ماشاءالله شاکری، سفیر پیشین ایران در پاکستان در گفتوگو با «شرق»:
معمار اصلی مذاکرات صلح، رهبری طالبان را برعهده میگیرد
خبر مرگ او را در ماههای اخیر بارها شنیدهایم، اما گویا این آخرین بار است؛ خبر مرگ ملاعمر، رهبر یکچشم و شوخطبع گروه تروریستی طالبان اینبار واقعی است. برخی میگویند دوسالونیم پیش بر اثر سل مرده است و گروهی دیگر میگویند به دست دو نفر از رهبران طالبان کشته شده است. علت مرگ او هرچه بوده او حالا رهبر یکی از خشنترین و افراطیترین گروههای تروریستی جهان نیست و آنطور که گزارشها میگویند، شورای رهبری طالبان در حال شور و مشورت برای جانشین او هستند. تبعات مرگ او را همین حالا نیز میتوان در میان اعضای این گروه دید. اختلاف نظر بر سر جانشین او و رویکرد طالبان در برابر مذاکرات صلح، تنها بخشی از مناقشههای اینروزهای طالبان است. اینروزها نگرانیها درباره قدرتگرفتن داعش در افغانستان بالا گرفته و انتشار خبر مرگ او در کنار بگومگوهای پیشین دو گروه، ممکن است به تضعیف طالبان در برابر داعش منجر شود. انتشار خبر مرگ او در آستانه دور بعدی مذاکرات طالبان و دولت افغانستان هم میتواند روی این مذاکرات سایه اندازد. «ماشاءالله شاکری»، سفیر پیشین ایران در پاکستان بر این باور است که «ملااختر منصور» تنها گزینه قدرتمند برای جانشینی ملاعمر است و اگر بتواند در مذاکرات صلح برخی از شروط طالبان را محقق کند، میتواند طالبهای ملحقشده به داعش را بار دیگر جذب این گروه کند. او میگوید ملااختر منصور چهره میانهای است که میتواند مذاکرات صلح را به نتیجه برساند، اما اگر او شکست بخورد بار دیگر اعضای این گروه دست به سلاح خواهند برد. اعلام خبر مرگ «ملاعمر» بر فعالیتهای طالبان چه تأثیری میگذارد؟ مرگ ملاعمر خبر غیرمنتظرهای برای چند گروه نیست؛ نخست رهبران طالبان در افغانستان چراکه رهبری گروه مذاکرهکننده اخیر در پاکستان را فردی به نام «ملااختر منصور» برعهده داشت و چند نفر دیگر از فرماندهان طالبان او را همراهی میکردند. این غیبت نامشخص و مرموز ملاعمر ریشه در گذشته دارد. همین چندیپیش، چند نفر از رهبران طالبان پاکستان به رهبری «ملا طالوت خرأسانی» نامهای را خطاب به او نوشتهاند و گفتهاند اگر شایعات درباره مرگش صحت ندارد، در یک برنامه ویدئویی شرکت کند و حتی ضربالاجلی که برای ملاعمر تعیین شد نیز گذشت و خبری از او نشد. دولت پاکستان هویت ملاعمر را در شورای کویته تعریف کرده بود. شورای کویته شورایی است که در آغاز شکلگیری طالبان در شهر کویته پاکستان به رهبری ملاعمر تشکیل شد اما فقط اسمی از او ماند و بعدها او حضوری در این شورا نداشت. بههمیندلیل میتوان گفت برای بسیاری، ملاعمر وجود خارجی نداشت. تنها نشانهای که جدیدا از او دیده شد، بعد از مذاکرات «مری» در پاکستان بود که نامهای منتسب به ملاعمر منتشر شد. همان زمان نیز نسبت به صحت این نامه تردید داشتم و گفتم بعید است که او زنده باشد. پس چرا اکنون بعد از گذشت دو سال خبر مرگ او منتشر میشود؟ حرکتی شتابزده از سوی سرویسهای امنیتی و اطلاعاتی پاکستان و افغانستان انجام شده و آنان چون مشاهده کردند که راز مرگ ملاعمر برملا شده، پیشگام شدند، درصورتیکه ملاعمر حداقل دو سال پیش کشته شده بود. این تعلل دو یا سهساله از کجا نشئت میگیرد؟ مرگ ملاعمر بر گروههای افراطی پاکستان و افغانستان تأثیرات مختلفی دارد. اکنون دوقطبیگرایی میان ستیزهجویان افغانستان دیده میشود. بخشی از فرماندهان طالبان به سمت داعش گرایش پیدا کردهاند. این افراد بهدلیل نبود یک فرمانده قدرتمند به استیصال افتادند و مأیوس شدند. اگر این مسئله ادامه پیدا میکرد، جریانهای افراطی افغانستان در دو قطب متمرکز میشدند؛ یکی طالبان و دیگری داعش. واکنش اعضای طالبان به اعلام این خبر چیست؟ در چگونگی واکنش آنان مؤلفههای داخلی و بیرونی نقش خواهند داشت. اکنون یک نفر باید بهعنوان«امیرالمؤمنین» معرفی شود، همچنان که بعد از مرگ «بنلادن»، ملاعمر تعیین شد. پس شورای کویته تشکیل خواهد شد و فکر میکنم «ملااختر منصور» بهعنوان جانشین او معرفی میشود و وفاداران گروه طالبان با او بیعت خواهند کرد و طالبان به حیات خودش ادامه میدهد. اما یک نوع انشقاق نیز در درون طالبان روی خواهد داد و افراد گریزان از طالبان مانند ملاطالوت خرأسانی و دیگرانی که به ملاعمر نامه نوشتند از این گروه فاصله خواهند گرفت و عمدتا گروههایی را تشکیل میدهند که به مذاکرات سیاسی با کابل اعتقادی ندارند. تشکل آنان احتمالا تحت لوای داعش به فعالیت خود ادامه میدهد که این مسئله به نوبه خود عرصه افراطگری را در افغانستان به دو قطب تبدیل می کند. آنان بدونشک سیطرهشان را بر مناطق تحت نفوذشان بیشتر میکنند همچنان که امروز در استانهای افغانستان مانند «ننگرهار» و «فرات»، داعش در حال عرض اندام است و سلسله تحرکاتی را انجام داده، بنابراین رقابت و درگیری در این مناطق بیشتر میشود. طالبان پاکستان نیز دستخوش تغییراتی میشود؟ در پاکستان هم پس از مرگ «حکیمالله محسود»، «ملا فضلالله» به قدرت رسید و یک نوع انشقاق در جریان طالبان پاکستان به وجود آمد و برخی از فرماندهان پاکستان جدا شدند و با داعش بیعت کردند و در این کشور عملیاتها را نیز انجام دادند. اکنون به نظر میرسد کاریزما و قدرت پذیرندگی تامی که ملاعمر داشت، هم در عرصه رادیکالیسم موجود در افغانستان و هم در پاکستان به چند بخش تقسیم شده است. ملااختر منصور، جانشین احتمالی ملاعمر چه تفکری دارد؟ ملااختر منصور به مذاکره اعتقاد دارد و از نظر سیاسی فردی میانه است و افرادی مانند «ملا محمد حسن رحمانی»، «ملا عبدالجلیل آخوند» و «ملا محمد عباس آخوند» او را همراهی میکنند. یعنی کادر قوی رهبری طالبان همراه اوست و تا به امروز هم یا بهجای ملاعمر یا بهعنوان نماینده او در مذاکرات حضور داشته است. او دارای قدرت فرماندهی است اما باید دید که رفتار طالبان در روزهای آتی و ماههای آینده بهویژه در دور دوم مذاکرات صلح با دولت افغانستان چگونه خواهد بود. آیا آنان از در صلح وارد میشوند یا رفتاری مانند گذشته را در پیش میگیرند. اگر اینگونه شود فقدان حضور ملاعمر بهخوبی مشخص میشود. چهره دیگری بهعنوان رقیب ملااختر منصور وجود دارد که تفکرات رادیکالتری داشته باشد؟ نه، بعید است. میان اسامی موجود ملااختر منصور از همه قدرتمندتر و واجد شرایط است. پس با وجود ملا منصور میتوان به صلح طالبان با افغانستان امیدوار بود؟ بله؛ معمار اصلی و فرد پشت پرده مذاکرات کسی جز ملااختر منصور نیست؛ چه در زمانی که ادعا میشد ملاعمر زنده است و چه اکنون که خبر مرگ او رسانهای شده است. ملااختر منصور، مهندس واقعی دگردیسی در تفکرات طالبان است و این مذاکرات ادامه پیدا خواهد کرد. نمیتوان گفت که پاکستان به همین دلیل و پس از موفقیتهای نسبی در مذاکرات اخیر این خبر را رسانهای کرده است؟ نه، من آنقدر بدبین نیستم. فکر میکنم سازمانهای اطلاعاتی در مقابل عمل انجامشده قرار گرفتند. آنان احساس کردند که سردرگمی موجود در فضای طالبان در مذاکرات بیشتر به زیان آنان است و مجبور شدند این خبر را اعلام کنند. البته مدیریت اعلام این خبر در دستان دولت افغانستان نبود بلکه دولت پاکستان تصمیمگیرنده آخر بود. پس میتوان گفت با حضور چهرهای مانند ملااختر منصور در رأس طالبان، فعالیتهای تروریستی در منطقه کمرنگتر میشود؟ پاسخدادن به این پرسش درحالحاضر کمی دشوار است. باید دید که ملااختر منصور تا چه حد ابتکار عمل دارد و چقدر میتواند در مذاکرات صلح مطالبات طالبان را برآورده کند. تحقق خواستههای طالبان بسیار بعید است؛ خروج طالبان از فهرست گروههای تروریستی افغانستان، خروج نیروهای خارجی بهصورت کامل از خاک افغانستان و آزادی زندانیهای طالبان از شروط اصلی آنان است. اما اگر دولت افغانستان با برخی از این شروط موافقت کند، بدونشک بسیاری از اعضای طالبان و وفاداران این گروه از داعش جدا میشوند. اما اگر در این مسیر موفق نباشد، مذاکرات صلح بدون نتیجه پایان مییابد و طالبان دوباره دست به سلاح میبرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.