جنگلها چقدر آب میروند؟
مهسا علیبیگی: اهمیت دانستن مساحت جنگلها نقشی کلیدی برای سیاستگذاری دارد. نزدیک به 30 درصد کل مساحت زمین پوشیده از جنگل است که کمتر از 40 میلیون کیلومتر میشود. تغییر شکل جنگل به زمینهای کشاورزی مهمترین چالش پیشروی جنگلها محسوب میشود. در بازه زمانی 2000- 1990 در کل جهان بهطور متوسط هر سال 0.22 درصد از مساحت جنگلها کاسته شده یعنی بهطور سالانه 16 میلیون هکتار از مساحت جنگلها تغییر شکل پیدا کرده است. این مقدار در بازه زمانی 2005- 2000 برای هر سال 0.18 درصد یا 13 میلیون هکتار بوده است. فائو براساس گزارشهایی که از کشورهای مختلف درباره مساحت جنگلهایشان به دست میآورد، میزان تخریب جنگلها را در بازههای زمانی پنجساله تخمین میزند. بهدلیل اینکه برخی کشورها اطلاعات شفافی از میزان تغییر شکل و تخریب جنگلهایشان در اختیار فائو قرار نمیدهند، این اطلاعات تخمینی است. اما کدام مناطق در جهان بیشترین تخریب جنگل را دارند؟ گزارش فائو میگوید آمریکای جنوبی در فاصله سالهای 2010 - 2000 بیشترین تغییر شکل جنگل را داشته است، بهطوریکه هر سال 4.0 میلیون هکتار از جنگلهایش را به زمین کشاورزی تبدیل کرده است. بعد از آمریکای جنوبی قاره آفریقا با تخریب سالانه 3.4 میلیون هکتار در جایگاه دوم قرار دارد. منطقه اقیانوسیه بهخاطر آتشسوزیهای گسترده در کشور استرالیا رتبه بعدی تخریب جنگل را دارد و سالانه 700 هزار هکتار از جنگلهایش را ازدست داده است. در آمریکای شمالی و مرکزی میزان جنگلها از سال 2000 تا 2010 دستنخورده باقی مانده است. در اروپا نهتنها جنگلها تخریب نشدهاند که سالانه 700 هزار هکتار به مساحت آنها اضافه شده است. اگرچه این میزان در دهه 90 میلادی بیشتر بود و سالانه 900 هزار هکتار جنگل به مناطق سبز اروپا اضافه میشد. در قاره آسیا اگرچه در کشورهای جنوبی و جنوبشرقی تخریب جنگلها بسیارگسترده است، اما عمدتا بهدلیل کوششهای گسترده در چین برای ایجاد مناطق جنگلی بهطور سالانه 2.2 میلیون هکتار به جنگلهای قاره اضافه شده است. قاره آسیا در دهه 90 میلادی از تخریب سالانه 600 هزار هکتار از جنگلهایش رنج میبرد. شاید برای شما هم جالب باشد بدانید از ابتدای امسال تاکنون چهمقدار از جنگلهای کل زمین ازبین رفته است. براساس آمار لحظهای سایت www.worldometers.info در سال 2015 کمتر از سه میلیون هکتار جنگل ازدست رفته است. این آمار برای روزی که این گزارش نوشته میشود، هشتهزارو 305 هکتار است که هر روز متفاوت است. درباره ایران آمارهای متعددی ارائه شده است. 18، 14، 11 و 7 میلیون هکتار آمارهای متعددی است که از میزان جنگلهای ایران داده شده و در کنار آن از تخریب 33 درصدی جنگلها نیز یاد میشود. ما با جنگلها چه میکنیم؟ یک تقسیمبندی ساده از عوامل تخریب جنگلها آنها را در دو دسته عوامل طبیعی و انسانی قرار میدهد. مهمترین عامل طبیعی تخریب جنگل کهولت خود جنگل است که از آن با عنوان مرحله تحولی تخریب نام میبرند. شاید بتواند از سیل، زلزله، صاعقه و... نیز بهعنوان دیگر دلایل تخریب طبیعی جنگل نام برد. با وجود این تخریب طبیعی جنگل درصد کوچکی از تخریب جنگلها را به خود اختصاص داده و عامل انسانی در زمینه تخریب جنگلها پیشتاز است. نقش انسان در طبیعت مهمترین دلیل تخریب جنگلهاست. در زمینه عامل انسانی میتوان دست به تقسیمبندی دیگری نیز زد. میتوان از اقدامات آگاهانه و ناآگاهانه انسان برای تخریب جنگل نام برد. زیست انسان بر کره زمین همواره با تغییر در اکوسیستم طبیعی همراه است. واضح است که این تغییر در محیطزیست کره زمین در سده اخیر شتاب گرفته است و تأثیرات این تغییر را میتوان بر جنگلها نیز مشاهده کرد. برای مثال تغییرات جوی حاصل از فعالیت انسان در دهههای اخیر باعث ایجاد گرما و خشکسالی در نقاط مختلف زمین و در نتیجه ازبینرفتن جنگلها شده است. در ایران جنگلهای لرستان و زاگرس تحتتأثیر تغییرات جوی و البته برخی اقدامات آگاهانه انسانی بهشدت در معرض تخریب قرار دارند. در کنار عوامل ناآگاهانه انسانی میتوان از عواملی چون استفاده از چوب جنگلها برای سوخت و قاچاق چوب، ورود بیشازحد دام به جنگل و تخریب جنگلها برای ایجاد مناطق مسکونی و جاده نیز صحبت کرد. در ایران قاچاق چوب درختان یکی از هشدارهای همیشگی فعالان محیطزیست است. قاچاق چوب معمولا برای تهیه هیزم و ذغال انجام میگیرد و گفته میشود قاچاق سیستماتیک در ایران وجود ندارد و بیشتر بهصورت گروههای کوچک چندنفره صورت میگیرد. ساختوساز از دیگر عواملی است که جنگلهای ایران را بهشدت تهدید میکند. ساختوسازها در جنگلهای شمال کشور در سالهای اخیر بهقدری سرعت گرفته است که «محمد امینی»، رئیس هیأتمدیره جامعه جنگلبانی ایران در مازندران، این استان را صدرنشین آمار ازدستدادن جنگل در کشور خواند و از تخریب 40 هزار هکتاری جنگل در یک روز در مازندران گفت. او در این زمینه گفت: «یکی از دلایل این تخریبها این است که در کشور به دلایل زیادی زمین ارزش اقتصادی بالایی پیدا کرده. این امر منجر به افزایش تصرفها و زمینخواری میشود. این در حالی است که اقتصاد پایدار بر پایه ارزش تولید است نه ارزش زمین. سایر عوامل تخریب جنگلها منتج از این دلیل ریشهای است. از سوی دیگر عملیات عمرانی دستگاههای مختلف بدونتوجه به قانون نیز از دیگر دلایل تخریب جنگلها بهشمار میرود. این در حالی است که بنابر اصل ۵۰ قانون اساسی هر اقدامی که منجر به تخریب غیرقابلجبران محیطزیست و منابع طبیعی شود، ممنوع است. میتوان به احداث جاده توسط وزارت راه اشاره کرد که زمینه تخریب جنگلها را ایجاد میکند. با ایجاد جاده، پوشش حفاظتی جنگلها ازدست میرود و علاوه بر قطع درختان زمینه تخریبهای بعدی نیز فراهم میشود زیرا ارزش زمینهای اطراف جادهها افزایش مییابد و بهجای اینکه جاده عاملی برای توسعه باشد خود عاملی برای تخریب میشود. بنابراین سیاست و برنامههای دستگاههای مختلف هم در تخریب ناخودآگاه محیط زیست یا نقض آن نقش دارد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.