پایتختی که در تب سبز میسوزد
احسان قدری حصاری
تهران یکی از بزرگترین تولیدکنندگان زباله خاورمیانه و عظیمترین شهر آلوده در میان دیگر شهرهای کشور و بخش اعظمی از کشورهای آسیاست. هنوز در این شهر میلیونی، خانهها با مصالح ساختمانی تولیدی و صنعتی ساخته میشوند. با وجود تلاش مسئولان، سرانه فضای سبز این کلانشهر به پای رشد جمعیت و قدکشیدن خانهها و احداث محلهها و شهرکهای جدیدش نمیرسد و همیشه عقبتر از آن با پایی لنگ در حرکت است. به همه اینها بیفزایید که تهران یک شهر انرژیمحوری هم هست، یک لحظه قطعشدن برقش میتواند فاجعههای بزرگی بیافریند و اگر روزی به هر دلیلی انرژیهای فسیلی از این شهر کنار گذاشته شوند، صنعت و اقتصادش در هم میریزد. چنین شهرهایی را شهرهای غیرسبز یا بهاصطلاح غیرمحیطزیستی لقب میدهند؛ شهرهایی که توانایی رسیدن به معیارهای توسعه پایدار را ندارند، این در حالی است که هنوز مسئولان در اندیشه آن هستند که توسعه پایدار با ساخت خیابان و پل و تونل به دست میآید. این موضوع که معماران جهانی عصر حاضر همگی بهدنبال گرهزدن معماری و شهرسازی با علم محیطزیست هستند و حتی بهعنوان مثال یکی از تأکیدات اصلی معماری چون رنزو پیانو، نقش محیطزیست در ساختههایش است که نشان میدهد در الگوی جهانی، هرگاه کنترل آلایندههای هوا از طریق روشهای دیگر امکانپذیر نباشد، معماری و شهرسازی میتواند با تغییر در الگوی زندگی مردم و زیست آنها در شهرها زمینه کاهش آلودگیها و افزایش ضریب محیطزیستی شهر را فراهم کند. امروزه از تندادن این دو علم به محدودههای محیطزیستی بهعنوان یکی از اصول مهم توسعه شهری یاد میشود و در شهرهای توسعهیافته آن را همسنگ «توسعه پایدار» میدانند. تهران و نمایش محیط زیست اینروزها پروژههای زیادی با پسوند «زیستمحیطی» در تهران روبان بریده میشوند؛ پروژههایی که از یکسو با چالش جدی آب مواجهند و از سوی دیگر سرسبزی مصنوعی برای شهر ایجاد میکنند. در نظر مردم این پروژهها مثبت ارزیابی میشوند چراکه اگر هیچچیزی نداشته باشند، لااقل برای این مردم «بیتفریح» و «بینشاط» تفرجگاه و محل تفریح ایجاد میکنند اما واقعیت این است که عدم تفکر محیطزیستی آنچنان بر این کلانشهر سایه افکنده که عبور از آن جز با اجرای چنین پروژههایی قابل تصور نیست. کارشناسان معتقدند که چند دلیل برای این چالش همیشگی وجود دارد؛ اول اینکه به لحاظ ساختار قدرت سیاسی، «مدیریت واحد شهری» در این ابرشهر به تعریف روشنی نرسیده و همچنان در میان دو قطب شهرداری- دولت در نوسان است بهطوریکه مشخصنبودن منابع اعتباری در حوزه حملونقل عمومی، هنوز اصلیترین دلیل آلودگی پایتخت است. از سوی دیگر تعاریف و استانداردهای جهانی برای بررسی روند پایدارشدن توسعه شهری در تهران چندان مصداقپذیر نیست. بنبستهایی که در راه وجود دارد بااینهمه درحالیکه دولت در تلاش است تا با توان حداکثری پروژه مسکنسازی مهر را در حاشیه ابرشهر تهران به سرانجامی برساند، شهرداری با فراغبال بیشتر بهدنبال جذب ایدههای نو در حوزه مدیریت شهر و حرکت بهسوی معماری تلفیقشده با محیطزیست است. این گام اگرچه هنوز تا رسیدن به وضعیتی شفاف درباره معماری سبز فاصله دارد اما میتواند تلاشی ظرفیتساز در این حوزه به شمار آید. مدیران شهری نیز به توسعه پایدار و تسلیم معماری در برابر محیطزیست چندان خوشبینانه نگاه نمیکنند بهگونهای که محمدهادی حیدرزاده، مشاور شهردار تهران در امور محیطزیست، در اینباره گفته است: مشکل تهران برای توسعه پایدار یکی، دوتا نیست. حتی در جانمایی این شهر که کانون توسعه شده، بررسیهای درست و دقیقی صورت نگرفته و وقتی چنین اتفاقی از ریشه افتاده، توسعه پایدار صرفا میتواند یک حرف باشد چون با توجه به وضعیت فعلی که باغها و بسیاری از عوامل طبیعی از بین رفتهاند، برنامهریزی برای توسعه پایدار از جنبه اکولوژیک تقریبا محال خواهد بود». بنابراین بیجا نیست که این مقام مسئول بگوید: «درباره شاخصهای توسعه پایدار در تهران شاخصهای پایینی داریم». دکتر بحرینی نیز در کتابی که به بررسی توسعه پایدار پرداخته، آورده است: «به جرئت میتوان گفت تغییر وضعیت کنونی شهرها (از ناپایداری) و هدایت آن در جهت پایداری، مستلزم یک تحول در تفکر یا تغییری بنیادی در نحوه فکر و عمل ما است، لیکن کمتر کسی پا را از این فراتر گذاشته و خصوصیات و راههای عملی چنین تحولی را بیان کرده است». فاصله معنادار تهران تا الگوهای محیط زیستی نگاهی به خدماتی که تهران را احاطه کرده از یکسو و روند دریافت مجوزهای ساخت وساز در شهرداری از سوی دیگر نشان میدهد تهران بیش از هر چیز با چالش بلندمرتبهشدن مواجه است و اگر براساس تازهترین آمارها 98 درصد از ساختمانهای تهران کوتاه و کمتر از 9 طبقه هستند، این موضوع یادآور آن است که هرگونه تلاش در معماری و شهرسازی در شهری که قیمت زمین در آن کمتر از دو تا سه میلیون تومان برای هر مترمربع نیست، تلاش برای رسیدن به یک سکونتگاه با کمترین امکانات است. بنابراین شاید بتوان گفت در چنین شرایطی هیچکس بهجز مسئولان نمیتوانند برای دردآلودهبودن پایتخت فکری اساسی کنند. در این میان گروهی از کارشناسان هم معتقدند باید از این فرصت برای تعامل بیشتر و گره دوستیزدن میان معماری و محیطزیست بهره برد تا بلکه شهر از این روند آشوبناک «فروکاستن» و «فرورفتن» خویش بکاهد. بعضیها در این میان دل میبندند به ساخت چند پارک محلهای کوچک، گروهی دست بهکار کاشت درخت در پشتبام خانهها میشوند و گروهی دیگر نیز در یک پارک طبیعی، دریاچهای احداث میکنند اما واقعیت آن است که تمام این تلاشها حتی اگر سر حسننیت نیز باشد، یادآور نگاه تجاری و بیزینسی دوبی برای تبدیلشدن به یک شهر «همهکاره و هیچکاره» است. تهران برای رسیدن به جایگاه محیطزیستی به هیچ عنوان به پروژههایی که پسوند غلط «زیست محیطی» را حمل میکنند، نیاز ندارد. تهران به فرهنگی نیاز دارد که سابق بر این داشته و از دست داده یا در بهترین حالت حتی نداشته است. تهران نیازمند اندیشه محیطزیستی در زندگی، ساخت و رشد است. شاید برای رسیدن به چنین شرایطی ابتدا باید دست به دامان معمارانی شد که در پروژههای ساختمانی خود اصول ساده اما حیاتی معماری سبز را رعایت کنند و اگر دیگر در قحطی ایدههای نو، حتی دانشگاهها و معماران دانشگاهی توان چنین کاری را ندارند، رجوع مناسبی کرد به الگوهایی که یا در فرهنگ معماری ایرانی بودهاند یا میشود آنها را از کشورهای دیگر به عاریت گرفت و به اجرا درآورد. کسی منکر این واقعیت نیست که اولین قدمها در این راه سخت خواهند بود؛ چراکه قبولاندن استانداردهای جدید برای معماری و شهرسازی برای مردمی که یاد گرفتهاند بعد از خرید زمین، ساختمانی همچون آپارتمان کناری خویش بسازند، کار سختی است اما تجربه نشان داده فرهنگ «چشم و همچشمی» را میشود در این میان وارد و سعی کرد به نفع محیطزیست و کاهش آلودگی هوا از آن بهره برد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.