ناباوران چه میگویند؟
پشت پرده سیاست
فاطمه کاظمی
بسیار پیش میآید که افراد برای توصیف برخی از نظریهها درباره چگونگی و دلایل پدیدآمدن یک پدیده، از عبارت تئوری توطئه یا توهم توطئه استفاده میکنند اما بهراستی تئوری توطئه یا توهم توطئه به چه معناست؟ طرفداران تئوری توطئه بر این باورند که رویدادهای کنونی یا تاریخی، نتیجه نقشه مخفیانه گروهی دسیسهگر و عموما قدرتمند است. به بیان دیگر برای تفسیر یک پدیده علمی، سیاسی، تاریخی و... یک تفسیر رسمی وجود دارد که کارشناسان آن حوزه ارائه میدهند اما طرفداران نظریه توطئه، این تفسیر رسمی را نمیپذیرند یعنی شکل ظاهری و رسمی رویدادهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را باور نمیکنند.
تئوری توطئه در شکل حاد خود، بیانگر این است که تمامی بدبختیهای عالم، نتیجه اعمال گروهی از افراد، گروهها یا دولتهای پرنفوذ و معمولا پنهان است. به بیان دیگر، طرفداران این نظریه بر این باورند که در پس تمام حوادث خوب و بد این دنیا، گروههای کوچک و تیزهوشی قرار دارند که امکانات سیاسی، مالی، نظامی، روانی و علمی زیادی در اختیار دارند و میتوانند سمتوسوی رویدادها را آنگونه که خود مایلند، تعیین کنند و درعینحال، انگیزهها و فرایندهای واقعی این رویدادها را از دید مردم عادی مخفی نگاه دارند و درنهایت اسباب و عوامل غیرمرتبطی را بهعنوان انگیزهها و فرایندهای این رویدادها به مردم بیخبر، بقبولانند. برخی بهشدت به تئوری توطئه علاقهمند هستند، در مقابل بعضی رویدادهای حاکم بر عالم را پیچیدهتر از آن میدانند که ذهن و قدرت یک گروه بتواند آن را طراحی و مدیریت کند. البته باید در نظر داشت که در برخی موارد، تئوریهای توطئه اجزای حقیقی و درست هم دارند، اما گاهی هم غلوشده واقعیت هستند، اما معمولا آمیزه و مخلوطی از گزارههای درست و نادرست هستند که از آنها نتیجهگیری نادرست میشود. گفتنی است نظریه توطئه یا توهم توطئه، بیشتر در مورد موضوعات سیاسی، تاریخی، اجتماعی و اقتصادی و مانند آن کاربرد دارد اما پیش آمده که پای چنین دیدگاهی به موضوعات علمی و فناورانه هم کشیده شده است. برای مثال روزگاری، رقابت سخت و شدیدی بین آمریکا و شوروی در زمینه فناوری فضایی در جریان بود و هر کشوری دوست داشت خود را در این زمینه پیشگام نشان دهد. به بیان دیگر، دستیابی به موفقیتهای فضایی برای هر دو کشور بسیار مهم و حیثیتی بود. به هر روی، درنهایت این آمریکا بود که توانست با برنامه آپولو به ماه سفر کند و برنده رقابت فتح ماه شود. گزارشی از این موفقیت از تلویزیون پخش شد و میلیونها نفر نیز آن را تماشا کردند اما طرفداران نظریه توطئه بر این باورند که آمریکا هیچگاه نتوانست به ماه سفر کند اما برای آنکه اقتدارش را حفظ کند، نمایشی را در استودیوهای فیلمسازی ترتیب داد و وانمود کرد فضانوردانش توانستند به ماه سفر کنند. تولید و عرضه داروی تالیدومید و سپس جمعآوری آن از بازار، فرصتی دیگر برای عرض اندام نظریه توطئه فراهم آورد. داروی تالیدومید را پزشکان برای پیشگیری از تهوع صبحگاهی زنان باردار تجویز میکردند اما بعدها مشخص شد که مصرف این دارو باعث تولد کودکانی معلول میشود. طرفداران نظریه توطئه بر این باورند که تولیدکنندگان این دارو از ابتدا هم اثرات نامطلوب این داروها را میدانستند و از عمد این دارو را تولید کردند. همانگونه که گفتیم نظریه توطئه در حوزههای سیاست و اجتماع کاربرد دارد اما میبینیم این نظریه زمانی به حوزه علم وارد میشود که این حوادث نیز پسزمینه سیاسی داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.