباهتها و پیوستگیهای شنیدن با سالگشتگی اشاره کردی. اما ردپای کارهای دیگر تو هم در این اثر هست؛ مثلا در صحنه آغازین جایی که سمانه و ندا مقابل تماشاچی میایستند و صحبت میکنند، فکر کردم با اثری مثل دیوار چهارم روبهرو هستم. شنیدن وامدار خیلی از آثار قبلی من است. من دو ارجاع خیلی اساسی به تجربههای اخیر دارم. همان دو خواهر دوقلو که یکی کشته میشود و دیگری با آن مردی که عاشق خواهرش بوده است، ازدواج میکند. یکجور عذاب وجدان و نارضایتی همراهش هست. تا اینکه بعد از ۹ سال خواهرش را در خیابان میبیند و شروع دیالوگهای شنیدن، درست همان دیالوگهایی است که میان آن دو خواهر آغاز میشود. همان که میگوید سلام - سلام - خوبی...، این میزانسنی که اشاره کردی که یک نفر رو به تماشاگران صحبت میکند آنجا دیده میشود، در این کار هم هست و همچنین کارهای دیگر من. اصولا من این میزانسن را خیلی دوست دارم. در سالگشتگی هم بازیگران درحالیکه رو به تماشاگران بودند، دیالوگهایشان را میگفتند. این فرم در صحنه پایانی ایوانف که دو بازیگر رو به تماشاچی بودند هم اجرا شده بود؛ اما در پاره دوم دیوار چهارم این اتفاق خیلی پررنگ میافتاد. بله؛ آنچه من سعی کردم در شنیدن تجربه کنم این بود که المانهایی که کلیت کاراکتر تئاتری را میسازند، پیدا کنم. در شنیدن کاری که کردم این بود که این سؤال را مطرح کردم که یک کاراکتر را چه چیزهایی میسازد؟ یک بخشش متنی است که قرار است توسط یک بازیگر بازی شود. بازیگر تشکیل شده از بدن و صدا و متن برای مخاطب که در یک کلیت قرار میگیرند. من در نوشتن سعی کردم اینها را از هم تفکیک کنم. ما صحنههایی داریم که پیش از جوابها باید سؤالها را حدس بزنید. مثل صحنه اول... . بله صحنه شروع نمایش که در فاصله سکوت باید بفهمیم چه سؤالهایی مطرح میشود، بعد صدا وارد میشود و صدایی داریم که بدن ندارد. درعینحال همانطور که گفتی صددرصد نیست. بدنی دارد که در آستانهای قرار دارد که تو نمیدانی آیا مجازی ببینی یا خیر یا اصلا حوصله داری ببینیاش یا نه؟ این هم یکی از نکات جالب بود. در اجرایی که من دیدم تقریبا هیچکدام از تماشاگران تا ردیفی که نشسته بودم - ردیف ۳ - برنگشتند به ردیف پنجم که مهین صدری نشسته بود و از آنجا صحبت میکرد، نگاه کنند. درست میگویی. تجربه خودم هم همین بود در یکی از اجراها از یکی، دو ردیف بالاتر، متوجه شدم بعضی از تماشاچیها برای اینکه خیالشان راحت شود یک نفر هست که حرف میزند، فقط برای چند ثانیه چک میکنند. اتفاقا جاهایی که صدای مهین تغییر میکند و یک بغض زیری در صدایش میآورد که از تخصصهایش است، تماشاچی باز برمیگردد و به او نگاه میکند. این وضعیت برزخی که تماشاچی میان دیدن و شنیدن قرار دارد و به قول مانی حقیقی که میگفت آدم نمیداند که باید نگاه کند یا نگاه نکند، جالب است. این صدا اگر مثل سالگشتگی پلیبک بود خیال تماشاگر راحت بود که صدایی است که پخش میشود. اما همین که این صدا جسمیتی داشت که بین ماست و آستانهای دارد که تو نمیدانی آیا مجاز به دیدن هستی یا خیر؟ تماشاچی اصولا ترجیح میدهد موقعیتش را حفظ کند. یعنی دوست دارد در یک موقعیت باشد. چرا ما تماشاچی را در تاریکی قرار میدهیم؟ به خاطر این که او میخواهد در یک وضعیت ثابت نمایش را ببیند و درک کند. اما وقتی تماشاچی را در وضعیتی قرار میدهی که کمی این آرامشی که در آن صندلی دارد سلب میشود، وضعیت جدیدتری را تجربه میکند. درعینحال برایم مهم بود که وضعیت آزاردهندهای هم برای او نباشد. در شنیدن، من بهشدت عباس کیارستمی هستم. ردپای آثار کیارستمی در کارهای من کم نیست اما در شنیدن از همه بیشتر است. یکی از آبشخورهای اصلی این نمایش، مشق شب بود. یک بار از خودش شنیدم که تو همسن بهمن هستی. وقتی فیلم را برای اولین بار دیدم برایم عجیب بود که چرا این بچهها اینقدر گیج هستند.توجیه هم این بود که اینها بچههای دوره جنگ بودند و بعد یادم آمد که بهمن هم در این فیلم بازی میکند و بعد فکر کردم احتمالا من هم اگر در این فیلم بودم همین شکلی بودم اما، حالا آدم دیگری هستم. ایدهای که یک شخصیت را در دو زمان ببینیم از همینجا آمد. به بخش بازیگری برگردیم یک بار در تمرینها مشق شب را گذاشتم و درباره این جزئیات نگاهکردن و حرفزدن با آدمی که پشت دوربین/ تماشاچی پنهان شده، حرف زد. اینکه چرا کسی به مهین نگاه نمیکند، شاید به این دلیل باشد که تماشاچی او را در صورت آن دو میبیند. صحنه یک منشوری میشود که بازتاب آن چیزی است که نمیبینی. این ایده را هم من از کیارستمی گرفتم. شما در فیلم «شیرین» هم یک فیلم دو ساعته را به واسطه ریاکشنهای صورت بازیگران میبینید. درنهایت هم این تماشاگر است که خودش را با شرایط تطبیق میدهد و کاری را میکند که در دیدن تئاتر آموخته؛ دست به انتخاب میزند. همانطور که ما در صحنه انتخاب میکنیم کدام بخش را به راهنمایی کارگردان بیینم، اینجا هم انتخاب میکند که بشنود یا ببیند و شنیدن را انتخاب میکند. به لحاظ معماری، ما یک صحنه داریم اینجوری قرار داده شده که تو در مقابل آن قرار داشته باشی. به مجرد اینکه دیوار چهارم شکسته میشود و صحنه به جایگاه تماشاچی میآید، این وضعیت تغییر میکند. در تئاتر کلاسیک صحنه داخل تماشاچیها نمیآید. اما در اینجا معادله بههم میریزد و همینجاست که تماشاچی به زمان نیاز دارد که خودش را با شرایط جدید تطبیق دهد حالا به این وضعیت دوربین و جهان مجازی را هم اضافه کن. در صحنهای که الهام یا همان سمانه بزرگتر با دوربینی که روی چشم زده به سمت مهین / تماشاچی میآید، تماشاچی امکان انتخاب دارد که او را حقیقتا از نزدیک ببیند یا مجازا تصویرش را روی پرده. برزخی دیگر مانند همان برزخی که مهین در آن گیر کرده بود. به شرایط کلاسیک صحنه اشاره کردی که یکی دیگر از نکات قابلتوجه در شنیدن است. ما برای دیدن و شنیدن وارد بلکباکسی به اسم تالار چهارسو میشویم. بلک باکسی که یکدفعه گسترش پیدا میکند و ما وارد بخشهای دیگر تئاتر شهر میشویم. آن هم نه با تصویر ضبطشده که به وسیله یک دوربین کوچک که به چشم بازیگر گذاشته شده است. این بازیگر است که ما را با خود به صحنه بزرگتری میبرد که با اینکه ما میدانیم اینجا تئاتر است اما تصور میکنیم خوابگاه است. مثل اجرای دیگر صحنه. ما در صحنه هیچ چیز نداریم. دو بازیگر یک پرده بزرگ و یک دوربین به چشم بازیگر. همه صحنه همین است. در کارهای دیگر تو یک حداقلهایی داشتیم. در سالگشتگی دو میز و دو السیدی و در دیوار چهارم دو صندلی. من به دنبال یک فرم بودم. در پارت اول تا لحظهای که دوربین روی چشم آیناز که نقش ندا را بازی میکند گذاشته میشود، ما با یک نمایش رئالیستی روبهرو هستیم. البته با تخفیفهایی. (مثلا همین که صدای مهین را بهقول تو نمیشنویم). دیالوگها و بازیها همه بهنوعی رئالیستی است. این حدودا نیمساعت از نمایش است. در آن صحنه دو نفر در مقابل یک نفر ایستادند و به سؤالات جواب میدهند. در این موقعیت احتیاج به هیچچیزی نداشتم. اما از لحظهای که دوربین وارد صحنه میشود ما وارد ذهن ندا و سمانه میشویم. وارد کابوس، یادآوری و یا فرار به جلو (فلاشفوروارد) آنها میشویم. یک نوع متن موزاییکی در هم که در کارهای ایناریتو دیده میشود. که باید در کنار هم چیده شوند. نه برای اینکه معنی از آن استخراج شود، بلکه یک سؤال را مطرح کنم. این را ارجاع میدهم به اینکه بازیگر را تقسیم به صدا و بدن کردم. این تجزیهکردن در سینما بهواسطه تجربههایی که با بازی با زمان انجام میشود و خیلی پیشتر از اینها در ادبیات امثال جویس و فاکنر آن را انجام داده بودند، اتفاق میافتد. اینها یک جذابیتهای فرمال دارند و یک اتفاق معنایی به واسطه این تجزیه کلیت در ذهن تماشاچی میافتد و نه در اثر هنری. در بعضی از آثار این تجربههای زمانی تحمیلی بهنظر میرسد چراکه برای خودش مستقل عمل میکند. میخواستم دو زمان را در کنار هم قرار دهم. برای قرارگرفتن این دو زمان کنار هم نیاز بود که چیزی را بنیان بگذارم. یعنی بگویم اول اینجا کجاست و اینها کی هستند و بعد به سراغ اصل ماجرا برویم. پس ما آن نیمساعت اول را احتیاج داریم تا به آن ارجاع کنیم. اتفاق اجرائی که اشاره کردی و در تکرارهای پیاپی داستان بهصورت اجرائی اتفاق میافتد؛ در جهان درام هم وجود دارد. ما با یک داستان سیزیفوار روبهرو هستیم. داستان یک خطا یا یک گناهی است که شخصیت سمانه دارد با آن مواجه میشود و انگار هر روز خودش را با آن تنبیه میکند. دقیقا. بعد از ایوانف یک تم عذاب وجدان در کارهای من وارد شده است، در این کار هم وجود دارد. کارکرد عذاب وجدان و گناه، تکرار یک واقعه در ذهن توست. در حال رانندگی هستی تصادف میکنی و یک نفر کشته میشود. ظاهرا این اتفاق با پرداخت دیه و رضایت اولیایدم تمام میشود. اما ممکن است تا ابد در ذهن تو باقی بماند و تکرار شود. من آگاهانه کسانی را انتخاب میکنم که نمیتوانند این ماجراهای ناگوار را فراموش کنند. مثل سمانه... . و ایوانف. آدمهایی که این گناه یا خطایی که انجام دادند، در ذهنشان تکرار میشود و برونرفتی از آن ندارند. روایت سیزیفوار دقیقا همینجا به عذابی هر روزه تبدیل میشود، از اتفاقی که نمیداند درواقع چه سرنوشتی داشته است. او یک اشتباه کرده و به آنچه شنیده اعتماد کرده است. بعد برای اینکه به دردسر نیفتد دیگری را در خطر انداخته است. بهنظر میرسد او با تکرار پیدرپی ماجرای تنبیه خود دارد خودش را تطهیر میکند. نکتهای که برای من در شنیدن جالب بود این است که میتوانم جهل به معنی کمتجربهبودن و معصومیت را در کنار هم بگذارم و درام را با تقابل آنها شکل دهم. شما با دو شخصیت روبهرو هستید که هنوز وارد زندگی نشدهاند و اولین تجربه اجتماعیشان را در خوابگاه از سر میگذرانند. پیچیدهترین مسئلهای که با آن روبهرو شدند این است که من یک صدایی شنیدم. الان در مقابل این که صدایی شنیدم باید یک واکنش نشان دهم. بهترین واکنش چیست؟ برای آدمهایی که تازه وارد زندگی شدهاند و به بلوغ اجتماعی نرسیدند، ممکن است این واکنش اشتباه باشد؛ اشتباههایی که ممکن است ناخواسته به دیگران ضربه بزند. میگوید من ترسیدم به کمیته انضباطی بیایم. همین اشتباه کوچک، تراژدی را بهوجود میآورد که تا آیندهای که سمانه در آن زنده است، احساس گناه نیز سایهبهسایهاش میآید. این تنبیه و حس گناه هر روز با یک شکل تکرار میشود. در همین اجرا ما با دو روایت از زندگی ندا روبهرو هستیم؛ ندایی که در بزرگسالی به یکباره همان ارشد خوابگاه میشود و این حس بازجویی را انگار اوست که به سمانه میدهد. من برای انتخاب بزرگسالی ندا ریسک بزرگی کردم ارشد خوابگاه و ندای بزرگسال دو قطب مثبت و منفی نمایش هستند که به ظاهر حداقل همپوشانی شخصیتی را با هم دارند. بهنوعی این دو آدم خوبه و آدم بده قصه بودند. مطمئن نبودم تماشاچی استحاله این دو شخصیت درهم را بپذیرد. از قسمت دوم نمایش کاملا نمایش در ذهن سمانه است. صدا و تصویر و فیزیک آدمها روی صحنه میتوانند دروغ بگویند. چون یادآوری میشود و در این یادآوری ممکن است چیزی را به یاد بیاوریم که دوست داشته باشیم یا از آن متنفر باشیم. یک معادله کلی است همیشه ما بدترین چیزها را در ذهن میآوریم. این خاصیت ذهن است که وقتی به دنبال تصویریکردن اتفاقی هستی که خودت در آن حضور نداشتی، بدترین شکل را تصور میکند. (وقتی دیر خانه میآییم همه فکر میکنند اتفاق بدی افتاده است). در شنیدن هم همین را داریم. در ماجرای ندا یک اتفاق کوچک بوده که فاجعه بهبار میآورد. بالزدن پروانه باعث توفان میشود. آن زمانی که تو احساس گناه میکنی بدترین اتفاقها در ذهن تو رخ میدهند. تم مهاجرتی که از «در میانابرها» در کارهایت وجود داشته انگار در «شنیدن» خیلی کمرنگ باز هم هست. درباره اینکه کمرنگ شده، نمیتوانم خیلی صحبت کنم. به این دلیل که در هر کاری که مینویسم به آن فکر نمیکنم که حتما باید در کارم باشد. ناخودآگاه است. مهاجرت همیشه برایم تم جذابی است. شاید به خاطر تکراری است که در ذاتش هست. در مهاجرت روتین زندگیات را داری اما در یک جغرافیای دیگر. ما ندا را داریم که مهاجرت کرده است. این اتفاق برای من چندین کارکرد داشت. خیلی میترسیدم «شنیدن» به مرثیهای برای زنها تبدیل شود. این ماجرای تضییع حقوق زنان در جامعه است و خیلیها به آن پرداختهاند که خوب هم هست. اما میخواستم از یک زاویه دیگر به آن نگاه کنم. یکی از دلایلی که ارشد خوابگاه را دانشجو گذاشتم همین بود که نمیخواستم جنس همیشه ظالم مرد روبهروی آنها قرار دهم. میخواستم شبیه خودشان در جایگاه بالاتر باشد. برای من این مقابله بیشتر این بود که آدمها بیشتر نگران جایگاه خودشان هستند. هم سمانه و هم ارشد هر دو نگران جایگاه خودشان هستند. سمانه نه به خاطر ندا که به این دلیل که به خاطر یک درددل ساده به دردسر افتاده، میخواهد پای خودش را هرچه زودتر از ماجرا بیرون بکشد. ارشد هم میخواهد ماجرا را ماستمالی کند تا خودش رها شود. میتوانیم فراتر از این هم برویم و بگوییم کسانی که این زنان را مقابل هم قرار دادند به دنبال همین هستند. اما به نظرم خامه روی کیکش زیاد میشد. حداقل موقعیتی را که میخواستم بسازم این بود که دایرهبسته زنان را بسازم که فقط مرد داستان یعنی امیرحسین نمیدانیم کجاست و نمیدانیم آمده است یا نه؟ این موقعیت برای من در «شنیدن» موقعیت جذابی بود. بحث مهاجرت امکان جذابی بود تا در کانتکس و جامعهای دیگری ندا را بیینم که بار دیگر قرار است خود را اثبات کند. حتی اگر این اثبات در ذهن سمانه باشد. او باید در دادگاه ثابت کند که در فلان رویداد سیاسی بوده تا بتواند پناهندگی بگیرد. او در هر دادگاهی که قرار بگیرد نیاز به شواهد دارد و او همیشه این شواهد را از بین برده است. او باید چیزی را ثابت میکرد که براساس شنیدن یک نفر به آن محکوم شده، نه دیدن. از سالها پیش یک دغدغه با من همراه است. با «رقص روی لیوانها» به کانادا رفته بودیم این دعوا را داشتیم که تصویر شما از ایران تصویر واقعی نیست و براساس شنیدههای شماست از رسانهها، در صورتیکه اگر با چشم خود ایران را ببینید تصور دیگری از آن دارید. یکی از منتقدان خیلی جدی در آن جلسه گفت ما در همین نمایش تو هم مردی را داریم میبینیم که همهاش داد میزند و این همان تصویری را تأیید میکند که ما از مردان در جامعه ایران داریم. من به او گفتم که در نمایش من صحنههای دیگری هم بوده اما شما چیزی را دیدید که دوست داشتی ببینید. صحنهای که این مرد به دختر التماس میکند نرو را ندیدی؛ چون نخواستی ببینی. وقتی با یک پیشفرضی به سراغ یک ماجرائی میآیی، باعث میشود آن چیزی را که بخواهی ببینی، ببینی. سمانه چیزی را شنیده که از آنها دریغ شده اما در ذهنشان زنده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.