|

تغییر موازنه نظامی در قفقاز

طی چند هفته گذشته همکاری‌های نظامی روبه‌فزاینده‌ای بین ترکیه، گرجستان و آذربایجان صورت پذیرفته است. از 13 ماه می‌ تا 10 ژوئن سال جاری نیروهای نظامی ترکیه، گرجستان و آذربایجان مجموعه تمرین‌های نظامی مشترک خود را در شرق ترکیه با نام «عقاب قفقاز» برگزار کرده‌اند. مدتی پیش، در 25 ماه می ‌باکو نیز میزبان تمرینات نظامی نیروهای ترکیه و آذربایجان با یکدیگر بود. این فعالیت‌های‌رو به افزایش در جنوب قفقاز از سوی این سه کشور با درگیری شدید روسیه در اوکراین و خواست‌ روبه‌رشد ترکیه برای تعمیق نقش ژئوپلیتیک خود در سرتاسر مرزهای شرقی و جنوب شرقی‌اش هم‌زمان بود. روسیه درحقیقت می‌خواهد فعالیت‌های نظامی خود را در جوار مرزهای ترکیه ازجمله آذربایجان و گرجستان برای برجسته‌شدن موقعیت نظامی‌اش در ارمنستان، گسترش دهد. اما این امر در حالی است که آذربایجان هم‌زمان با وجود همکاری‌های ‌روبه‌فزاینده با دیگر کشورهای همسایه، همچنان برای تسلیح نظامی و تکنولوژیک خود به مسکو وابسته است. همکاری‌های نظامی بین آذربایجان و ترکیه به سال 1992 بازمی‌گردد؛ هنگامی که این دو کشور روابط خود را بر مبنای آموزش‌های نظامی بین یکدیگر برقرار کردند. در این چند سال، این همکاری‌ها به دیگر حوزه‌های تمرین نظامی و همکاری‌های مرزی توسعه‌ یافته است. اما در سال 2012 بود که آذربایجان و ترکیه همکاری رسمی استراتژیکی را منعقد کردند که همکاری‌های نظامی دوجانبه را در صورت وقوع درگیری‌های مهم امکانپذیر می‌کرد. دراین‌میان برای نخستین‌بار در سال 2012 تغییر مهمی رخ داد که در آن نیروهای گرجستان به مقیاس وسیعی به مانورهای نظامی ترکیه-آذربایجان پیوستند. در تابستان سال 2012 وزرای دفاع این سه کشور تصمیم گرفتند تا در هرسال دوبار نشست‌هایی را برگزار و تمرین‌های نظامی بیشتری را سازماندهی کنند. نگاه ایروان از نظر ارمنستان که اکنون با مشکلات جدی اقتصادی و ناآرامی‌های سیاسی مواجه است، مانورهای نظامی بین این سه کشورِ همسایه به معضلی ژئوپلیتیک منجر می‌شود. آذربایجان، ترکیه و گرجستان بخش عمده‌ای از مرزهای ارمنستان را دربر گرفته‌اند. مرزهای ارمنستان در تنگنای بین رقبای ترک و آذربایجانی، از شمال به گرجستان و از جنوب به ایران محدود شده است. همچنین افزایش مانورهای نظامی به چرخشی در توازن نظامی بین ارمنستان و آذربایجان منجر خواهد شد، چراکه برخوردهای بین این دو کشور در ماه‌های گذشته در «ناگورنو قراباغ» به تلفات شماری از ارمنیان و از میان‌رفتن تسلیحات ارمنستان ختم شده است. «الهام علی‌اف»، رئیس‌جمهور آذربایجان، اخیرا گفته است نیروهای نظامی این کشور از برتری تمام‌عیاری بر نیروهای ارمنستان برخوردار شده‌اند. در ماه می، آذربایجان در منطقه غربی خود یعنی، نخجوان که در امتداد مرزهای جنوب شرقی ارمنستان واقع شده است، همراه با نیروهای نظامی ترکیه دست به مانورهای نظامی- تاکتیکی زده است. از نظر ایروان این امر چشم‌اندازهای احتمال حمله‌ای در دو جبهه را از سوی آذربایجان امکان‌پذیر می‌کند که در آن ترکیه قادر خواهد بود در صورت یک جنگ نظامی عمده در آن دخالت کند. مشارکت گرجستان در این مانورهای نظامی بسیار جالب توجه به نظر می‌رسد. از نظر ارمنستان خاک گرجستان تنها دروازه مستقیم به سوی روسیه قلمداد می‌شود؛ متعاقب الحاق ارمنستان به اتحادیه اوراسیایی، نیاز این کشور به امنیت این کریدور به‌طور قابل‌توجهی افزایش پیدا کرده است و از نگاه این کشور، فعالیت نظامی گرجستان از طریق توافق‌نامه سه‌جانبه و مانورهای نظامی عملا در حال ایجاد یک کمربند نظامی حول مناطق فراوانی از ارمنستان است. روسیه و ترکیه روسیه در ماه آوریل سال گذشته اعلام کرد طرحی را برای تقویت پایگاه‌های نظامی خود در ارمنستان، آبخازیا، اوستیای جنوبی و قرقیزستان در دست دارد. این حرکت احتمالا تصادفی است، اما مسکو اخیرا یک کمک مالی 200‌ میلیون دلاری یعنی تقریبا نیمی از هزینه‌های دفاعی سالانه ارمنستان را برای تسلیح نظامی در اختیار ایروان قرار داده است. علاوه بر این مسکو در نظر دارد موشک‌های زمین به زمین بالستیکی با نام «اسکندر» را در این کشور مستقر کند. همچنین احتمال دارد مسکو با استفاده از ترس ایروان از همکاری بین آذربایجان، ترکیه و گرجستان به‌عنوان زمینه‌ای برای افزایش حضور نظامی خود بهره‌برداری کند؛ این اقدام روسیه مشابه دیگر اقدامات مسکو است که اخیرا در دیگر کشورهای آسیای مرکزی به علت ترس از تهدیدهای ناشی از داعش انجام داده است. اما اخیرا ترکیه دست به تجدیدنظر در موضع ژئوپلیتیک خود در قفقاز جنوبی زده است. آنکارا متعاقب جنگ روسیه-گرجستان و افزایش نیروهای روسی در دو منطقه جدایی‌طلب گرجستان از حضور ‌روبه‌رشد نیروهای نظامی روسیه در منطقه دچار ترس شده است. این ترس ناشی از موقعیتی است که به روسیه در سال 2010 اجازه داد تا سال 2044 از پایگاه نظامی «گیومری» واقع در ارمنستان استفاده کند و تمرین‌های نظامی در مناطق جدایی‌طلب متکی به روسیه در قفقاز جنوبی داشته باشد. به‌همین‌دلیل برای خنثی‌کردن اقدامات روسیه، ترکیه نیازمند تقویت همکاری‌های نظامی خود با گرجستان و آذربایجان است. اما آذربایجان با مدنظرقراردادن تدارکات، سهولت دسترسی به تجهیزات نظامی جدید و منابع موجود هنوز نیز به‌شدت به مسکو وابسته است. تقریبا 85‌ درصد تجهیزات نظامی این کشور روسی بوده و بعید به‌نظر می‌رسد رویه تسلیح آذربایجان تغییر کند. نقش انرژی ترکیه و آذربایجان نیز ممکن است‌ درصدد دفاع از خطوط لوله انرژی منطقه باشند که از طریق آذربایجان و گرجستان در نزدیکی اوستیای‌جنوبی شروع و به غرب ترکیه خواهد رسید. خط لوله این کشورها نیازمند حفاظت است و با هرگونه درگیری نظامی تأمین خطوط انرژی می‌تواند با تهدید مواجه شود. دیگر پروژه مهم منطقه که باید به آن پرداخته شود، پروژه راه‌آهن باکو-تفلیس-آخالاکالاکی - قارص است که تمامی منطقه دریای‌خزر را از حیث اقتصادی به شرق ترکیه متصل خواهد کرد. ناظران براین باورند که این راه‌آهن در گام اول قادر به انتقال بیش از 6.5‌ میلیون تن کالا از آسیا به اروپا خواهد بود. پس می‌توان گفت تمامی این عوامل انگیزه اصلی این سه کشور برای تحکیم روابط نظامی‌شان با یکدیگر است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.