|

«فیصل» و «عزیز»؛ 2وزیر خارجه در‌گذشته

نصرت‌الله تاجیک. دیپلمات بازنشسته

می‌گویند در جهان سوم، جان رؤسا به پستشان بند است. آن‌قدر عمر کاری خود را ادامه می‌دهند تا عمرشان به‌سر رسد یا از میدان به در شوند. البته گزارش‌هایی هم هست که بعضی از کارمندان علاقه‌مند به‌کار، هم‌زمان با شروع بازنشستگی فوت کرده‌اند. ظریفی می‌گفت یک نامزد ریاست‌جمهوری در سال‌های نه چندان دور در فاصله نامزدی تا ردصلاحیت، 10 سال جوان‌تر شده بود، این نقش قدرت در زندگی و مرگ یا تأثیر سیاست در حیات و ممات است! سه وزیر خارجه عرب در شکل‌گیری نه‌تنها سیاست منطقه‌ای ایران در ابتدای دهه 60 شمسی و تأسیس نظام نوپای ایران نقش داشتند، بلکه طبق شواهدی سرپل ارتباطی و تنظیم سیاست‌های کشورهای غربی با ایران هم بوده‌اند. «عبدالحلیم خدام» با فرانسوی‌ها، «سعودالفیصل» با آمریکایی‌ها و «طارق عزیز» -احتمالا مستقیم یا از طریق اردنی‌ها (طبق شواهدی) - با انگلیسی‌ها. یعنی در غیاب ارتباط سازنده و همراه با سوءظن با این کشورها، این سه وزیر خارجه نقش تعیین‌کننده‌ای در جهت‌دهی سیاست خارجی ایران و همچنین نحوه رفتار و تنظیم سیاست‌های کشورهای غربی با ایران داشته‌اند. بی‌تردید این سه، علاوه بر نقش‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، در برخی روندهای سیاسی داخل کشور و شاید تا حدی جناح‌بندی‌های درونی وزارت امور خارجه ایران مخصوصا در دوران جنگ تحمیلی بی‌تأثیر نبودند و جا دارد زمانی این نقش‌ها به‌طور منفرد یا در ارتباط با یکدیگر از سوی دیپلمات‌هایی که با آنان ملاقات داشته یا در تعامل بوده‌اند بازگو شود تا تاریخ شفاهی نیز بتواند جایگاه خود را در سیاست خارجی کشور پیدا کرده و نقاط کور و مبهم روشن شوند. این سه در ارتباط با ایران هم شباهت‌هایی با هم داشتند و هم اختلاف‌هایی. نحوه برخورد «خدام» در دو مقطع «حافظ» و «بشار» اسد که دوست ایران محسوب می‌شوند متفاوت بود اما کلا بعضی رفتارهایش، به طارق عزیز که وزیر خارجه کشور دشمن بود، شباهت‌هایی داشت. تاکنون دو نفر از این افراد به دیار باقی شتافته‌اند. در مورد طارق عزیز قبلا نوشتم که «جزء حلقه اول یاران صدام حسین که وی، آنان را کم‌مایه و بدون رأی می‌دانست، نبود بلکه چهره بیرونی برای حفظ آبروی آن رژیم نزد دنیای غرب محسوب می‌شد تا چهره خشن یک رژیم دیکتاتور را برای جهانیان بزک کند و مربعی از استثنائات بود؛ یعنی عرب، اهل تکریت، سنی و ارتشی نبود و از ضروریات رشد زیر بال‌وپر صدام، فقط عضو حزب بعث بود و برخلاف دیگر سران حزب بعث که به نظامی‌گری شهرت داشتند، پیشینه فرهنگی و روزنامه‌نگاری داشت و در اواخر عمر ادعا کرد که اعتقادی به دین مسیح ندارد و خودش را بیشتر مسلمان و عرب می‌داند» (تاجیک، نصرت‌الله (1394). مربع استثنائات. هفته‌نامه صدا، خرداد، 26/3/1394). اگر عمری باشد «عبدالحلیم خدام» هم در نوبت است و شاید هم وزیر امور خارجه چهارم! اما این نوشته را به «سعودالفیصل» اختصاص می‌دهم. سعودالفیصل، فارغ‌التحصیل دانشگاه پرینستون آمریکا در رشته اقتصاد بین‌الملل بود و اشتهار به رفتار سوء و فساد نداشت و تعدادی از آیات قران را حفظ بود. وی قبل از ورود به وزارت خارجه، معاون امور بین‌الملل ذکی یمانی، وزیر نفت پرقدرت سعودی بود. او دیپلماتی پیچیده و باتجربه بود که با 40 سال وزارت، طولانی‌ترین مدت سمت وزیر خارجه سعودی را بر عهده داشت. وی تماس نزدیکی با مقامات آمریکایی داشت و بیشتر سیاست‌های منطقه‌ای سعودی در دوران وی با آمریکا هماهنگ می‌شد. افکار و زندگی‌اش متأثر از دوران تحصیلش بود و به‌شدت با جمهوری اسلامی مخالف بود و متأسفانه این مخالفت به حد عناد و دشمنی رسیده بود. اگرچه در ایام نخست پادشاهی «ملک‌عبدالله» و بعد از فوت ملک فهد سعی کرد چهره‌ای موافق از خود با ایران نشان دهد، ولی به مرور ضدیت با سیاست‌های ایران در خاورمیانه و مشخصا در سوریه و عراق را تبدیل به دشمنی با ایران کرد و دائما در محافل بین‌المللی، ایران را متهم به دخالت در کشورهای عربی کرده و به تعاملات سیاسی ایران با کشورهای عربی جنبه امنیتی می‌داد و علیه ایران در منطقه و جهان فعالیت می‌کرد. در این اواخر به دلیل عمل ستون فقرات، توانایی کار و حرکت نداشت ولی استعفا نداد بلکه از سوی پادشاه جدید کنار گذاشته شد. وی فرزند پسر ندارد و از او دو دختر به جای مانده است. او در ملاقات با هیأت‌های ایرانی می‌گفت اوضاع جسمانی‌اش خوب است و مشکل پزشکی ندارد ولی همواره از اینکه ستون فقرات خود را به تیغ جراحی سپرده، گله می‌کرد. برخورد و تعامل سعودالفیصل در آن برهه در جلسات‌ رودر‌رو با هیأت‌های ایرانی و در پشت‌صحنه و جلسات با دیگران و مخصوصا مخالفان ایران متفاوت بود ولی همواره عملکرد وی در پرتو دیدگاه حاکمیت و شاه قرار داشت. او اگرچه شاهزاده بود اما برای حل مشکل تظاهرات برائت از مشرکان و از اینکه رانندگی وزیر امور خارجه ایران را بر عهده بگیرد، ابایی نداشت. بر حیطه کارش مسلط بود و شیطنت عربی همراه با دیدگاه‌های ایدئولوژیک وهابیگری علیه ایران داشت. سعودالفیصل در جهت حمایت از منافع ملی و سیاست‌های سعودی علیه ایران عمل می‌کرد و ابایی از تحریک سایر اعراب و همسایگان علیه ایران نداشت و این روند از اسناد منتشرشده اخیر ویکی‌لیکس به خوبی نمایان است. اگرچه سعودالفیصل در مخالفت با ایران به دامن عناد و دشمنی افتاده بود اما متوهم و نامعقول نبود و منافع سعودی در منطقه را با عقلانیت دنبال می‌کرد نه با ماجراجویی. موضع وی در مخالفت با اقدامات شاه جدید و فرزندش در یمن و کنار گذاشتنش از وزارت خارجه ناشی از همین ویژگی وی بود. البته وزارت خارجه سعودی در دوران مدیریت سعودالفیصل با وجود ثبات اما به دلیل دشمنی علیه ایران و زیاده‌روی در این روند که حاصلش کمک‌های فراوان به صدام در دوران جنگ تحمیلی بود، نتوانست ماهیت صدام را به‌درستی تشخیص دهد. یعنی با توجه به وجود تعدادی از سیاست‌مداران مسلط و آگاه به سیاست و حکومت در سعودی ولی میزان دشمنی سعودی‌ها با ایران و جمهوری اسلامی آن‌قدر زیاد بود که نتوانستند شرایط بعد از پایان جنگ را به درستی درک کنند، بنابراین از صدام، با تمام توان حمایت کردند و نتیجه‌اش را هم دیدند. ولی در راستای سیاست ضدیت با ایران همچنان با اقدام آمریکا در حذف صدام از صحنه عراق و منطقه مخالف بوده و زاویه پیدا کردند و برای ترساندن آمریکایی‌ها به روس‌ها روی آوردند تا امتیاز بیشتری از آمریکا بگیرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.