شو بدون شومن
مهرداد احمدیشیخانی
دوست پزشکی داشتم که تحصیلاتش را در کویته پاکستان گذرانده بود. پس از اتمام تحصیلات که به ایران برگشت، در یکی از دیدارها گفتوگویمان به وضعیت بهداشتی در پاکستان کشید. آن دوست میگفت سطح بهداشت و نوع شایع بیماری در هر کشوری رابطه مستقیم با وضعیت اقتصادی- اجتماعی آن جامعه دارد، مثلا در کشوری مانند پاکستان بهدلیل اقتصاد بسیار ضعیف و قدرت خرید پایین مردم، معمولا بیماریهای شایع، انواع بیماریهای ناشی از سوءتغذیه و گوارشی است. به ایران که میآیی، بیماریهای قلبی و عروقی شایع میشود و وقتی به کشورهای اروپایی میرسی، بیماریها میشود بیماریهای روحی. میگفت بیماری هم برای خودش کلاس دارد. باکلاس که میشوی، بیماریات هم باکلاس میشود، سطح بالا میشود، یکجور پرستیژ پیدا میکند، میتوانی پزش را بدهی. گلاببهرویتان، رویم به دیوار، اسهال و استفراغ که کلاس ندارد. نمیشود مثلا در یک جلسه خیلی مهم نگاهی به ساعت دیواری انداخت و قرصهای نارنجی یا سفید را از کیف بیرون آورد و با نگرانی گفت: «چقدر بحث ذهنم را درگیر کرد؛ اصلا حواسم نبود که باید قرصهایم را بخورم»! و در برابر این پرسش که قرصهای چه چیزی؟ قطعا اگر بگویید قرصهای ضد افسردگی کلاسش بهتر است تا بگویید قرص اسهال. همین الان که دارم این سطور را مینویسم، دست و دلم برای نوشتن «افسردگی» راحتتر روی کاغذ میچرخد و اطمینان دارم بیشتر شما هم با خواندن کلمه «افسردگی» کمتر مشکل دارید تا با کلمه «اسهال»! همه این برمیگردد به کلاسداشتن بیماریها. دلمان میخواهد یک جور مرضی داشته باشیم که بتوانیم پُزش را بدهیم و بعضی چیزها را میشود پُزش را داد.
اینها را گفتم تا برسم به اینجا که بعضی ضروریات برای ما مایه سرشکستگی است، یک جور خفت با خودش دارد که میترسیم دامنمان را لکهدار کند. برای مثال شومنبودن را یکی از این لکهها میدانیم. از بس دلمان میخواهد که همه ما را جدی بگیرند و از بس که شومنبودن در ذهن ما یک امر غیرجدی است، اگر یکی شومن باشد، هم برای او افت دارد، هم برای ما. چنین فردی را جدی نمیگیریم. در اینجا مشخصا منظورم وجود شومنها در حوزه هنرهای تجسمی است. کار شومنها «جَو» درستکردن است و ایجاد یک فضای جذاب و فانتزی برای جذب اذهان. ایجاد یکجور هیجان که مشاهدهگر را از خود بیخود کند و در یک حضور جمعی کاری را انجام دهد که ممکن است اگر به خود او بود، هیچوقت انجام ندهد. همین را ما نشانهای میدانیم که شومن را با نظری منفی نگاه کنیم و کارش را وسیلهای برای تحمیق دیگران بدانیم. اما آیا واقعا چنین است؟ کاری به بخشهای دیگر ندارم، فقط میخواهم روی موضوع اقتصاد هنر تمرکز کنم. فرض کنید که شومنها را از اقتصاد هنرهای تجسمی بیرون کنیم (اگر در کشور ما این حوزه اصلا شومن داشته باشد) آنوقت چه میشود؟ آیا در جامعهای مثل ما خریدوفروش در این بخش و مالکشدن یک اثر تجسمی یک ضرورت است؟ اگر مایحتاج ضروری زندگی حتی طبقه متوسط شهری را بشماریم، داشتن یک اثر تجسمی برای مردم جزء ضروریات محسوب میشود؟ خب وقتی تملک یک اثر تجسمی برای افراد جامعه ضروری نباشد، آن هنرمند دود چراغخورده سابق و گالری گمکرده امروز، نان شبش را کجا جور کند؟ بدون حضور شومنها در این حیطه و ایجاد یک جو روانی و برانگیختن اشتیاق و بیرونکشیدن خریدارانی از دل همین مردم بیانگیزه برای خرید آثار هنری، مگر میشود از اقتصاد هنر حرف زد؟ بارها از اهمیت اقتصاد هنر برای سرپاماندن هنرمندان سخن گفتهایم اما من بهشخصه هیچجا ندیدهام که کسی از ضرورت حضور شومنها برای اقتصاد هنر حرفی زده باشد و تازه شومنبودن را هم عملی خفتبار تلقی کردهایم و به تحقیر و کوچکشمردن چنین افرادی پرداختهایم و آن را تبدیل به توهینی برای کوچکشمردن یکدیگر کردهایم. در حوزه هنرهای تجسمی، هنرمندی را میشناسم که برای دو مناسبت، دو نمایشگاه جمعی راه انداخت. عدهای به تکاپو افتادند تا برای این دو نمایشگاه کار کنند. نمایشگاه مناسبت اول به هر دلیلی برگزار نشد ولی نمایشگاه دوم به سرانجام رسید. اما اتفاقی که رخ داد؛ پچپچههایی بود از اینکه فلانی نمایشگاه راه انداخته تا خودش را توی چشم این و آن کند و همه این کارها برای این است که خودش را بر سر زبانها بیندازد! خب گیرم که فلانی قصدش این بوده، مگر جای شماها را تنگ کرده؟ خب شما هم بروید شو راه بیندازید، مگر اصلا شو راهانداختن بد است؟ اگر شما هم میتوانید بروید نمایش راه بیندازید. آقا! خانم! اقتصاد هنر برای سرپاماندن به نمایش احتیاج دارد و نمایش بدون شومن بیمعنی است. متوجه شدید چه میگویم؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.