شبکهایشدن جهان و جهادگرایی
آزاد حاجی آقایی
گذشت بیش از دو دهه لازم بود تا تحلیلهای کلان «مانوئل کاستلز» مبنی بر پیدایش جهان شبکهای در خاورمیانه نشانههای خود را در بدترین شکل آن بهمنصه ظهور برساند و با از میانرفتن توازن قوا و رشد هویتهای نوین در این منطقه به وضعیتی منجر شود که جهادیستهای سرتاسر جهان آن را محلی ایدهآل برای فعالیتهای خود بیابند. تغییرات شگرفی که به شبکهایشدن و انعطاف هرچه بیشتر جهان کنونی منجر شده، «ساختارهای فرصت سیاسی» جدیدی را برای جنبشها و حرکتهای نظمگریز مهیا کرده است. دراینمیان شبکههای مالی و سازمانی و رهبری این جنبشهای نظمگریز توانستهاند «ساختارهای فرصت سیاسی» را به «نظمهای جدید سیاسی» تبدیل و در نهایت ساختار کنونی نظم منطقهای و جهانی را به چالش بکشند. اسلامگرایان سلفی را میتوان از نمونههای برجسته روند شبکهایشدن جهان جدید قلمداد کرد. طیف گستردهای از عوامل جهانی و داخلی با فراهمکردن فرصتهای پیشبینینشده عضوگیری آسان جهادیستها را امکانپذیر میکنند.اما پدیده مشارکت جنگجویان خارجی را نباید بهعنوان برآیند فرعی جنگ تبیین کرد. تغییرات جهان بعد از جنگ سرد، جنگهای داخلی و کشورهای شکستخورده و شبکهایشدن هرچه بیشتر جهان، روند مشارکت جنگجویان خارجی را در جنگهای منطقهای تشدید کرد. مطالعاتی که از سوی «جف گودوین» انجامشده، نشان میدهد که از سالهای 1945 به بعد کشورهای ضعیف در مقیاسهای به مراتب وسیعتری در معرض گروههای رادیکال قرار گرفتهاند؛ این بسیج گروهی بهویژه در کشورهایی مانند عراق نشاندهنده این وضعیت شکننده است. ساختارهای سازمانی شبهنظامی نیز در برهه کنونی بیش از هر دورهای پیچیده و قدرتمندتر شدهاند. بنیادگرایان اکنون به جمعآوری مالیات، استخراج و فروش نفت و حتی اداره دولتهای دفاکتو میپردازند. این ساختار جدید و منعطف با پیشرفت تکنولوژی و شبکهای از جنگجویان با هدف فعالیتهای بنیادگرایانه، توانسته است امکان انتقال این جنگجویان را از منطقهای به منطقهای دیگر مهیا کند. اما دراینمیان سؤال اصلی این است که چرا «سلفیسم» به مثابه یک ایدئولوژی، جوانان مسلمان را به خود جذب میکند؟ ایدئولوژیها نه راهنمایان تندروهای مذهبی بودند و نیز نه طبق گفته مارکس بختکهایی هستند که بر انسان سایه سنگینی افکنده باشند، بلکه این ایدئولوژیها از طریق شیوههای نشانهشناسانه در درون مناسبات اجتماعی دگرگون میشوند. این «وجه تأسیسی» از انتشار ایدئولوژیهای سلفی را میتوان به دورهای بازگرداند که مجاهدین افغان در مقابله با اتحاد جماهیر شوروی نبرد و با تبلیغ اندیشههای افراطی خصوصا سنی-وهابی سعودی، در تمامی کشورهای مسلمان عضوگیری میکردند. در آن دوره عضوگیری با شعارهای پان-اسلامیسم عوامانهای صورت میگرفت که عمدتا در شبکهای جهانی از سازمانهای خیریه جریان داشت. دامنه این سازمانهای خیریه را میتوان از ترکیه تا آمریکا دنبال کرد؛ امری که بنیادگرایان اکنون زیر پوشش آن، آزادانه به فعالیتهای خود ادامه میدهند. این سازمانهای خیریه به مثابه شبکهای توانستند زمینههای تأسیس سازمانهای «فرا-ملیتی جهادی» و «فرا-ملیتیشدن جهاد» را تشکیل دهند. با وجود این و با وجود رقابتهای موجود در میان نخبگان سلفی، این اسلامگرایان اکنون توانستهاند به یک ایدئولوژی متحدکننده دستیابند و این ایدئولوژی نیز چیزی جز ضد-غربگرایی و ضدآمریکاییبودن آنها نیست. از طرف دیگر، گروههای راست افراطی اروپایی نیز توانستهاند در تسریع جذب جوانان مسلمان اروپایی درمیان جنگجویان رادیکال نقش بسزایی داشته باشند. این امر نیز به نوبه خود متأثر از شبکهایشدن هرچه بیشتر جهان و سرازیر شدن مسلمانان سنی آفریقایی-آسیایی در اروپا است. از اینرو باید بخشی از افراطگرایی جوانان مسلمان را در پرتو اشکال جدید هویتسازی-هویتیابی بازتعریف کرد. به گفته «مایک دیویس» این روندِ مبتنی بر در آغوشکشیدن ادیان را حتی در اشکال جدید آن از داروین گرفته تا کروپوتکین و مارکس را نیز میتوان در میان محلات کارگرنشین سنپترزبورگ، بوئنوس آیرس و حتی توکیو نیز مشاهد کرد، اما امروزه اسلام سلفی و مسیحیت پسا-استعماری توانسته است، فضای اجتماعی را مشابه با فضای اجتماعی سوسیالیسم قرن بیستم و آنارشیسم مجددا تصویرسازی کند. رادیکالها غالبا آمیزهای از رهبران آموزشدیده طبقه متوسط و ترک تحصیلکنندگان طبقه کارگر هستند. این الگو بهزعم «روا» یادآور رادیکالهای اروپایی دهه 1970-80 است. این مردان 20 سال قبل در دهههای 50 و 60 میلادی به جنبشهای رادیکال چپ گرا پیوستند، اما با ناامیدی از فضاهای نامطلوب اجتماعی به بورژوا تبدیل شدند. شاید چنین تغییری را نتوان بهزودی در میان جهادیستها یافت و حتی شاید این تصویرسازی چندان هم دقیق نباشد، اما آنچه که مبرهن است تغییر رفتارهای بازیگران در سطوح خرد و کلانی است که نشأت گرفته از شبکهایشدن جهان بوده و اکنون به سرعت در حال ایجاد ساختارهای جدیدی است که هم بر فرایند هویتپذیری و هم هویتسازی تأثیرگذار است. اما اکنون بهنظر میرسد این نظمستیزی جدید در حال تبدیل به نظمی پایا و مستقر در خاورمیانه جدید باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.