به بهانه روز جنگل
زمانی برای سبز بودن
سعید برآبادی
حالا در تقویم ما هم روزی هست که به یاد جنگل و اهمیت آن در زندگی انسانها، رنگ دیگری به خود گرفته باشد؛ رنگ سبز میلیونها درختی که در جنگلها و مراتع ایران قرار دارند و حیاتشان، حیات آفرین است. ثبت این روز در تقویم اما بهانهای هم هست برای یادآوری مردمانی که زندگیشان در دل این جنگلها، ساخته و پرداخته میشود، مردمانی که با بوی چوب زندگی میکنند و در شیارهای پوست درخت، طالع خود را جستجو میکنند؛ مراقبان جنگل، محافظان درخت و حیوان و حتی آنها که از چوب، وسایل زندگی روزمره انسان را میسازند، همهوهمه، زندگیشان با این وسعتهای سبز گره خورده. به قرعه و فال و با توجه به وجود مشکلات در برقراری ارتباط و پیداکردن آدمهای خاص، سه روایت از زندگی سه نفر را اینجا میخوانید که زندگیشان با درخت و جنگل گره خورده و این ارتباط به حدی نزدیک و صمیمی است که دلکندن از آن سخت و سختتر جلوه میکند: روایت جنگلبان: دیدار آسمان در دل شب از میان جادههای آسفالته شمال کشور، راههای باریکی به سمت جنگلها روانه است؛ راههایی که معمولا خاکی هستند و انگار از روی عمد، سعی شده مستتر بمانند. هر کدام از این راهها که به دل جنگل میرود ایست جنگلبانی دارد تا مراقب قطع درخت و خروج غیرقانونی الوار و کندهها باشند. ایستهای جنگلبانی، اتاقکهای کوچکی هستند با چند مرد نشسته در آنها و زنجیری که جلوی عبور و مرور ماشینها را تا بازرسینشدن گرفته است. شغل عجیبی است انگار. اما برای ابراهیم که بیست و خردهای سال است که در یکی از ایستهای گیسوم به این کار مشغول است نهتنها عجیب و غیرعادی به نظر نمیرسد بلکه کلی خاطره گرهخورده به جنگل هم دارد. ابراهیم با جنگلبان داستان «جادوگر شهر اُز» شباهتهایی دارد، بزرگی قامت و چهارشانگی عجیبی که در چشم میآید و ارتباطش را به سلامت و تازگی هوا به راحتی میشود حدس زد: «شغل راحتی نیست ما در واقع داریم کار آبا و اجدادمان را ادامه میدهیم. آنها هم عاشق زمین و محل زندگیشان بودهاند، حتی شاید بهتر از ما، از آن مراقبت میکردهاند تا حالا که به دست ما رسیده و ما هم باید حواسمان را جمع کنیم تا به بچههایمان برسد». در حرفهای ابراهیم، جنگل، مالکی جز خدا و مردمش ندارد اما بودن او و امثال او، کمک میکند که منابع موجود در این وسعت بیکرانه سبز، عادلانه بین همه تقسیم شود: «در اوایل انقلاب به خاطر دارم که شبانه با نیسان میآمدند و کندهها و تنههای بزرگ را میشکستند و میبردند. هرشب صدای اره برقی میآمد. یعنی هرکسی امکاناتش را داشت به جان جنگل میافتاد. بیگناه هم بودند، یعنی درست نمیدانستند که برای دوزار درآمد، چه لطمهای دارند میزنند. حالا جنگل محصور است، آنقدر تعداد درختان قدیمی کم شده که اگر محافظت از آن انجام نشود، خیلی زود اینجا هم دشت خالی از درخت میشود». هر ماشینی که میآید یا میرود به دقت بازرسی میشود، معمولا اهالی محل هستند که برای رفتن به ییلاقات بالای کوه یا تفریح از این مسیرهای کمترشناختهشده میگذرند اما ابراهیم میگوید که بازرسی جای خودش است: «ماشین را نگه میدارند و معمولا چاقسلامتی میکنیم و به ماشین نگاهی میاندازیم و بعد میروند. کسانی هستند که چهل سال هممحلهای ما بودهاند و بهاندازه چشمهایمان به آنها اعتماد داریم، اما باز هم بازرسی، بازرسی است. شبها هم همینجا در اتاق، تلویزیون نگاه میکنم، غذا میخورم تا شیفت عوض شود. گاهی هم که باران شدید باشد یا احتمال سیل یا مثلا حیوانی مرده باشد اطلاع میدهم به بالا که اگر لازم است اقدامی بکنند». میگوید شبها صدای انواع پرندهها و حیوانات را از دل جنگل تاریک میشنود و گاهی که هوا صاف باشد میتواند از لای شاخ و برگها، گردش ستارگان را ببیند و این تصویر را چنان بینظیر میداند که حاضر نیست شغلش را ول کند و برود سراغ یک شغل پردرآمدتر. روایت محیطبان: هیرکانی به اندازه عمر ایران، قدیمی است علی میگوید که گوشش به صداها عادت کرده. شبها و روزهای زیادی را در جنگلهای اطراف گلستان، صرف این کرده است که امنیت را در این زمینهای سرسبز حفظ کند. شغلش محیطبانی است اما دانشآموخته رشتهای دیگر که از گفتنش طفره میرود. روزها و ساعتها با ماشین یا پای پیاده بههمراه همکارانش در جنگل گلستان پاس میدهند و هر روز با یک اتفاق تازه مواجهاند: «یکروز آتشسوزی، یکروز گمشدن بچه مسافری، یکروز دیگر پیداکردن حیوان زخمی. هرروز اینجا یک اتفاق دارد». خودش دو سالی بیشتر نیست که لباس خاکیرنگ محیطبانی را پوشیده اما میداند که یکی از قدیمیترین جنگلهای دنیا و در میان درختان تاریخی هیرکانی قدم میزند و روزگار میگذراند: «این جنگل به اندازه عمر ایران و اسم ایران قدیمی است. زمان خیلی قدیم جنگل نهتنها نیاز به مراقب نداشته، بلکه خودش مراقب بقیه بوده. یعنی شما اگر میخواستی از سیل در امان باشی باید خانه و کاشانهات را وسط درختان جنگل درست میکردهای. یا اگر میخواستی همیشه محصولی برای خوردن داشته باشی، نزدیکی به جنگل یک حسن بوده. امروز خود جنگل نیاز به مراقبت دارد. یعنی ما شدهایم دایه مهربانتر از مادر به این معنی!» و میخندد. صدایش از پشت تلفن ترکیبی از خش و لهجهای است که باعث میشود همه کلماتش روشن نباشند و حتی بعضیها را دوبار بگوید. وقتی که از خاطراتش حرف میزند، پای آدم و مشکلات با هم به جنگل باز میشود: «از زمانی که وسط این جنگل جاده کشیده شد و اینجا شد پارک ملی، بهجای اینکه حفاظت از آن برای مردم مهمتر شود، بدتر شد. بعضیها فکر میکنند اینجا پارک محلی است و بعضیها فکر میکنند یک استراحتگاه بین راهی است. خیلیها درست نمیدانند وارد محیطی شدهاند که شبیه به یک بسته کامل و کافی عمل میکند یعنی نه به بیرون محتاج است و نه میتواند برای بیرون از خودش کاری کند. خصلت درخت همین است، آبش را از آسمان و زمین میگیرد و بذرش را با حیوانات و پرندگان منتقل میکند. این درست نیست که مسافر بیاید اینجا و آشغال غذایش را بریزد کنار درخت و بگوید کار خوبی کردهام و برای درخت کود درست میشود! چه کسی چنین چیزی را یاد ما داده که همه میخواهیم کود درست کنیم؟» و در نهایت آتش. آتشی که جنگل گلستان همیشه با آن درگیر است و علی یک خاطره عجیب از آن دارد: «طبیعتا مثل همه محلیها شنیده بودم که اینجا بعضی وقتها آتش میگیرد. معمولا هم مسافرها سیگاری میاندازند یا زغالشان را خوب خاموش نمیکنند و گرمای هوا باعث میشود یک شعله کوچک، دو سه روز ما را حسابی درگیر کند اما سال گذشته شعلههای آتش به حدی بود که واقعا از پا درآمدیم. کار با سطل آب و شیلنگ آب راه نمیافتاد. دو سه روز وقت صرف شد اما در نهایت هم آتش خاموش نشد که نشد! اگر مردم بدانند درخت چه موجودی است و برای حفاظت از آن چقدر تلاش میشود، دلشان نمیآید که سوختنشان را در میان شعلههای آتش ببینند، باور کنید». روایت چوب بُر: اینجا پایان جنگل نیست تنههای قطور درخت، آرامآرام وارد دستگاه میشوند؛ دستگاه هنهنی میکند و صدای خِرخِر میدهد. گردوخاک در محیط کارگاه پخش میشود و اندکی بعد، الوارها به شکل صفهای منظمی بیرون میآیند. تراشههای چوب فنری شکل زیر پای کارگران کارگاه چوب بری ناله میکنند اما پوتین به پاها نمیشنوند آن صدا را. با دستکشهای کلفت در گرمای مردادماهی، الوارها را از اتاق برش بیرون میبرند و در خنکای سوله میچینند. هشت کارگر و دو تکنیسین برش در این چوببری کار میکنند که الوارهایش را به کارگاههای مبلسازی کرج و اسلامشهر میفرستند، آرش یکی از تکنیسینهای دستگاه برش چوب است. 30 سال دارد، قدش بلند است و پنجه دستهایش ستبر. اصلیتش بر میگردد به کوههای تالش. درست همانجایی که تلاقی کوه و جنگل و دریاست و آنطور که خودش میگوید از بچگی در دل جنگل بزرگ شده: «جنگل یعنی زندگی. یعنی تنفس، هوای پاک و پاکیزه. من از وقتی که یادم میآید، هرچه تصویر در خاطرم هست، سبزی درختان جنگل را در خودش دارد. در «پرهسر»، به هر طرف که نگاه میکردیم درخت بود و سبزی». کار او اما حالا علیه تاریخ و گذشتهاش است. روزانه، تا ده درخت را برش میدهد و این کار را با چنان دقتی میکند که انگار یادش رفته درختان تا چه حد با زندگیاش گره خورده بودهاند: «نه یادم نرفته. حتی هر بار که به تالش برمیگردم به تنه درختها دست میکشم. داخل حیاط خانه خودمان دو درخت کنار هم هستند که بینشان را با طناب تاب درست کردهایم؛ تفریح ما از بچگی تاببازی کنار همین دو درخت بود، اما اینجا کار است، شغل است. اگر درآمد باشد کسی از زادگاهش بیرون نمیرود. اما سمت گیلان وضع کار و اقتصاد خیلی خوب نیست، بههمینخاطر وقتی سربازیام تمام شد آمدم نزدیک کرج و دنبال کار گشتم. اول کارگر چوببری شدم و حالا خودم پای دستگاه میایستم. کار بدی هم نیست. حقوقاش نرمال است و برای یک نفر مجرد کافیست». بعد الوارهای مرتبچیدهشده را نشان میدهد و میگوید: «هیچ موجودی روی کره خاکی مهربانتر از درخت نیست، شما از هر تکهاش میتوانی استفاده کنی. نباید اینطور نگاه کرد که داری درخت را میکشی، درخت دارد تغییر شکل میدهد تا باز به انسان خدمت کند». هندوها معتقدند که زندگی با وسایل چوبی، آرامش آفرین است. چینیها خوابیدن روی تختهای چوبی را عامل آرامش میدانند و فنگشویی جدید، کلی تبلیغ کرده است که در محیط زندگی خود از چوب طبیعی غافل نشوید و کار آرش، در واقع همین است. او و کارگران دیگر کارگاه، به چوب درختان بدون هیچ بار عاطفی یا نوستالژیک نگاه میکنند، شبیه قصابهایی که به گوشتهای لخم خیره میشوند، شبیه به تاکسیدرمیستها که برای چشمان پرندههای مرده، دکمه میگذارند. درختان اما بیصدا و تشییعوار روی دوش کارگران داخل اتاقک برش میشوند و بعد، شرحهشرحه میروند در گوشهای مرتب میایستند تا آخرین خدمت جنگل را به انسان یادآوری کنند؛ چوب برای مصارف صنعتی.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.