درختها نمیگذارند جنگل را ببینیم
گیتی صفرزاده
بعضی از آزمونهای روانشناسی هستند که از شما میپرسند: دوست دارید داخل یک جنگل زندگی کنید یا در کنار دریا؟ آنوقت بسته به اینکه انتخاب شما چه باشد، یکعالمه تحلیل از شخصیتتان ارائه میدهند و بخشهایی از وجودتان را مکشوف میکنند که خودتان هم تابهحال از آن خبر نداشتهاید. جدای از اینکه جواب آزمون شما چه باشد، اصل آزمون اشاره به این دارد که جنگل معنا و مفهوم عمیقی در ناخودآگاه بشری دارد. حتی تعبیراتی مثل درخت زندگی و درخت دانش و اشارات متعدد نمادینی که در ادبیات کهن ما به انواع درخت وجود دارد، همگی دلالت بر وجود جایگاهی خاص از این جلوه زیبای طبیعت در فرهنگ و هستی انسانی دارد. جدای از ارزش روانشناختی و معناگرایانه درخت، حتی اگر نگاهی کاملا طبیعتگرایانه به ماجرای جنگل بیندازیم، کسی نیست که از اهمیت نقش جنگل در محیطزیست بیخبر باشد. جنگلها غیر از اینکه محیط مناسبی برای رشد و بقای موجودات مختلف زمین هستند، در تنظیم چرخه آبوهوایی هم بااهمیتند و با تقدیم محصولات غذایی مختلف، به ادامه حفظ حیات انسان کمک شایانی میکنند. همین حالا که مشغول مطالعه این نوشته در روزنامه هستید، بهخوبی میدانید که آن را مدیون جان درختهایی هستید که تبدیل به کاغذ شدهاند و اگر نگاهی به صندلیای که رویش نشستهاید یا میزی که این روزنامه را رویش گذاشتهاید بیندازید، بیشتر حضور مهم جنگل را در کنارتان احساس خواهید کرد. علاوهبر مبحث محیطزیست و اکولوژی و فراوردههای جنگل، حضور در جنگل و سپریکردن ایامی در آن، یکی از مایههای آرامش و فراغت همیشگی آدمها بوده است. در اهمیت آن همین اشاره کافی است که امروزه در اغلب شهرهای بزرگ، یکی، دو نمونه جنگل مصنوعی با عنوان پارک جنگلی ساخته شده تا بتوانیم در میان هیاهوی زندگی شهری، ساعاتی را در آن سپری کنیم. با همه این فوایدی که برای جنگل برشمردیم، مهمترین خبری که میخواهیم به اطلاعتان برسانیم، (که البته از لابهلای حرفهای متخصصان علوم محیطزیستی استخراج کردهایم) این است که جنگلهای طبیعی کشورمان بهسرعت در حال تخریب هستند و چهبسا تا60 سال آینده اثری از جنگل در ایران نباشد. حتی اگر تصور سرزمینی بدون جنگل برای شما ناراحتکننده نباشد، فراموش نکنید که بسیاری از اتفاقات طبیعی اطرافمان مثل باران که تبدیل به سیل و خسارات ویرانگر میشوند، از اثرات تخریب جنگلها هستند و حتی اگر در داخل شهرهای مستحکم هم محفوظ باشید، باز از تبعات نیستی جنگل متضرر خواهید شد. ممکن است شما هم جزء آن دسته از آدمهایی باشید که بگویید بخش مهمی از این تخریب به سیاستهای غلط اجرائی ربط دارد. حرف شما نامربوط نیست. ما هم مثل شما میدانیم که دادن مجوز برای چرای بیرویه دامها در چراگاههای جنگلی باعث ازبینرفتن این مناطق میشود. حق با شماست که میگویید قطع بیحسابوکتاب درختها توسط منفعتطلبانی که فقط به تولید و فروش بیشتر محصولات چوبی فکر میکنند، باعث نابودی جنگل میشود. حرف شما بجاست که جادهسازی از میان جنگلها و دادن اجازه ساخت به کارخانههای صنعتی در کنار جنگلها نقش مهمی در تخریبشان دارد. کاملا درست است مسئولانی را که با اجازه تغییر کاربری اراضی در ایجاد این شرایط نقش دارند مقصر بدانید. اما با وجود همه اینها، بگذارید یک جای ماجرا هم به خودمان نگاه کنیم و ببینیم نقش ما در این چرخه نابودی کجاست. درست همان زمانی که برای داشتن لحظاتی شاد و خوش همراه خانواده و دوستان با بساط کباب و زیرانداز و نوشیدنی راهی جنگل میشویم، موقعی که برای قدمزدن در دل طبیعت و فرار از شلوغی و گرفتاریهای زندگی رو به جنگل میآوریم، آنروزهایی که کولهای بر پشتمان میاندازیم و تصمیم میگیریم چند روزی زندگی در دل جنگل را تجربه کنیم، یا همان وقتی که فرزند کوچکمان را همراه میکنیم تا جنگلی را که در قصهها و کارتونها دیده است، نشانش دهیم، درست در همان اولین لحظه دیدار، چیزی که بیشتر و بدیهیتر از هرکدام از مشکلات ذکرشده به چشممان میآید و آزارمان میدهد، آلودگی جنگلهاست؛ وجود انواع و اقسام زبالهها در هر قطعه از مناطق جنگلی که پای ما به آن باز شده است علاوهبر منظره ناخوشایندی که ایجاد میکنند و تأثیری که بر آلودگی و تخریب جنگل دارد، این نکته مهم را هم یادآور میشود که سهم خود ما هم در تخریب جنگلها دستِکمی از دیگران ندارد. به عبارت بهتر، در مجموعه بزرگی که دست به قتل جنگل زدهاند، ما نیز شریکیم. شاید بهتر باشد اینبار که میخواهیم به آزمون روانشناسی جنگل یا دریا پاسخ بدهیم، بهدنبال کشف آن بخش از وجودمان باشیم که نقش و مسئولیت خودمان را در حفظ و نگهداری طبیعت نادیده میگیرد. میترسم مثل آن لطیفه معروف که شخصی بهدلیل زیادبودن درخت نتوانسته بود جنگل را ببیند، ما هم روزی از زیادبودن زباله نتوانیم جنگل را ببینیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.