گفتوگوی «شرق» با «دیوید رومانو»، استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه میسوری:
آنکارا نگران تغییر کلی سیاستها در کردستان سوریه است
آزاد حاجیآقایی
بهارعربی نقطهعطفی در تاریخ خاورمیانه است که برملاکننده تمامی نقاط پارادوکسیکال سیستم حکومتی، جامعه، فرد و فرهنگ این پهنه بهشمار میرود و امکان بازخوانی تاریخ و سیاست این منطقه را قبل از این دگرگونی سترگ، با چالش مواجه میکند. این واقعه که با خودسوزی یک جوان تونسی آغاز شد، نقطه آغازین دگرگونیهایی بود که اکنون دامنه آن گستره وسیعی از شمال آفریقا را تا خاورمیانه درنوردیده است. اما نباید از یاد برد عمق دگرگونی و گستردگیهای این چرخش، بیشتر نشئتگرفته از تراکم نقاط پارادوکسیکال بود. بررسی عوامل و ابعاد در حالگذار این تحول را از زبان استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه دولتی میسوری پی میگیریم.
در برهه کنونی خاورمیانه در مواجهه با مشکلات جدید و متنوعی قرار گرفته است که تا قبل از بهارعربی فکرکردن به آنها امکانپذیر نبود. چه عواملی را در پیدایش این بحران دخیل میدانید؟ بهارعربی زمانی را بازنمایی میکند که مردم در بسیاری از کشورهای عربی ناگهان با تمامی خشم و سرخوردگی خود، از مصائب تحمیلی رژیمهایی سر باز زدند که از سوی دولتهای حاکم با پسوند «ایسم»های خارجی مانند امپریالیسم، صهیونیسم، کلنیالیسم، کاپیتالیسم بر آنان تحمیل شده بود. ساکنان این کشورها دقیقا به جای این «ایسم»ها انگشت اتهام را بر خود رژیمهای حاکمه گذاشته و گفتند ما خواهان هیچکدام از این «ایسم»های پیشین نبوده و از بهکاربردن این «ایسم»ها از سوی دولتهایمان نیز به مثابه دستاویزی برای استبداد، فساد و عدم ارائه خدمات خسته شدهایم. این شاید یکی از مهمترین دلایلی بوده باشد که مردم ساکن این کشورها با فروریختن ترسشان از قدرتهای حاکمه به خیابانها آمده و انقلاب عربی را رقم زدند. با توجه به رخدادهای اخیر در خاورمیانه، آیا میتوان گفت بهارعربی در مصر عصر جدیدی برای گفتمان اسلامی در خاورمیانه بوده است؟ من فکر میکنم استفاده از فعل گذشته «بود» بهتر میتواند پاسخگوی این سؤال باشد. یعنی در برههای کوتاهمدت میشد اینگونه تصور کرد. اما در حال حاضر بهنظر میرسد جنبش اسلامگرایی با شکست مواجه شده است. علت آن نیز این بود که اسلامگرایانی مانند «محمد مُرسی»، رئیسجمهوری سابق مصر، بهسرعت یک دیکتاتوری را با دیکتاتوری دیگری جایگزین کردند؛ دقیقا مانند تصویری که در مزرعه حیوانات «جورج اورول» میتوان مشاهده کرد. همزمان با چنین اقدامی، آنها مسیر پیشرفت اقتصادی را نیز به عقب بازگرداندند. از اینرو مردم همگی متفقا از پذیرش چنین سیستمی امتناع کردند، اگرچه اکنون از منظر بسیاری از تحلیلگران بهنظر میرسد اقدامات آنان در رد دیکتاتوری پیشین، فقط دیکتاتوری جدیدی را به ارمغان آورده است. نقش جنبشهای سیاسی دراینمیان چیست؟ رژیمها و جنبشهای سیاسی به هرآنچه فکر میکنند میتوان از طریق آن مردم را بسیج کرد، توسل میجویند و مردم را با ایدئولوژی یا وابستگیهایی که بهعنوان یک بدیل به آنها معرفی میکنند دچار انزجار و ناامیدی مینمایند. دراینمیان، دولتها نیز فقط در راستای منافع خود جنگهای نیابتی را بهپیش میبرند. همه این موارد مرتبط به منافع سیاسی گروههای متنفع در این برخوردها و منازعات است. بسیاری از ناظران براین باورند که با فروپاشی صدام توازن قوا در منطقه از میان رفته است. این توازن قوا چگونه دوباره اعاده خواهد شد؟ پاسخدادن به این سؤال دشوار است. بسیاری براین باورند که تا زمانیکه «صدام» در عراق قدرت را در دست داشت این توازن قوا برقرار بود اما من نمیتوانم تلفات جنگ بین ایران و عراق را بهعنوان یک توازن قوای ارزشمند در نظر بگیرم. من براین باورم که یک موازنه قوای بهتر با دولتهای جدید یا اشکال جدیدی از حکومت، بهتر میتواند منعکسکننده خواستهها و مطالبات مردم خود این دولتها باشد. برای نمونه کردها در منطقه باید دارای دولتهای متعلق به خود یا استقلال داخلی باشند یا تحت تسلط دولتهای مرکزی، از دموکراسی بیشتری بهرهمند باشند. اخیرا در شورای سیاست خارجی آمریکا نمایندگان عربستانسعودی و اسرائیل، متفقا از اتخاذ استراتژی جدیدی علیه ایران سخن گفتهاند. این استراتژی جدید چه ابعادی دارد؟ من مطمئن هستم این دو کشور دیری است که با هم اتخاذ یک استراتژی جدید را مورد بحث و گفتوگو قرار دادهاند. اما این بحث و گفتوگو بسیار متفاوتتر از اتخاذ هرگونه همکاری جدی و استراتژی است که قرار است در عمل اتفاق بیفتد. اسرائیلیها از بقا یا سقوط «بشار اسد»، رئیسجمهوری سوریه، مطمئن نیستند و از طرف دیگر برای عملیکردن این استراتژی در مقابل ایران فاقد قدرت لازم هستند. ممکن است عربستانسعودی در سیاست خارجی خود بسیار قدرتمندتر باشد، اما آنها هم فاقد اراده واقعی در مقابله با ایران هستند. از طرف دیگر اکنون، عربستانسعودی و ترکیه درصدد همکاریهای بیشتری با هم برآمدهاند. موضوع این است که هیچیک از این دو کشور مطمئن نیستند باید به چه کاری در این زمینه دست بزنند. شما یکی از متخصصان حوزه سیاست ترکیه و متخصص در امور کردها هستید. اقدامات اخیر دولت آنکارا را چگونه ارزیابی میکنید. امیدوارم کسب 13 درصد آرا از سوی حزب «دموکراتیک خلقها» در انتخابات اخیر و ممانعت از دستیابی جاهطلبانه اردوغان به ریاستجمهوری و برقراری سیستم ریاستی، واقعا برای دموکراسی ترکیه مثمرثمر باشد. اما بر این باور هستم که اگر حزب «عدالت و توسعه» به ایجاد حکومتی ائتلافی با حزب «حرکت ملی» دست بزند که از انگارههای فاشیستی برخوردار است، تأثیرات بسیار سوئی را بر کردها در ترکیه و کشورهای همسایه خواهد گذاشت. آنکارا از یکپارچهشدن سه کانتون ایجادشده توسط حزب «اتحاد دموکراتیک» و چشمانداز در حال تغییر کلی سیاست در منطقه کردستان سوریه بسیار نگران است. حزب «جمهوری خلق» و حزب دموکراتیکخلقها باید در مقابله با این مداخله نظامی و نیز در مقابله با ژنرالهای ترکیه موضعگیری کنند، اما در مقابل بسیاری از اعضای حزب «عدالت و توسعه» و حرکت ملی این مداخله را به شیوهای متفاوت میبینند. اگر ترکیه با ارتش خود زمینی وارد سوریه شود، نتایج آن برای همگان مصیبتبار خواهد بود. چنین حرکتی از زمان تأسیس جمهوری ترکیه تاکنون میتواند بزرگترین ریسک و بزرگترین اشتباه آن تلقی شود. عراق اکنون و در عمل به یک کشور تجزیهشده تبدیل شده است. با توجه به منازعات کنونی این کشور، آینده عراق را چگونه پیشبینی میکنید؟ من بهتازگی از عراق بازگشتهام. برای اولینبار احساس میکنم که شاید هیچ امیدی برای بقای یا حتی وجود کشوری به نام عراق نباشد. برای مدتی طولانی بر این باور بودم که اگر فدرالیسم پیشبینیشده در قانون اساسی سال 2005 عراق که بهدرستی نیز وضع شده بود، اجرا شود، عراق میتواند برای تمامی مردم و ساکنان این کشور بهعنوان یک کشور موفق باشد. اما من به اندازه کافی مطمئن نیستم که در عراق شیوه مثمرثمر و دقیقی برای تعمق در ارتباط با اجرای چنین سیستم غیرمتمرکزی و نیز سیستم تقسیم قدرت وجود داشته باشد. اما آنچه من در این رابطه میدانم این واقعیت است که تنها دو گزینه برای عراق میتوان متصور شد؛ یا ایجاد یک کنفدراسیون یا یک عراق تجزیهشده و غیراز آن گزینهای را نمیتوانم تصور کنم. چراکه بازگشت یک شیوه حکومتی استبدادی با دولت متمرکز به سبک صدام نه ممکن و نه مطلوب به نظر میرسد. با تمامی این تغییرات چه اتفاقاتی در منطقه به وقوع خواهند پیوست؟ امیدوار بودم دامنه چنین تغییراتی را واقعا میتوانستم ترسیم کنم. تغییرات همیشه مملو از آشفتگی بودهاند و دردناک هستند، اما چنین آشفتگیهایی برای دستیابی به شرایطی که در آن منطقه خاورمیانه برای اکثریت ساکنان آن محیط بهتری باشد، در نهایت میتواند ارزشمند باشند و هزینه آن را باید پرداخت کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.