چند سطری درباره «شنیدن» کار امیر رضا کوهستانی
شنیدنی از جنس دیدن
محسن خیمهدوز
«شنیدن» کاری است تازه از امیررضا کوهستانی، (نویسنده، طراح و کارگردان) هنرمند شاخص شیرازی در حوزه تئاتر. «شنیدن» یک نمایش «مسئلهمحور» است که توانسته از کلیشههای رایج ایدئولوژیک فاصله بگیرد؛ چه کلیشه در محتوا (که مسئله را به شبهمسئله تبدیل میکند) و چه کلیشه در فرم (که محتوا را فدای فرم میکند). مسئله نمایش، مسئله نسلی است که سالها با آن زیستند، درد کشیدند، با آن پیر شدند و برخی هم با آن درد مردند، بیآنکه کسی از آن درد و مسئله پرسشی کرده باشد؛ این مسئله که بخشی از جامعه، بهویژه بخش قابلتوجهی از نسل جوان، باید همواره پاسخگوی کسانی و پرسشهایی باشند که صرفنظر از درست یا غلطبودنشان، اساسا ارزش و صلاحیت پاسخگویی ندارند. طرح یک مسئله اصیل بهمثابه یک عنصر محتوایی در یک نمایش، چنانچه بهدرستی دراماتیزه شود، میتواند جذابیت نمایشی اثر را تضمین کند. و این مورد در نمایش «شنیدن» اتفاق افتاده است؛ وقتی که دو دانشجوی دختر جوان بهدلیل کارهای کرده (آوردن پسر به خوابگاه توسط یک دختر و لودادنش توسط دوست دیگرش) یا کارهای نکرده (رد هرآنچه مسئولان انضباطی و حراستی، با بازی مهین صدری، در مورد دختر دانشجو میگویند)، رابطهشان با خودشان، با جامعهشان و حتی با فرجام زندگیشان تخریب میشود. مسئله «شنیدن»، مسئله رفتار خالهزنکی مردها و زنانی از جامعه است که صرفا بر اساس شنیدنهای سطحی و دیدنهای سطحی حکم صادر میکنند و اغلب هم بهصورت دلسوزانه، ولی در اساس و درواقع برای ارضای درون بیمار خودشان است که تلاش میکنند زیرا درنهایت، نتیجه این اقدام مبتذل و لمپنی، خرابکردن روابطی است که خرابکردنش و دیدن و شنیدنِ خرابشدنش، روانهای بیمار را به صورت بیمارگونهای شاد میکند.
طرح این مسئله در یک اثر نمایشیِ غیرکلیشهای با کشش دراماتیک مناسب، اثر را دیدنی میکند و نمایش «شنیدن» موفق به انجام این اتفاق شده است. ولی با آنکه نمایش «شنیدن» در تلاش برای نشاندادن عاقبت تراژیک دو دانشجوست؛ یکی ندا (با بازی آیناز آذرنوش)، که در زمانی دیگر به زنی مرده تبدیل شده (با بازی مهین صدری) و یکی سمانه (با بازی مونا احمدی)، که در زمانهای دیگر به یک زن معمولی خانهدار تبدیل شده (با بازی الهام کردا) و موفق هم شده عاقبت تراژیک همان مسئله را نیز نشان دهد، اما نتوانسته فراتر از آسیبشناسی مسئله برود، به عبارت دیگر نتوانسته به نقد همان مسئله هم بپردازد. بههمیندلیل مسئله محوری نمایش ِ«شنیدن»، به لحاظ محتوایی، در حد نوعی آسیبشناسی اجتماعی (پاتولوژی) باقی میماند. (تبدیل آسیبشناسی مسئله، به نقد مسئله، نیازمند تمهیدات تئوریک و اجرائی دیگری است که حضورش در اغلب نمایشهای صحنهای امروز ایران خالی است، از جمله در نمایش «شنیدن»). «شنیدن» اما به لحاظ فرم هم با اتخاذ روش غیرخطی در روایت، سعی در جذابکردن روایت داشته است؛ فرمی که از زمان حال آغاز میشود، اما پس از مدتی با بزرگتر نشاندادن دو دختر دانشجو، آنچه قبلا به بازی درآمده را زمان گذشته نشان میدهد و سپس بار دیگر از زمان حال به همان گذشته اول بازمیگردد، اما دیگر نه آن دو دختر همان دخترهای سابقند و نه مخاطب نگاهش به آنها و مسئلهشان همان نگاه آغاز نمایش است و این از ویژگیهای فرمال اثر است که توانسته خود را با مسئله محتواییاش همراه کند. استقبال از نمایش «شنیدن» (اینکه در وسط هفته هم سالن همواره پر به اجرا میرود)، فقط بیانگر تأثیر ماندگار کارهای سابق کوهستانی در اذهان مخاطبان نیست، بلکه بیشتر مربوط به مسئله درستِ دروننمایشی هم هست؛ مسئلهای که با فرم «سیالِ ذهن» و غیرخطی و با تمهیدات بصری و فرم بازیگرانه متفاوتش، اثر را دیدنی و جذاب هم کرده است. بااینهمه که مسئلهمحوری غیرایدئولوژیک، آسیبشناسی درست از یک مسئله شایع و فرم روایی جذاب برای طرح مسئله، از ویژگیهای نمایش «شنیدن» است، بااینحال نمایش از نقطهضعفی رنج میبرد که خطرش اغلب هنرمندانِ نوگرا در حوزه آثار نمایشی را تهدید میکند؛ این خطر و آسیب که آثارشان به دلیل «نقدناپذیرماندن مسئله در درون نمایش»، به یک اثر جذاب ولی عامهپسند تبدیل شود؛ اثری که هم هنر است، هم جذاب، هم پرفروش، اما از تئاتر اندیشه (تئاتر نقادِ مسئلهمحور با فرم آوانگارد) فاصله دارد؛ همان فاصلهای که در اغلب نمایشهای امروز ایران بهطورعام و در نمایش «شنیدن» به طور خاص، هم حس میشود، هم دیده میشود و هم شنیده میشود. همانطور که نقد، شنیدهها و دیدهها را به فهم، دانش و معرفت تبدیل میکند، شنیدن ِ نقدمحور هم، دیدنی دانشمحور است؛ یعنی همان عنصر مفقودهای که فرهنگ ما سالهاست نیازمند آن است؛ همان فرهنگی که شنیدنِ ساده را به شنیدنِ پخته تبدیل کند؛ یک شنیدن دیدنی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.